Mozdok'un Kuruluşu

Mozdok'un Kuruluşu, Rus-Çerkes Savaşı'nı başlatan olay olarak kabul edilir. Rus İmparatorluğu’nun kaleyi inşası, Kuzey Kafkasya’da bir güç merkezi oluşturma amacı taşıyordu ve özellikle Kabardeyler olmak üzere Çerkes kabilelerinin direnişini tetikledi. Bu olay, çoğu zaman Rusya ve Kafkasya’nın yerli halkları arasındaki uzun çatışmanın başlangıcı olarak görülür.^{[1]Henze, Paul B. The North Caucasus: A History of Resistance and Conflict.[2]R. Huttenbach, Henry. Amjad Jaimoukha. The Circassians: A Handbook. New York: Palgrave, 2001. 384 pp.. Canadian-American Slavic Studies, 2003, s. 115-116.[3]Burbank, Jane. Imperial Russia: New Histories for the Empire. Indiana University Press, 22 Eylül 1998.[4]Vulpius, Ricarda. Die Geburt des Russländischen Imperiums: Herrschaftskonzepte und -praktiken im 18. Jahrhundert. Böhlau Köln, 6 Nisan 2020.}

Arka plan

Rus Çariçesi Yelizaveta Petrovna döneminde Kabardeylerin sürülerini otlatmak için kullandığı düzlüklerde bir Rus karakolu inşa edildi. Rus dışişleri yetkilileri, bölgenin Rusya sınırları içinde olduğunu savundu ve Belgrad Antlaşması’nın Kabardey bağımsızlığını tanıyan maddeleriyle çelişmediğini belirtti. Büyük Kabardey prenslerinin baskısıyla bu karakol yıktırıldı.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

1753’te Rusya Dışişleri, Kizlyar komutanına Terek Nehri ile Kurp Nehri arasındaki bölgenin kolonileştirme ve kale inşası için uygun olup olmadığını gizlice araştırma emri verdi. Kizlyar’dan gönderilen mühendis Yüzbaşı Yardımcısı Dekolong, 1753 sonunda sunduğu raporda, Kurp Nehri'nin ağzı çevresinde kalenin inşa edilebileceği uygun bir alan bulunduğunu bildirdi. Ayrıca, bu kalenin Kuban tarafına ve dağ Tatarlarının saldırılarına karşı koruma sağlayacağını, Terek Nehri boyunca da ileri karakollar yapılması gerektiğini belirtti. O dönemde Osmanlı ile politik gerginlik yaşandığı sebebiyle kale yapımı ertelendi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

II. Katerina döneminde Rus İmparatorluk Ordusu, Kafkasya üzerindeki Rus etkisini ve hakimiyetini genişletme stratejisinin bir parçası olarak Çerkes topraklarına girmeyi planladı. Bu plan, bölgeyi güvence altına almak ve Çerkes topraklarının ilhakını kolaylaştırmak için bir dizi kalenin inşasını içeriyordu.^{[2]R. Huttenbach, Henry. Amjad Jaimoukha. The Circassians: A Handbook. New York: Palgrave, 2001. 384 pp.. Canadian-American Slavic Studies, 2003, s. 115-116.} II. Katerina, 9 Ekim 1752'de Mozdok bölgesinin işgal edilip yerleşim yeri inşa edilmesi yönündeki senato kararını onayladı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

17 Temmuz 1763'te, Binbaşı yardımcısı Petr İvanoviç Gek komutasındaki Rus kuvvetleri Doğu Çerkesya'da bulunan Mezdegu (günümüz Mozdok) kasabasına girdi. Köy işgal edildi ve Mozdok, güçlü bir Rus üssüne dönüştürüldü. Mozdok’ta Ortodoks kilisesi kuruldu ve yerleşim gelişmeye başladı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} Kale inşasına ilk başta Rus askerleri başladı. Üste ek olarak güvenlik için Simbirsk Alayı'ndan İkinci Binbaşı Yartsev ve 200 Rus askeri ile 40 Terek ve Grebensk Kazakları bulunuyordu. Kısa süre sonra Angeter karakolundan Kireyev, Mozdok garnizonuna katıldı. Bölgeyi güvence altına almak ve kalıcı bir Rus varlığı oluşturmak amacıyla Volga Kozaklarının aileleri Mozdok çevresinde stanitsa adı verilen Kozak köylerine yerleştirildi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

