Nesîmî

Seyid Ali İmadeddin Nesimî veya yaygın adıyla Nesimî (d. 1369 - ö. 1417, Halep), şiirlerini ana dili olan Azerbaycan Türkçesinin yanı sıra, Farsça ve Arapça olarak da yazan 14. ve 15. yüzyılda yaşamış bir Hurufi şairdi. Zamanının en büyük Türk şairlerinden ve Azerbaycan edebiyatının en önemli isimlerinden biri olarak kabul edilir.^{[1]News:A celebration of the poetry of Azerbaijani poet Imadaddin Nasimi. Università Ca' Foscari Venezia.}

1369-70 yılları arasında doğan Nesimi iyi bir eğitim aldı ve erken yaşta tasavvufa ilgi duydu. Hurufilik hareketinin sadık bir taraftarı olduktan sonra Nesimi, kurucusu ve Nesimi'nin öğretmeni Fazlallah Astarabadi'nin idam edilmesinin ardından Hurufiliği Anadolu'da ve daha sonra Halep'te yaymak için Azerbaycan'ı terk etti. Halep'te bir Hurufi şeyhi olarak takipçiler kazandı ancak sonunda Memlük sultanının dini inançları nedeniyle 1418-19 civarında ölüm emri sonucunda idam edildi ve Halep'teki bir Sufi tekkesine gömüldü.

Günümüze ulaşan eserleri arasında Azerbaycan Türkçesi ve Farsça iki divan ve Arapça bazı şiirler yer alır. Nesimi'nin şiirleri çoğunlukla Hurufilik etrafında döner ve İslami metinlere birçok gönderme içerir. Şiirleri uyumlu melodileri ve kolay anlaşılan ifadeleri dinle ilgili daha karmaşık konularla birleştirir. Nesimi, Türk edebiyatı üzerinde büyük bir etkiye sahipti ve Habibi, Hakiki (Cahan Şah'ın takma adı), Hatai (I. İsmail'in takma adı) gibi geleceğin birçok önemli şairlerini etkiledi. Ayrıca Azerbaycan klasik aruz şiirinin (miktar belirleyici prozodi kullanan şiir) ve gazel şiirinin (bir aşk şiiri biçimi) kurucusu ve Oğuz Türk klasik edebiyatının ilk lirik şairi olarak kabul edilir.

Alevilik ve Bektaşilikte Yedi Ulu Ozan'dan birisi olarak kabul edilir.^{[2]YEDİ ULU OZAN’IN “YEDİ” SEMBOLİZMİ. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi.}

Kökeni ve doğum yeri

Nesimi'nin yaşamı hakkında bugün elimizde çok sınırlı bilgiler bulunmaktadır ve değişik kaynaklardan sağlanan bilgiler de çoğu zaman birbiriyle çelişkilidir. Adı İbn Hâcer el-Askalanî'nin eserinde Nesimüddin, Sıbt İbnü'l-Acemi'nin eserinde Ali ve diğer bazı kaynaklarda Celaleddin ve Ömer olarak geçmektedir.^{[3]TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 33, sayfa: 3} İmamüddin gerçek adı değil lakabıdır.^{[3]TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 33, sayfa: 3}

Doğum tarihinin 1369-1370 yılları arasında olduğu büyük olasılıkla 1369'da olduğu belirtilmiştir. Kaynakların çoğunluğunda doğum yeri hakkında farklı rivayetler vardır.^{[3]TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 33, sayfa: 3} İbn Hâcer el-Askalanî Tebriz'de,^{[4]Nesîmî ile aynı dönemde yaşayan İbn Hacer el-Askalânî onu Tebrizli gösterir (İnbâǿü’l-ġumr, VII, 269-270). İbnü’l-İmâd da aynı bilgiyi tekrarlar.} Aşık Çelebi Diyarbakır'da ve bazı İran kaynakları Şiraz ya da Şamahı'da doğduğunu söyler.^{[3]TDV, İslam Ansiklopedisi, cilt: 33, sayfa: 3} Osmanlı şair tezkiresi yazarı Latifi ise Bağdat'ın Nesim nahiyesinde doğduğu için Nesimi mahlasını kullandığını bildirmektedir.^{[5]Biographical encyclopaedia of Sufis. 2002, s. 360.} Bazı yazarlar Bağdat dolaylarında günümüzde Nesim nahiyesi bulunmadığı ve eski eserlerde de Nesim adlı bir mevkiye rastlanmadığını iddia etmişlerdir.^{[6]Cengiz, Halil Erdoğan (1972), Divan Şiiri Antolojisi, Ankara: Bilgi Yayınevi. s. 148-175.}

