Nganasanlar

Nganasanlılar (; Nganasan: ŋənəhsa(nəh), ńæh), Kuzey Sibirya'daki Taymır Yarımadası'nda yaşayan Samoyed halklarından biridir. Ural dillerinden Nganasan dilini konuşan topluluk, Kuzey Rusya'nın yerli halklarından biri olarak kabul edilir. Esas olarak Krasnoyarsk Krayı'nın Taymyrsky Dolgano-Nenetsky Bölgesi'ndeki Ust-Avam, Voloçanka ve Novaya yerleşimlerinde, daha küçük nüfuslar ise Dudinka ve Norilsk kasabalarında ikamet etmektedir.^[1]Ziker

Nganasanların proto-Uralik halkların doğrudan torunları olduğu düşünülmektedir.^{[2]Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe. 27 Kasım 2018, s. 5018.} Bununla birlikte, diğer yerel Sibirya halklarıyla karıştıklarına dair bazı kanıtlar da vardır. Nganasanlar, ren geyiği güden Nenetslerden farklı olarak vahşi ren geyiği avcılığıyla hayatlarını devam ettiren yarı göçebe bir topluluktur.

Bugün Rusya'da yaşayan Nganasalıların kesin sayısı konusunda kesinlik yoktur. 2002 Rusya nüfus sayımına göre Rusya'da yaşayan 862 Nganasanın, 766'sı eski Taymır Özerk Okrugu'nda yaşıyordu.^{[3]Центральная База Статистических Данных.} Buna karşın, Nganasanı inceleyenler, nüfuslarının yaklaşık 1000 kişiden oluştuğunu tahmin etmektedir. Nganasan dili ciddi şekilde tehlikede kabul edilmektedir ve en fazla 500 Nganasan'ın Nganasan dilini konuşabildiği tahmin edilmektedir. 18 yaşından küçük olanların dil yeterliliği sınırlıdır.^{[4]Janhunen, Juha. http://www.helsinki.fi/~tasalmin/nasia_report.html#Nganasan}

Coğrafya

Nganasanlar, tarihsel olarak Avrasya kıtasının ve Rusya Federasyonu'nun en kuzeyinden yaşayan etnik gruptur. Yaklaşık 100.000 kilometrekarelik bir alanda yaşayan Nganasanların yaşam alanı, batıda Golchikha Nehri'nden doğuda Khatanga Körfezi'ne ve kuzeyde Taymır Gölü'nden güneyde Dudypta Nehri'ne kadar yayılmıştır. Nganasanların avlanma alanları sırasıyla doğu ve batıdaki Dolganlar ve Enetslerle çakışmaktadır. Kışın, yarımadanın güneyindeki Kuzey Kutbu ağaç sınırında yaşarlar ve yaz boyunca göç yoları 400 mil kuzeydeki Byrranga Dağları'na kadar uzanan vahşi ren geyiği sürülerini takip ederler.

Genetik

Nganasanların ve diğer Ural halklarının karakteristik baba soy hattı N1c haplogrubudur. Samoyed halklarında N1b-P43 haplogrubu N1c'ye kıyasla daha çok görülmektedir.^{[5]The Western and Eastern Roots of the Saami—the Story of Genetic 'Outliers' Told by Mitochondrial DNA and Y Chromosomes. 2004, s. 661-682.} Haplogrup N, Çin'in kuzey kesimlerinde 20.000–25.000 yıl önce ortaya çıktı^{[6]Genetic evidence of an East Asian origin and Paleolithic northward migration of Y-chromosome haplogroup N. 2013, s. e66102.} ve oradan Kuzey Avrasya'ya, Sibirya üzerinden de Kuzey Avrupa'ya yayıldı. N1c1 alt dalı Samoyed olmayan halklarda, N1c2 ise Samoyed halklarında sıklıkla görülür. Ayrıca Saami, Fin ve Sibiryalılarda düşük sıklıkta bulunan haplogrup Z (mtDNA), Ural göçü ile ilgilidir.

2019'da genetik, arkeoloji ve dilbilime dayanan bir araştırma, Uralca konuşanların Baltık bölgesine yaklaşık 2.500 yıl önce Sibirya'dan geldiğini tespit etti.^{[7]The Arrival of Siberian Ancestry Connecting the Eastern Baltic to Uralic Speakers further East. May 2019, s. 1701-1711.e16.}

European Journal for Human Genetics Nature dergisinde 2019'da yayınlanan genetik çalışmada, Nganasanların proto-Uralik insanların genetiğini en iyi temsil eden grup olduğu tespit edildi.^{[2]Ancient Fennoscandian genomes reveal origin and spread of Siberian ancestry in Europe. 27 Kasım 2018, s. 5018.}

Dış bağlantılar

• Helimski, Eugene (1997). "Factors of Russianization in Siberia and Linguo-Ecological Strategies" in Senri Ethnological Studies no. 44: Northern minority languages: Problems of survival, National Museum of Ethnology.

• Kolga, Margus et al. (1993). "Nganasans" in The Red Book of the Peoples of the Russian Empire.

• Trailer for the Russian film "People of Taimyr" (ЛЮДИ ТАЙМЫРА)

• Russian documentary "Taboo: The Last Shaman" (Табу Последний Шаман)