Osmanlı-İran Savaşı (1821-1823)

1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı, Osmanlı Devleti ile İran'daki Kaçar Hanedanı arasında 1821-1823 yılları arasında Irak ve Doğu Anadolu Bölgesi'nde yapılmış olan bir dizi savaştır.^{[1]Sicker, Martin (2001). The Islamic World in Decline: From the Treaty of Karlowitz to the Disintegration of the Ottoman Empire. Praeger, sf. 118[2]Somel, Selçuk Akşin. Historical dictionary of the Ottoman Empire. Scarecrow Press, 2012.}

1813 yılındaki Gülistan Antlaşması ile Azerbaycan ve Kafkaslar'da Rusya'ya büyük ölçüde toprak kaptıran İran'daki Kaçar Hanedanı, bu toprak kayıplarını Osmanlılar'dan toprak alarak telafi etmek istediği için, Avrupalıların da kışkırtmalarıyla Bağdat ve Şehrizor bölgelerine saldırılar düzenledi. Sınır olaylarının ve saldırıların yoğunlaşması üzerine II. Mahmud, İran'a Ekim 1820'de savaş ilan etti.^{[3]Yüksel, Ahmet (2013). II. Mahmud Devrinde Osmanlı İstihbaratı. İstanbul: Kitap Yayinevi. ISBN 978-605-105-113-0.[4]Robert Mantran, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (XIX.Yüzyılın Başlanndan Yıkılışa), II, Çev. Server Tanilli, Adam Yay., İstanbul 2002, s. 34.[5]Daryaee, Touraj. Oxford handbook of Iranian history. Oxford University Press, 2014.[6]Erzurum Antlaşması.[7]Longrigg, Stephen Hemsley. Four Centuries Of Modern Iraq. 1925, s. 246.}

Savaş

Doğu Cephesi

İran orduları, Osmanlı idaresinden memnun olmayan, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki bazı Kaçar aşiretlerinin' de yardımıyla Doğubayazıt, Bitlis, Muş ve Erciş'i aldılar.^{[8]Arslan, Ercan. Son Osmanlı -İran Savaşı ve Ünye.[9]Tuncel, Metin. BİTLİS. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.[10]İlimizin Tarihçesi. Muş Valiliği.[11]Azap, Eralp Yaşar. Osmanlı Belgelerinde Bitlis. Betav Yayınevi, s. 13.[12]Yayın Kurulu, "Hüsrev Mehmet Paşa (Koca)",(1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 s.598-599 ISBN 975-08-0072-9} Bunun sorumluluğu Babıali tarafından Hüsrev Paşa'nın yetersiz ordu komutanlığında bulundu ve Erzurum valiliği ve Şark seraskerliğinden azledildi. Kasım 1821'de ikinci kez Trabzon valisi yapıldı.^{[12]Yayın Kurulu, "Hüsrev Mehmet Paşa (Koca)",(1999), Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi, İstanbul:Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık A.Ş. C.2 s.598-599 ISBN 975-08-0072-9[13]İnalcık, Halil. HÜSREV PAŞA, Koca. TDV İslâm Araştırmaları Merkezi, 1999.}

Daha sonra ise Erzurum'da büyük bir muharebe yaşandı ve Abbas Mirza'nın ordusu sayıca az olmasına rağmen kazandı. Erzurum Muharebesinden sonra İran yanlısı aşiretler Diyarbakır'a doğru iki koldan ilerlediler ve orada yağma yaptılar.

Savaş Osmanlılar'ın aleyhine devam ederken İran ordusunda büyük bir kolera salgını başladı. Bu yüzden Abbas Mirza 1821'de Tebriz'e gitmiştir ve birkaç ay orada kalmıştır.

