Musammat

Musammat; ayrı bir nazım biçimi olmamakla birlikte bazı gazel ve kasidelerde uygulanan, dize ortasında da uyak bulunması temeline dayanan bir divan edebiyatı tekniğidir.

Bu tekniğin kullanıldığı gazellere "musammat gazel" adı verilir.^{[1]Gazel Nazım Şekli ve Özellikleri Örnekleri Şairleri.}

Ayrıca bendlerden kurulu nazım biçimlerine (murabba', muhammes, müseddes, müsebba', müsemmen, mütessa', muaşşer, terbi', tahmis, taştir, tesdis, tesbi', tesmin, tetsi', ta'şir, terkib-i bend ve terci-i bend) verilen genel addır.

İlk bendde geçen dize ya da beyitlerin, öbür bendlerin sonunda aynen yinelenmesiyle düzenlenen musammatlara mütekerrir musammat denir.^{[2]MUSAMMAT - TDV İslâm Ansiklopedisi.}

İlk benddeki dize ya da beyitlerin, öbür bendlerin sonundaki dize ve beyitlerle yalnızca uyak bakımından uyuşması durumunda musammat, müzdevic musammat adını alır.

Örnek

TAHMÎS

(Tahmîs-i Nâilî Çelebi gazel-i Bahâyî)

Hirâs-ı fitne saldun dehre ey bî-dâd n'eylersün Kopardun yer yer âşûb-ı kıyâmet-zâd n'eylürsün Perîşânlıklar etdün nev-be-nev icâd n'eylersün Dağıtdun hâb-ı nâz-ı yârı ey feryâd n'eylersün Edüb fitneyle dünyâyı harâb-âbâd n'eylersün

Vücûdun eylemiş hikmet-şinâs-ı âlem-i bâlâ Aristâlis-i asr u nakd-ı vakt-ı Bû Alî Sînâ Benânun hall-i râz-ı müşkilât-ı nabz edüb hakkaa Edersün gerçi her derde tabîbim bir devâ ammâ Cünûn-ı ehl-i ışk olunca mâder-zâd n'eylersün

Nihândır bû-yı fitne târ-ı anber-fâm-ı zülfünde Nice subh-ı kıyâmet muhtfîdir şâm-ı zülfünde Dimağ-âşüftedir cân ârzû-yı kâm-ı zülfünde Dil-i mecrûhuma rahm eyle kalsun dâm-ı zülfünde Şikeste-bâl olan murgı edüp âzâd n'eylersün

Zemîn nat-ı siyâset-gâh-ı dil seyf-i kazâ mübrem Zebân hâmûş-ı hayret sîne sûzân dîdeler pür-nem Hevâ-yı ışk şûr-efgen mahabbet gaalib ü muhkem Şehîd-i tîg-ı ışk-ı yârdır ser-cümle-i âlem Urub şemşîre dest ey gamze-i cellâd n'eylersün

Bulub pervâza ruhsat rûzgâra işveler satdun Perîşân etmeğe cem'iyyet-i uşşâkı can atdun Ne âl etdünse etdün murg-ı cânı dâma uğratdun Varub gîsû-yı zülf-i yârı biri birine katdun Yine bir fitne tahrîk eyledün ey bâd n'eylersün

Ne sûret kim çekersün can bağışlarsun Mesîh-âsâ Olur hayrân-ı kârun mû-şikâfân-ı yed-i beyzâ Bu san'atde ne Erjeng ü ne Mânîdür sana hemtâ Güzel tasvîr edersün hatt u hâl-i dil-beri ammâ Füsûn u fitneye geldükçe ey Bihzâd n'eylersün

Olursun Nâilî-veş gördüğün mahbûba efgende Meta'-ı sabrunı tâlân eder her tıfl-ı nâz-ende Mahabbet gam-fezâ esbâb-ı cem'iyyet perâkende Bahâyî-veş değülsün kaabil-i feyz-i safâ sen de Tekellüf ber-taraf ey hâtır-ı nâ-şâd n'eylersün

(Vezin: Mefâiaalün mefâilün mefâilün mefâilün)

Nâilî