Yaşamı

Nesimi'nin babasının iyi eğitimli bir alim olduğu ve Şirvan'da gayet önemli bir şahsiyet olduğu bildirilmektedir. Nesiminin soy kökünün, Muhammed'e kadar ulaştığı ve bunun için kendisinin ve babasının "Seyyid" ünvanı ile anıldıklarından söz edilmektedir. Nesimi'nin bir de küçük kardeşinin bulunduğu; onun da yaşadığı, baba ismi ve Şah Kendan mahlası ile şiirler yazdığı ve mezarının Şamahı'daki eski mezarlıkta olduğu ve mezar taşının Şah Kendan mahlası taşıdığı belgelenmiş, buna karşılık Nesimi'nin kendi mezarının Şamahı'da bulunmadığı da belgelidir.

Nesimi'nin doğduğu dönemde Şamahı şehri, Şirvan'ın kültür merkezi hâline gelmiş, burada tanınmış mektep ve medrese bulunmuş, şehrin zenginlerinin şahsi kütüphaneleri olmuştur. Onların meclislerinde şiir ve müzik meclisleri tertip edilmekteydi. Âlim ve hekim Kafieddin, Darü'ş-şifa adlı tıp akademisinde faaliyet gösterip kendisi tabip yetiştirmekteydi. Nesimi'nin eğitiminin bu kültür çevresinde geçtiği ve tıp, astronomi, matematik ve mantık bilimlerini de ihtiva eden derin bir İslam eğitimi alıp yetiştiği kabul edilmektedir.

Bu eğitimden sonra önce Sibli'nin müridi olmuştur. Sonra Hürufilik kurucusu Fazlullah Esterabadî Naimi'nin (1339-1394) hizmetine girmiş, ondan yakın eğitim ve terbiye almıştır. Onun taraftar toplama seferlerine mürşidi olarak iştirak etmiş; onun yoldaşı ve çok geçmeden onun halifesi olmuştur. Onun kızı ile de evlenmiştir. Böylece Nesimi, Hurufilik abdallar zümresinin başı ve yol göstericisi olmuştur.

Şiirlerini Hurufilik inançlarını yaymak için yazdığı ve bu inancı yaymak için Azerbaycan, İran ve Arap ülkelerine gittiği; I. Murad Hüdavendigâr döneminde Anadolu'da Osmanlı topraklarına da gelmiştir.

Fazlullah'ın öldürülmesi üzerine Azerbaycan'dan ayrılıp Türkçe şiirleriyle tanındığı Anadolu'ya gelen Nesimi'nin, I. Murad devrinde Bursa'ya ulaştığı ve burada iyi karşılanmadığı anlaşılmaktadır. Kendisinin de Hacı Bektaş-ı Veli'den^{[7]Arşivlenmiş kopya.} etkilendiği ileri sürülmektedir. Ayrıca Hacı Bayram-ı Veli ile görüşmek için Ankara'ya gitmiş, Hurûfilikle ilgili fikirleri sebebiyle huzura kabul edilmemiştir. Ancak Ali Şîr Nevaî'nin Nesimî hakkında övgü dolu sözler söylemesi onun Orta Asya Türk dünyasında önemli bir kişilik olduğunu göstermektedir. Hatta Anadolu Beylerinden bazılarını da etkilemiştir. Anadolu'da fikirlerini yayacak ortam bulamayan Nesimî o tarihte Hurûfiler'in Suriye'deki en önemli merkezi olan Halep'e gitti. Halkın yanı sıra Dulkadiroğlu Ali Bey'le kardeşi Nâsırüddin ve Karayülük Osman, Karakoyunlu Hükümdarı Cihan Şah gibi devlet adamları da fikirlerinden etkilendiler.