İran kuvvetlerinin 1822 yılında başlattığı Eleşkirt Bozgunu sırasında Osmanlı tarafı hazırlık yapmış olsa da muharebe Osmanlı kuvvetlerinin yenilgisiyle sonuçlandı.Muş Mutasarrıfı Selim Paşa'nın ordusunu bırakıp kaçması ve İran Şehzadeler'inden (Abbas Mirza) af dilemesi üzerine savaşı kaybetti.^{[14]Azap, Eralp Yaşar. ADVENTURE OF A GOVERNOR BETWEEN LOYALTY AND BETRAYAL: MUS GOVERNOR SELİM PASHA IN THE LAST OTTOMAN-PERSIAN WAR. 1 Ocak 2018.}

Her ne kadar İran orduları kazanıyor gibi gözüksede Kolera Salgını yüzünden ağır kayıplar verdi. Kaçar hükümdarı Feth Ali Şah barış istedi ve Erzurum Antlaşması yapıldı. Bu antlaşmayla İran ele geçirdiği yerleri geri vererek eski sınırlarına çekilmeyi kabul etti.^{[15]XVI. YY. dan Cumhuriyetin İlk Yıllarına Kadar Türk-İran Sınır Sorunları ve Çözümü. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Güz 2010, s. 219-253.[16]İ. H. Danişmend s.107[17]S. Gömeç (2001). A.g.m., s. 471[18]İ. H. Danişmend (1955). A.g.e., s. 107; M. Erendil s.120[19]Hidayet, Tarih-i Ravzatü's-Safa-yı Nasıri: Cild-i Nohom Behş-ı Dovvom Donbale-i Saltanat-ı Fethali Şah, s. 7798.[20]Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, cilt X, s. 12.}

Bağdat Cephesi

Muhammed Ali Mirza Bağdat'a 40.000 kişiye yakın bir ordu ile saldırdı^{[21]Fraser, 1825, s. 226, 227} ancak Davut Paşa, Bağdat'ı 3.900 kişilik ordusu ile savundu.^{[22]Al-Bustani, 1979, s. 65} Devamında oluşan kolera salgını nedeniyle 1822 yılında Muhammed Ali Mirza öldü.^{[23]Encyclopedia.com.[24]Osmanlı – İran Siyasi İlişkilerinde İran Şehzadesi Abbas Mirza’nın Rolü (1800–1833). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2012.[25]XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Osmanlı-İran Siyasi İlişkileri (1774-1848). Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2009.[26]Azap, Eralp Yaşar. İran'da Feth Ali Şah Dönemi (1797-1834) Askerî Reformları ve Sonuçları. academia.edu.[27]Azap, Eralp Yaşar. Şah Mat: 1820-1823 Osmanlı-İran Savaşı (Siyaset-Harekât-Lojistik/Organizasyon). Ötüken Neşriyat, 2023, s. 257.[28]Azap, Eralp Yaşar. Acem Mülteciler: Kaçar Hanedanı’nda Taht Mücadelesi ve Osmanlı Devleti’ne İltica Eden İran Şehzadeleri. DergiPark, 2023, s. 86.}

Devletşah'ın ölümünden sonra en büyük oğlu Muhammed Hüseyin Mirza atandı. İlk başlarda barış yanlısı bir profil çizse de sonradan Osmanlılara 1822 yılında saldırdı. Özellikle Diyala_çayı_döyüşü_(1822)'nde 15.000 kişilik ordu toplayıp Osmanlılara saldırdı ve kaybetti.^{[29]BOA, HAT, 803/37115, 12,Ekim 1822}

Sonuç

İki yıl sonra imzalanan Erzurum Antlaşması'na kadar barış sağlanamadı; her iki taraf da 1639'da Kasr-ı Şirin Antlaşması'yla belirlenen önceki sınırları hiçbir toprak değişikliği olmaksızın tanıdı. Anlaşmaya ayrıca İranlı hacıların Osmanlı İmparatorluğu içindeki kutsal Mekke ve Medine mekanlarına garantili erişimi de dahildi.^{[7]Longrigg, Stephen Hemsley. Four Centuries Of Modern Iraq. 1925, s. 246.}