29 Temmuz 1763'te Büyük Kabarda prensleri Mozdok yakınlarında bir toplantı gerçekleştirdi. Bu toplantıda önceki senelerde birbirleriyle çekişen siyasi gruplar Rus tehdidi karşısında birleşti.^{[7]К 250-летию начала агрессии Российской Империи против Черкессии. 23 Temmuz 2013.}

Bölgenin güvenliği artırıldı, din değiştirenlerin teşvik edilmesi ve kaçak Kabardey köylülerinin ve kölelerinin Mozdok'a yerleşmesi için misyoner faaliyetler hızlandırıldı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} Komutan olarak atanan İvanoviç Gak, Osetler ve Kabardeyler arasında Hristiyanlık inancını yaymak ve onları Mozdok’a yerleşmeye teşvik etmek gibi amaçlarla propaganda faaliyetleri için Küçük Kabarda’ya gönderildi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.} Mozdok’un kurulması Kabardey prenslerini zor durumda bıraktı; diplomatik çözümler başarısız olunca şiddetli çatışmalar başladı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

Çerkesler için Mozdok’un kurulması, Rus İmparatorluğu ile düşmanlıkların başlangıcını simgeliyordu. Bazı Kabardey soyluları, Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı’nın desteğini almayı umarak hemen direniş gösterilmesi gerektiğini savunurken, diğerleri müzakereden yana olup savaştan kaçınmaya çalıştı. İç bölünmelere rağmen birçok Çerkes, Mozdok’un inşasını bir saldırı ve egemenliklerinin ihlali olarak gördü.^{[8]Bell, James Stanislaus (1840). Journal of a Residence in Circassia During the Years 1837, 1838, and 1839. Volume 1. Longman, Orme, Brown, Green, and Longmans. pp. 78–80.}

İnşa süreci ve erken çatışmalar

Mozdok çevresine Volga Kozakları'nın yerleştirilmesi ise gerilimi daha da artırdı, çünkü bu durum, Rusların Çerkes topraklarına kalıcı olarak yerleşeceklerini işaret ediyordu. Kabardeyler, önceki siyasi anlaşmazlıklarına karşı Rus tehdidine karşı daha sıkı bir birlik oluşturmaya başladılar.^{[9]Zhemukhov, Sufian. The Circassian Genocide. By Walter Richmond. Genocide, Political Violence, Human Rights Series. New Brunswick: Rutgers University Press, 2013.. Slavic Review, 2014, s. 15-16.}

Sonrası

Mozdok’un kuruluşu, Rus-Çerkes ilişkilerinde bir dönüm noktasıydı. Bu olay, Rusya’nın Kuzey Kafkasya’yı hakimiyeti altına almak için başlattığı kasıtlı bir kampanyanın başlangıcını simgeliyor ve bir asırdan fazla sürecek olan Rus-Çerkes Savaşı’nın zeminini hazırlıyordu.^{[10]Múzeum: a Múzeum-egyesület közlönye. Minerva irodalmi és nyomdai müintézet rt. nyomása, 1898.}

1763'ün sonlarında Alabuga bölgesinde Rus bayrağı bulunan büyük bir Rus kervanı Kabardeyler tarafından saldırıya uğradı, korumalar öldürüldü ve kervan yağmalandı. Hemen ardından Mozdok komutanı İvanoviç Gak, Mozdok'un çevresine hendek kazdırdı ve savunma hazırlıkları yaparak ek önlemler aldı; 40 tane ek top yerleştirildi, Astarahan'dan bir garnizon taburu ile garnizon takviye edildi, Terek-Kuma arasındaki Kalmuklar savunmaya çağrıldı ve tüm savunma hattı genişletildi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

Ocak 1764'te, aralarında Mısost Bematıqo'nun da bulunduğu birkaç Çerkes Kabardey soylusu, Rus Kizlyar komutanı N. A. Potapov'un temsilcisi ile bir araya geldi ve Ruslar tarafından inşa edilen Mozdok kalesinin yıkılması talep edildi. Bu talep kabul edilmedi.^{[11]Мальбахов Б. К. Кабарда на этапах политической истории (середина XVI — первая четверть XIX века). — Москва: «Поматур», 2002. — С. 293. — ISBN 5-86208-106-2.}

