Nâib Emin Paşa

Nâib Emin Paşa, Muhammed Emin Paşa ya da yalnızca Nâib Paşa (doğum adıyla Muhammed Emin Asiyalav,^{[1]Saltık, Turabi. Tarihsel Mücadele Sürecinde Adığeler, Abhazlar, Alanlar (Osetinler), Çeçenler. Berfin Yayınları, 2000.} Avarca: МухIаммад Амин Асиялав, Наиб Мыхьэмэд ӏэмин; 1818, Gonoda - 1901, Bursa), Çerkesya Konfederasyonu'nun 1848-1859 arasında (Kafkasya İmamlığı'na bağlı olarak) lideri olan siyasetçi, din adamı ve askeri kumandandır.^{[2]UK, The National Archives (hereafter: NA), F.O. 195/443, “Report of Mehmed Emin, Naib of Sheikh Shamil to the Grand Vizier”, 15 August 1854} Rus-Çerkes Savaşı sırasında Çerkeslere önderlik eden liderlerden birisidir.^{[3]Muhammed Emin – İmam Şamil'in Çerkezler'e gönderdiği Kuzey Batı Kafkasların Naibi.[4]Age, s. 8-9.[5]Jineps Gazetesi, Eylül 2006-Ek 1, s.10-11.[6]AnaBritannica, Çerkesler; Jineps, Eylül 2006 Ek-1, s.10-11.[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.} Aynı zamanda Osmanlı paşasıdır.

Onun yönetimine sanayi, diplomasi, ordu, yönetim, dini konular ve daha birçok alanda çeşitli reformlar damgasını vurdu. Yavaş yavaş köleliği kaldırdı, sosyal sınıfları yasakladı, okullar ve küçük fabrikalar inşa etti.^{[8]Berkok, İsmail. Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası.}

Biyografi

Gençliği

İsmi ve ailesi

1818 yılında Dağıstan'ın Gonoda bölgesinde doğdu.^{[9]Гьонода МухIаммад-Аминил къо (Avar)} Babası Honodiyaw Hacı, annesi Asiye'dir. İmam Şamil'in verdiği bilgilere göre, babası ona "Asiye'nin Muhammed'i" anlamına gelen "Asiyalav Muhammed" adını verdi.

Şeyh Şamil, Muhammed Emin'e Arapça yazarken ona "ila Muhammeduna al-amin" (sadık Muhammed'imize) diye hitap ederdi. Çerkesler bu mektupları yanlış anladılar ve Emin'in bir soyadı olduğuna inanarak ona "Muhammed Emin" adını verdiler.^{[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.[10]Apollon Ronowskii in Akty Sobrannye Kavkazskoi Arkheograficheskoi Kommissiei (hereafter: AKAK), (Tiflis, Vol. XII, 1904), p.1417 (hereafter: Ronowskii’s Diary} Emin bunu aldırmadı ve daha sonra bu ismi benimsedi.

Eğitimi

11 yaşında babasının ölümünden sonra Emin, gezgin bir yaşam tarzı sürmeye başladı ve kendini eğitim ve öğrenmeye kaptırdı. Kuran okudu ve köy köy gezdi.^{[11]Zeinab Mahomedova, “‘Abd al-Rahman-Hajji al-Sughuri – Advocate of Sufi Ideals and Ideologue of the Naqshbandi Tariqa”, in Moshe Gammer (ed.), Islam and Sufism in Daghestan (Helsinki: Finnish Academy of Science and Letters, 2009), pp.57-69} Bu süreçte Arapça, Farsça, Rusça ve bazı Dağıstan dillerini de öğrendi.^{[12]Bi, Mahmut. Muhammed Emin Paşa Kişiliği ve Faaliyetleri. 2015, s. 20, 183.} İlk öğretmeni, köyünün kadısı olan Diet-Bek'ti. İkinci hocası Abdalrahman es-Suğuri idi.^{[11]Zeinab Mahomedova, “‘Abd al-Rahman-Hajji al-Sughuri – Advocate of Sufi Ideals and Ideologue of the Naqshbandi Tariqa”, in Moshe Gammer (ed.), Islam and Sufism in Daghestan (Helsinki: Finnish Academy of Science and Letters, 2009), pp.57-69} Ayrıca kısa bir süre Çerkesya'ya gitti, ancak 1830'larda Dağıstan'a döndü.