Edebî yaşamı

Azerice^{[8]Azeri Turkish, Encyclopaedia Iranica.}^{[9]Dictionary of Oriental Literatures. 1974, s. 138.}^{[10]Ottoman Turkish writers: a bibliographical dictionary of significant figures in pre-Republican Turkish literature. 1988, s. 109.}^{[11]The quatrains of Nesîmî, fourteenth-century Turkic Hurûfi. 1973, s. 46.}^{[12]Mystical Islam: An Introduction to Sufism. 2000, s. 103.}^{[13]The Cambridge History of Islam. 1970, s. 689.} tarzında bir Azeri dilindeki divanı^{[5]Biographical encyclopaedia of Sufis. 2002, s. 360.} ve bir Farsça^{[14]Nesīmī, Seyyid ʿImād al-Dīn. Encyclopaedia of Islam, 2008.} divanının yanı sıra Arapça şiirler^{[15]Seyid Imadeddin Nesîmî. 2008.} de yazmıştır. Şiirleri dönemin birçok şairini etkilemiştir. Şiirlerinde Hallâc-ı Mansûr'u andıran ifadeler kullanmasıyla idarecilerin tepkilerini üzerine çekmiştir.^{[16]Öztürk, Yaşar Nuri (2.bas. ) Enel Hak İsyanı- Hallâc-ı Mansûr (Darağacında Miraç), Yeni Boyut Yayınları, 2.b., ISBN 978-975-6779-54-5}

Nesimî şairlik gücünü fikirlerini yaymak için kullandı. “Tanrı'nın insan yüzünde tecelli etmesi” ve “vücudun bütün organlarını harflerle izah” gibi fikirleri dönemin dini yetkililerince tepkiyle karşılandı. Bir süre sonra Halep uleması, görüşlerinin İslam'a aykırı olduğunu ileri sürerek öldürülmesi için fetva verdi. Mısır Çerkes kölemen hükümdarı Muavyed Şeyh'in onayını alan saltanat naibi Emir Yeşbek tarafından boynu vurulup derisi yüzülmek suretiyle 1417 yılında öldürüldü.^{[17]İslam Ansiklopedisi, A. Azmi Bilgin.} Cesedi Halep'te 7 gün teşhir edilmiş, sonrasında vücudu parçalanarak birer parçası inançlarını bozduğu düşünülen Şehsüvaroğlu Ali Bey'le kardeşi Nâsırüddin ve Kara Yülük Osman Bey'e gönderilmiştir.^{[18]Ünver, Mustafa, İslam’ın Solunda Bir Kur’an Şairi: Nesimi ve Hac Motifleri.}

Çeşitli nazireler yazmış, şiirleri Anadolu, Azerbaycan ve İran'da yayılmıştır.

Hatırası

Azerbaycan'da dil ve edebiyat alanında araştırmalar yapan en yüksek akademik kurum olan dilcilik enstitüsü Nesimi'nin ismini taşımaktadır: Azərbaycan Nəsimi Dilçilik İnstitutu. Nesimî Dilcilik Enstitüsü, Türkiye'de kurulu bulunan TDK karşılığı bir işlev yürütmektedir. Bakü'nün merkezi meydanlarının birinde de Nesimî heykeli ve Nesimî metro istasyonu bulunmaktadır. 2019 yılında Uluslararası Astronomi Birliği'nin kararıyla asteroit kuşağında yerleşen 1995 UN2 asteroitine Nasimi ismi verildi.

Ayrıca bakınız

Dış kaynaklar

Cengiz, Halil Erdoğan (1972), Divan Şiiri Antolojisi, Ankara: Bilgi Yayınevi. s. 148-175.
Aktaş, Hasan (2004), Yeni Türk Şiirinde Seyyid Nesîmî Okulu ve Misyonu, Edirne
Kürkçüoğlu, Kemâl Edib, (1985) Seyyid Nesîmî Dîvanı'ndan Seçmeler, 2. baskı, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları
Burrill, Kathleen R. F. (1973) The quatrains of Nesîmî, fourteenth-century Turkic Hurûfi. Mouton.

Dış bağlantılar

Bilgin, A.Azmi (2007) "Nesîmî" Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi. c.33 say3-5 Online: http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c33/c330002.pdf
Üzüm, İlyas (2007) "Nesîmî (Görüşleri)" Türkiye Diyanet Vakfi İslâm Ansiklopedisi. c.33 say.5-7 Online: http://www.islamansiklopedisi.info/dia/pdf/c33/c330002.pdf
Ünver, Mustafa, ''İslam'ın Solunda Bir Kur'an Şairi: Nesimi ve Hac Motifleri''
Editörler, (Son değişme 2015) "Seyid İmadeddin Nesimi" Encyclopedia Britannica Online: https://www.britannica.com/biography/Seyid-Imadeddin-Nesimi
Usluer, Fatih (2009), "Nesîmî Şiirlerinin Şerhlerinde Yapılan Yanlışlıklar", ''Turkish Studies, International Periodical for the Languages, Litterature and History of Turkish or Turkic, cilt 4/sayi 2 , Kis, ss. 1072-1091.
İmâdeddîn Nesîmî