1764'te Prens Keytıqo Kaysin Bekmırza ve birinci dereceden soylu Şabazgirey Kudenet ile Mudar Tambiy'den oluşan Kabardey heyeti Sankt-Petersburg'a gönderildi. Kabarda'nın toprak bütünlüğünün ihlal edilemez olup Mozdok'un yıkılması, Mozdok'a kaçan köylüler ile köleler için tazminat ödenmesi ve Kizlyar’a getirilen mallara uygulanan vergilerin düşürülmesi taleplerini heyet iletti ancak Rus tarafınca ilk iki madde kategorik olarak reddedildi. Rus hükümeti tarafından Mozdok’un bulunduğu topraklar Rusya’ya ait olarak değerlendirildi. Kabardeyleri yatıştırma girişimi olarak 1757’deki Çeçen seferine katılım gerekçesiyle Kabardeylere 3.000 ruble teklif edildi ancak heyet, para teklifini reddetti ve Kabarda'ya geri dönerek Mozdok üzerindeki hakkını silah zoruyla savunma kararı aldı.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

Mozdok’taki gelişmeler, Rusya'nın Kafkasya üzerindeki nüfuzunu arttırması sebebiyle Kırım Hanlığı'nı endişelendirdi; Kırım Hanı Rusların Belgrad Antlaşması'na aykırı hareket ettiğini ve eğer kalenin olmadığını veya Çerkes sınırlarında olmadığını Rus tarafı iddia ederse adam gönderip teyit edileceğini padişaha bildirdi. Rus elçisi ise herhangi bir çatışmadan kaçınmak için sınır ihlali olmadığını ve Kırım Hanı’nın yanlış bilgi verdiğini savundu.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} Rus elçisi Obreskov, 29 Haziran 1764’te Osmanlı yetkilileriyle yaptığı görüşmede şu gerekçeleri sıraladı; Kabardey sınırlarını Kuban ve Kurp nehirleri arasında tanımlayarak Mozdok’un kendi topraklarında olduğunu savunmuş, karakol inşasının kaçırma ve yağmalamalara karşı halkını korumak amacı taşıdığını, antlaşmaların din değiştiren bireylere sığınma hakkı verdiğini öne sürerek Hristiyanlaşan Kabardeylerin Mozdok’a yerleştirilmesini meşru göstermiş, ayrıca bölgedeki ekonomik kalkınmayı teşvik için Kafkasyalı tüccarlara gümrük muafiyeti sunarak hem askeri hem ticari mevcudiyetini sağlamlaştırmaya çalışmıştır.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

1765'e gelindiğinde Mozdok çok güçlü bir kaleye dönüştürülmüştü. Mozdok çevresinde yaşayan vaftiz edilmiş halkın etrafına da surlar çevrildi. 1765'te Büyük Kabardey prensleri, Mozdok'u hedef alarak Nogay ve Besleneyleri teşvik etti. Hristiyan olup Mozdok'a yerleşen Küçük Kabarda prensi Kurğoqo Kanşoqo'yu öldürme planları yaptılar. Haziran ayında Kabardeyler Kizlyar'a büyük bir saldırı düzenledi ve kale alınamayınca çevresi yağmalandı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} Yaşanan çatışmalar sebebiyle bölge güçlendirildi. Aynı senede Volga Kozaklarından 517 aile, Mozdok ile Çervlenaya arasındaki hat üzerine yerleştirildi ve bu aileler; Galyugayevskaya, İşçerskaya, Naurskaya, Mikenskaya ve Kalinovskaya stanitsalarını kurdu. Bu yerleştirilen Kozaklar ile Mozdok Kozak Alayı kuruldu. Kurulan her köy, Çerkes saldırılarına avantaj sağlamak amacıyla 4'er adet 3 librelik toplar yerleştirildi. Her köye ilaveten 50'şer Don Kozak ailesi yerleştirildi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

1765 sonlarında Büyük Kabarda prensleri Rusya'ya karşı tam ölçekli bir savaşın hazırlıklarını yaparken Kırım Hanlığı'na ittifaklık teklifinde bulundular. Ancak Kırım Hanlığı, geçmişteki kan davalarının etkisiyle Kabardeylere olan düşmanca tavrını sürdürerek ağır şartlar koştu; 1729'da Kabardeyler tarafından öldürülen Baht Giray ve Şehbaz Giray için her Kabardey beyinden birer rehine, 1,500 esir ve Dudaruk-Bey için bir ek esir.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} Bu ağır şartlar, Kabardey tarafınca öfkeyle karşılanarak reddedildi ve Kırım Tatarları yerine Kuban Tatarlarıyla ittifak kurdular.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.} Bu durumu Kizlyar komutanına aktaran Kabardey soylusunun raporuna göre "Kabardeyler Han'a beddualar ederek ayrıldılar."^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