Kariyer

Şamil ile tanışması

1834 yılında gönüllü olarak İmam Şamil'in hizmetine girdi ve aldığı eğitim nedeniyle her zaman onun yanında oldu. Şamil onu önce Çeçenya valisi olarak atadı.^{[13]Nikolai Karlgof, “Magomet-Amin”, Kavkazskii kalendar’ na 1860 god (Tiflis: 1860), p.78[14]Mirza Alexander Kazem-Bek, “Mokhammed Amin”, Russkoe Slovo (Vol. VI, 1860), pp.231-237[15]Ronowskii’s Diary, p.1417}

Çerkesya'ya gidişi

1848'de Rus-Çerkes Savaşı'nın genel gidişatını önemli ölçüde etkileyen bir olay gerçekleşti. Çerkes bölgelerinden biri olan Abzahya'dan Şeyh Şamil'e elçiler geldi. İslam'ı hakkıyla öğrenmek ve halkları imamet sancağı altında birleştirmek için kendilerine naip verilmesini istediler.^{[16]Казиев Ш.М. Имам Шамиль / Изд. 2-е испр. — М.: Молодая гвардия, 2003. — 378 с.[17]AKAK, Vol. X, p.590, document No. 544, Vorontsov to Chernyshev (secret), 8 [20] November 1847, No. 117} İmam Şamil, Rusya'nın yayılmasına karşı mücadelelerine önderlik etmesi için Muhammed Emin'i göndermeyi kabul etti.^{[18]Карлгоф Н. Магомет-Амин II // Кавказский календарь на 1861 год. — Тф.: Тип. Гл. управ. намес. кавказского, 1860. — С. 77—102 (отд. 4).} Savaşçı bir alimin geldiğini öğrenen binlerce aile, onun yönetimini kabul etmek için Abzah bölgesine taşındı.^{[19]NA, F.O. 195/443, “Report of Mehmed Emin…”, 15 August 1854}

Reformlar

Naib, Çerkesya üzerinde tam kontrol sahibi oldu. Mutlak yönetimi neredeyse tüm Çerkesler tarafından kabul edildi.^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.} 1849 baharında Abzah, Mahoş, Yecerukay ve Çemguylar Naib'e bağlılıklarını ilan ettiler; Ubın Nehri kıyısındaki Şapsığlar da ona bir ittifakla destek sözü verdiler.^{[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.} Kalan küçük aşiretler ona direnecek güce sahip değildi ve onun emirlerine uymak zorundaydılar.

Muhammed Emin, mutlak otoritenin bir gereklilik olduğuna inanıyordu.^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.} Kutsal değerlere dayalı yeni bir düzen olan "Nizam"ı yarattı. Bölgedeki 15 ile 60 yaşları arasındaki her Çerkes'i topladı ve gerçekten Müslüman olduklarını doğrulamak için şehadetlerini tekrar etmelerini istedi.^{[19]NA, F.O. 195/443, “Report of Mehmed Emin…”, 15 August 1854} Daha sonra mahkemeler kurdu, camiler, okullar inşa etti, kanunlar koydu ve sürekli bir ordu kurdu. Onun yönetimi demir yumruğa dayanıyordu^{[21]Arkhiv Adygeskii Respublikanskii Institut Gumaniternykh Nauk, Fond (f.) 1, Papka (pa.) 79, Delo (d.) 17, pp.52-53[22]Teofil Lapinski [Tefik Bey], Die Bergvölker des Kaukasus und ihr Freiheitskampf gegen die Russen (Hamburg: Hoffmann und Campe, Vol. 1, 1863), p.276} ve yasaları çiğneyenlere acımasız cezalar vermekten çekinmedi.^{[19]NA, F.O. 195/443, “Report of Mehmed Emin…”, 15 August 1854[23]AKAK, Vol. X, pp.600-602, 682, 686, document Nos. 553, 633, 636, Rashpil to Zavadovskii, 2 July 1859[24]Budberg to Vorontsov, 22 August [3 September] 1850[25]Karlgof, “Magomet-Amin”, pp.84-86[26]Lapinskii, Vol. 1, pp.275-278.}

Silah üretim evleri kurmaları için için Polonyalı uzmanları çağırdı ve valilerin önderliğinde 100 ailelik nahiyeler kurdu.^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.} İstanbul'a ve dünyanın diğer bölgelerine temsilciler gönderdiği için, onun döneminde diplomasiye daha fazla önem verildi.^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.}

Naib, kısa sürede Çerkesya'da devrimler gerçekleştirmeyi başardı. Daha önce Dağıstan'da kullanılan Murtazık birliklerini Çerkesya'ya getirdi. Ele geçirilen düşman askerleri uzun süre hapsedilip ikna edildikten sonra şehadet getirerek Muhammed Emin'in ordusuna alınıyordu.