Rusya’nın Mozdok’taki faaliyetleri ve Osmanlı’nın bu duruma diplomatik çözüm bulamaması ise 1768’de Osmanlı’nın savaş ilanı gerekçelerinden biri haline geldi. Rusya ile halihazırda savaş halinde olan Kabardeyler, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın başlamasıyla Osmanlı'nın talebiyle Kırım Hanlığı'nı desteklediler. Kabardey saldırılarına karşı olarak General Savelyev komutasındaki Volga Kozakları Terek Nehri'ne gönderildi.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.} 1770’te 100 Don Kazak ailesi Mozdok topçusu olarak görevlendirildi ve Lukovskaya stanitsasını kurarak hattı güçlendirdiler.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.} Savaşlardan istedikleri sonucu alamayan Kabardeyler aynı zamanda diplomatik çözümler aramaya devam ettiler ancak yine istenilen sonuç alınamadı.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

1772’de Karasubazar Antlaşması’yla Kabarda’nın Rusya’ya tabi olduğu ilan edildi. Bunun üzerine Kabardey prensleri, Mozdok’un yıkılması yönündeki baskılarını artırdı. 1773 başında Mısost Bematıqo önderliğinde yeni saldırı hazırlıklarına başlandı ve Mısost ile Hamırza Keytıqo'nun yolladığı temsilciler, yeni Kırım Hanı olarak atanan Devlet Giray'a (Ruslarla barış imzalayan Sahip Giray'a karşı) Rusya'ya karşı ittifak teklifinde bulundu.^{[12]Zolchanin. Первые этапы и первые уроки Кавказской войны * Zolka.ru. 11 Haziran 2016.} 1774’te Kabardey ordusu, Tatarlarla birlikte Malka Nehri kıyısında toplandı. Mozdok’a saldırı planı Şahbaz Giray’ın konseyinde tartışıldı; Kabardey prensleri kalenin yıkılmasını savundu. Yaz başında başlayan Kırım-Kabardey ittifakı saldırıları, Küçük Kaynarca Antlaşması’na dek şiddetli çatışmalarla sürdü.^{[12]Zolchanin. Первые этапы и первые уроки Кавказской войны * Zolka.ru. 11 Haziran 2016.[13]Глава VI. ВОЕННО-ПОЛИТИЧЕСКОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО АДЫГОВ И РОССИЙСКОГО ГОСУДАРСТВА В БОРЬБЕ С КРЫМСКИМ ХАНСТВОМ.} Antlaşmanın 21. maddesine göre Osmanlı'nın hüküm sürmediği Kabarda Prensliği, Rusya'ya bırakıldı. Rusya bunu kullanarak Kabarda'nın işgali için temel siyasi zemini hazırlamış oldu ve Mozdok'u güçlendirmeye devam ederek askeri varlığını daha rahat bir ortamda artırmaya devam etti.^{[6]Kabartay’ın Osmanlı Devleti ve Rusya ile Bağlılık İlişkileri (1475-1774). 2021, s. 97-112.}

1777'de, Azov'dan Mozdok'a uzanan yaklaşık 500 kilometrelik Azov-Mozdok hattının inşası emredildi. Hat boyunca 10 yeni kale inşa edildi, aralarına ise istihkamlar, karakollar, Kozak yerleşimleri ve diğer savunma yapıları kurularak bölge tahkim edildi. Çerkesler, bu hat üzerindeki kalelerin yıkılması amacıyla, Rus birliklerinin koruması altındaki inşa faaliyetlerine karşı birçok kez silahlı çatışmaya girdi.^{[5]Владимирович, Бурда Эдуард. Образование Моздока и переселение волжских и донских казаков. 2013, s. 49-57.}

Yıllar içinde ele geçirilen bu bölgeler, yerleştirilen Rus birliklerinin yanı sıra arttırılan sayıda Kozak ve Rus ailelerinin iskân edilmesiyle genişletilip tahkim edildi; böylece Çerkeslerin bu toprakları geri alması gittikçe zorlaştırıldı. Mozdok, gelecek seneler içinde bölgedeki Rus askeri harekatları için stratejik bir üs haline geldi.^{[10]Múzeum: a Múzeum-egyesület közlönye. Minerva irodalmi és nyomdai müintézet rt. nyomása, 1898.}

Ayrıca bakınız

• Mozdok

• Rus-Çerkes Savaşı

• Rus Emperyalizmi