Emin daha sonra bu küçük özel orduyu yönetimini sürdürmek için bir baskı aracı olarak kullanmaya başladı. İmam Şamil'in daha etkili mücadele talepleri sonucunda Çerkeslerin savunmada kalma yönündeki genel stratejisini bozdu ve 1849 yılı boyunca Rus mevzilerine 101 saldırı düzenledi.^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.} Ruslar da tüm Çerkeslere karşı daha sert misillemede bulundular.^{[27]Jineps Gazetesi, September 2006-Add 1, p.10-11.}

İsyanlar

Emin'in yükselişinden endişe duyan Ruslar,^{[20]Tarihte Kafkasya. İstanbul Matbaası, 1958.} Emin'i devirip Çerkesya'yı Rusya'ya teslim ettikleri sürece, muhalefete silah ve mali destek vermenin yanı sıra yüksek rütbe vaatleriyle destek verdiler.^{[19]NA, F.O. 195/443, “Report of Mehmed Emin…”, 15 August 1854[28]Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus (Part One). Jamestown.} Devam eden Rus-Çerkes Savaşı'na rağmen, çoğunluğu güçlerini kaybetmiş soylulardan oluşan muhalefet bu önerileri kabul etti. Nüfusun önemli bir kısmı, özellikle de son zamanlarda boyun eğenler, Naib'in emirlerini görmezden gelmeye başlayarak, Çerkesya'nın idari sisteminin çökmesine neden oldu.^{[28]Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus (Part One). Jamestown.}

Naib, kendisine itaat etmeyenlere sert cezalar vermeye başladı ve bu da gerilimi daha da artırdı. Muhalefet liderlerinin önderliğindeki halk, hükûmet binalarını ateşe verdi ve Naib'in kişisel ordusunu bölgeden kovdu.^{[29]AnaBritannica, Circassians; Jineps, September 2006 Annex-1, p.10-11.}

Emin, Unbi (Umpa) Dağlarında Ruslara yenilince eski gücünü ve prestijini tamamen kaybetti. 16 Temmuz 1851'de Şapsığ bölgesi, Emin yanlısı olan tüm din adamlarını yönetimden uzaklaştırma kararı aldı.^{[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.}

İç savaş

Kırım Savaşı başladıktan ve Osmanlılar Ruslara karşı savaşa katıldıktan sonra, Muhammed Emin bundan yararlanarak egemenliğini yeniden kurdu. Eski topraklarının bazı bölgelerinde kontrolü yeniden ele geçirmeyi başardı ve egemenliğini daha da güçlendirdi. 9 Ekim 1853'te Osmanlı padişahı, İmam Şamil'e bir mektup göndererek Rusya'ya kutsal savaş ilan etmesini önerdi.^{[30]Istanbul, Başbakanlık Osmanlı Arşivi [hereafter: BOA], İrade Dahiliye [İ.DH.], 281/17605, 5 Muharrem 1270 [8 October 1853][31]Sadâret Amedi Kalemi [A.AMD.], 49/77, 5 Muharrem 1270} Muhammed Emin, bu kutsal savaşın Çerkes kısmına önderlik etmeyi görev edindi ve Rusya'ya karşı seferberliğe başladı. Daha fazla asker almaya başladı.^{[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.}

Bu sırada bir Çerkesya'nın kukla bir hükûmet olmasını isteyen ve Muhammed Emin'i Çerkesya'nın hükümdarı olarak tanımayan Osmanlı Devleti, Rus-Çerkes Savaşı'nda eski bir Çerkes komutanı olan Seferbiy Zaneqo'yu göndermeye hazırlanıyordu.^{[32]BOA, Hariciye Nezâreti Siyasî Kısım [HR.SYS.], 1345/94, 22 Safer 1270 [24 November 1853][33]Sadâret Divan-I Hümayun Kalemi [A.DVN.], 94/2, 25 Safer 1270 [27 November 1853]} Muhammed Emin bu karara kesinlikle karşı çıkıp Osmanlı Sadrazamına bir mektup yazarak şikayette bulunarak Osmanlılardan kendisini tanımalarını istedi.^{[34]Ibid, İrade Dahiliye [İ.DH.], 303/19234, 28 Şevval 1270 [24 July 1854]} Muhammed Emin'in şikayeti reddedildi ve Zaneqo Çerkeslerin lideri ilan edildi.^{[35]NA, F.O. 195/144, Longworth to Clarendon, “Cyclops” off Anapa, 21 June 1855, No.3, see the same in Ibid., F.O. 188/1441, No.8}

Emin, Osmanlıların aslında kendisine herhangi bir şekilde yardım etmekten çok etkisini zayıflatmaya çalışan düşmanları olduğuna inanıyordu. Endişelerini bildirmek için bizzat padişahla görüşmek için İstanbul'a gitti.^{[36]NA, F.O. 195/443, Lloyd to Clarendon, Varna, 24 July 1854} Padişah, Osmanlı vasalı olması şartıyla onu da paşa ilan etti ve ona "Nâib Emin Paşa" adını verdi.^{[37]BOA, İrade Dahiliye [İ.DH.], 305/19355, 5 Zilkâde 1270 [30 July 1854][38]Kazem-Bek, “Mokhammed Amin”, p.238[39][Rear-Admiral Sir] Adolphus Slade [Mushaver Pasha], Turkey and the Crimean War: A Narrative of Historical Events [London: Smith, Elder & Co., 1867], p.203; Budak, p.77}

Bu nedenle Osmanlılar artık Çerkesya'nın iki farklı hükümdarını tanımış oluyordu. Her biri kendi tanınırlığıyla övünerek gerilimin artmasına neden oldu. Zaneqo, Padişah'a tamamen sadık olmasına rağmen, Emin sadece ismen sadık kaldı ve Sultan'dan ziyade İmam Şamil'e itaat etmeye devam etti.

1855'te Muhammed Emin, Bjeduğ soylularını haklarından feragat etme yemini ettirdi. Ardından birçok prens ve soylu Bjeduğ halkı tarafından soyuldu, bazıları öldürüldü.^{[40]Фелицын Е.Д. Князь Сефер-Бей Зан — политический деятель и поборник независимости черкесского народа. — Екатеринодар, 1904. — С. 85.[41]Труды Туапсинского историко-краеведческого музея им. Н.Г. Полетаева. Выпуск первый. — 2004. — С. 65.}

Mart 1855'te Şebj nehri yakınında Muhammed Emin ile Seferbiy Zaneqo arasındaki ilk savaş gerçekleşti.^{[42]BOA, Hariciye Tercüme Odası [HR.TO.], 424/37, 20 Rebîulâhir 1272 [30 December 1855][43]Askhad Iosufovich Chirg, Razvitie obshchestvenno-politicheskogo storia adygov Severo-Zapadnogo Kavkaza, konets XVIII – 60-e gg. XIX v. [Maikop: Kachestvo, 2002], p.155.} Mayıs 1856'da Sup Nehri kıyısında başka bir savaş daha oldu.^{[44]Chirg, p.158.} Ocak 1857'de Emin ve Zaneqo'nun takipçileri Tuapse yakınlarında yeniden savaştı ve her iki taraf da kayıplar verdi.^{[45]AKAK, Vol. XII, p.719, document No.614, Bariatinskii to Sukhozanet, 22 February [6 March] 1857, No.22.}

Mayıs 1857'de Muhammed Emin İstanbul'a döndü.^{[46]BOA, İrade Meclis-i Mahsus [İ.MMS.], 10/430, 28 Zilkâde 1273 [20 July 1857]; NA, F.O. 195/528, Stevens to Clarendon, Trebizond, 15 May 1857, No.16 [copy]; Ibid, Stevens to Stratford, Trebizond, 16 May 1857, No.12; Kazem-Bek, “Mukhammed Amin”, p.239; Lapinskii, Vol. 2, pp.108-109} Daha sonra tutuklanarak Şam'a sürgüne gönderildi.^{[47]BOA, İrade Dahiliye [İ.DH.], 25156, 9 Zilkâde 1273 [1 July 1857]; NA, F.O. 195/458, Misk to Stratford, Damascus, 30 September 1857, No.21.} Eylül 1857'de kaçarak Çerkesya'ya döndü.^{[48]BOA, İrade Meclis-i Mahsus [İ.MMS.], 10/430, 28 Zilkâde 1273 [20 July 1857][49]NA, F.O. 195/458, Misk to Stratford, Damascus, 30 September 1857, No.21; F.O. 78/1303, Stevens to Clarendon, Trebizond, 19 December 1857, No.44; F.O. 78/1276, Alison to Clarendon, 25 December 1857, No.53[50]Kazem-Bek, “Mukhammed Amin”, pp.239-240} Otoriteyi tesis etmek için bazı son çabalar sarf etti, ancak başarısız oldu.^{[51]Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians (Part Two). Jamestown.} Muhalefet liderleri, Emin'i iktidardan indirmeyi başardı.^{[52]A. Fonwill, The War of Independence of Circassia (1863-1864), Istanbul, 1996, p. 44-47.} Kargaşadan yararlanan Rus ordusu, Abzah bölgesine saldırdı ve muhalefet liderlerine verdiği sözlerin hiçbirini tutmadı. Bölgenin 1863'te ilhakından sonra Abzah Çerkeslerinin çoğu, Çerkes soykırımı kapsamında kışın ölüm yürüyüşüne zorlandı.^{[53]Fonvill, Arthur. Çerkesya Bağımsızlık Savaşı. 1863.}

Teslim oluşu

1859'da İmam Şamil teslim olduktan sonra, artık tüm kontrolü kaybeden bir Rus askeri kampına giderek teslim olduğunu ilan ederek^{[1]Saltık, Turabi. Tarihsel Mücadele Sürecinde Adığeler, Abhazlar, Alanlar (Osetinler), Çeçenler. Berfin Yayınları, 2000.} Türkiye'ye hareket etti.^{[7]Khoon, Yahya. Muhammad Amin: Imam Shamil’s Naib to the Circassians in the Northwest Caucasus. 2010.[54]Кидирниязов Д. С. Народно-освободительная борьба на Северо-западном Кавказе под руководством Мухаммед-Амина в 50-е гг. XIX в // Вестник Института истории, археологии и этнографии. — Махачкала: ДНЦ РАН, 2017. — Т. 2, № 50. — С. 55—63. — ISSN 2078-1423.} Ancak Seferbiy Zaneqo, Osmanlıların desteğini kaybettiği ve bir yıl sonra da öldüğü için bunu yetkisini artırmak için kullanamadı.

Ölümü

Muhammed Emin, çıkardığı iç savaş nedeniyle bir hain olarak görülüyordu. Çerkesler Türkiye'ye sürüldükten sonra Muhammed Emin'i bulup öldürmek için köy köy gezdiler, fakat Muhammed Emin saklanmayı başardı ve 1901'de Bursa'da doğal sebeplerle öldü.^{[55]A.N. D’iachkov-Tarasov, “Abadzekhi”, Zapiski Kavkazskogo Otdela Russkogo Imperatorskogo Geograficheskogo Obshchestva [Tiflis: Kn.22, Vyp.4, 1902], p.49}

Mirası

Muhammed Emin, Çerkesler arasında tartışmalı bir figür olarak kalmıştır. Devlet mantığı gelişmemiş ve yerel yönetimlere bağlı Çerkesleri tek bir çatı altında toplayarak düzen sağladığı için güçte kalması Rus yönetimi tarafından oldukça zararlı görülüyordu. Yönetimi sırasında düzen sağlamak için baskıcı yöntemlere başvurduğu sebebiyle birçok kesimden tepki çekti ve sonunda desteğinin azalmasına yol açtı.^{[12]Bi, Mahmut. Muhammed Emin Paşa Kişiliği ve Faaliyetleri. 2015, s. 20, 183.}

Halk söylenceleri arasında naibin zorla namaz kıldırdığı Çerkesler arasında Naib niyeti denilen bir niyet vardı: "Buna naib namazı derler, bize zorla kıldırıyorlar, kıldıranlar iyilik yüzü görmesin."^{[12]Bi, Mahmut. Muhammed Emin Paşa Kişiliği ve Faaliyetleri. 2015, s. 20, 183.}

Ayrıca bir halk anlatısında Muhammed Emin'den şöyle bahsedilir:^{[12]Bi, Mahmut. Muhammed Emin Paşa Kişiliği ve Faaliyetleri. 2015, s. 20, 183.}"Naibin namazı zoraki anddır,

Naibin bayrağı Murtazık’ın kamçısıdır,

Çekip yemin ettir önce, sonra ittir at hapse,

Allah’ın gazabına uğrayana uğrar Naib,

Ah biz nerelere gidelim?"