Milletler

Milletler, çoğunlukla Bulgaristan ve Romanya'da yaşayan, ana dili Türkçe olan, çoğunluğu Sünni İslam dinine mensup bir Türk topluluğudur.

Etimoloji

"Millet" kelimesi, Osmanlı Devleti'ndeki etno-dini toplumsal yapıyı ifade eden Millet Sisteminden (örneğin Millet-i İslâm) türemiştir. Topluluk için "Millet olmak", Müslüman olmanın yanı sıra Türkçe konuşmayı, zanaatkar gelenekleri sürdürmeyi ve Türk/Osmanlı kültür mirasına bağlılığı ifade eden özgün bir endonim (iç-isim) haline gelmiştir.

Tarih

Osmanlı Dönemi

Tarihsel ve arşivsel araştırmalar (özellikle Prof. Dr. Egemen Yılgür'ün çalışmaları), topluluğun kökenlerinin Selçuklu ve erken Osmanlı döneminde Güney Anadolu'da (Kahramanmaraş, Çukurova) varlık gösteren konar-göçer Türkmen boylarına dayandığını göstermektedir. Milletler, Türkiye'deki Abdallarla ortak kökene sahiptir.^{[1]YilgüR, Egemen. “Turcoman Gypsies:” The intersectional/multiple identities of a peripatetic group and its historical segmentation. 15 Haziran 2025, s. 33-66.}

Ve 19. yüzyıl Osmanlı tahrir defterleri, Mühimme Defterleri ve Şer’iyye Sicillerinde bu grup "Göçer evlü Türkmān Ḳibṭīleri" (Türkmen Kıptileri) olarak adlandırılmıştır. Bu topluluklar, Dulkadirli (İfrāz-ı Ẕūlkadriyye), Beydili, Komarlı, Tekeli ve Varsak gibi Türkmen aşiret federasyonlarıyla senbiyotik (ortak yaşamsal) bir ilişki içerisinde demircilik, müzisyenlik, ahşap işçiliği ve hayvancılık gibi hizmetler sunmuşlardır.

17. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti'nin uyguladığı zorunlu iskân politikalarına (1691 İskânı) tepki gösteren gruplar, geleneksel göç yollarını değiştirerek Rūmėli Perākendesi adı altında Rumeli'ye ve Kırım'a yayılmışlardır.

Vergilendirme Farkı

Osmanlı mali sisteminde yerleşik Balkan Romanları "Çingene Cizyesi" (Cizye-i Gebrān) öderken, Türkmān Ḳibṭīleri 1858 vergi reformuna kadar Türkmen aşiret cemaatlerinin tabi olduğu devlet gelirleri (Māl-ı Mīrī) kapsamında vergilendirilmiştir. Bu durum, Osmanlı idaresinin de bu grubu idari ve mali açıdan standart Roman gruplarından ayrı tuttuğunu teyit etmektedir.

Alt Gruplar

Millet topluluğu, geleneksel mesleki uzmanlaşmalarına ve coğrafi dağılımlarına göre kendi içinde iki alt gruba ayrılır:

• Usta Millet: Geleneksel olarak demircilik, metal işçiliği, marangozluk ve inşaat zanaatlarıyla uğraşırlar. İsim, Türkçe usta kelimesinden türemiştir.

• Mehter Millet: Düğün ve törenlerde davul, zurna ve diğer enstrümanları çalan, sivil yaşamda Osmanlı askeri bando (mehter) geleneğini sürdüren profesyonel müzisyenlerdir.

• Mehter Millet'in Tatar alt grubu: Dobruca ve Kırım'da Nogaylar ve Kırım Tatarlarıyla yakın tarihsel temas kurmuşlardır. Ana dilleri Türkçe ve Kırım Tatarcasıdır.

Romanlar

Sosyal statü ve dini aidiyet amacıyla zamanla "Millet" kimliğini benimseyen, ancak evde Romanca konuşan Roman grupları vardır. Çekirdek Usta/Mehter Millet grupları ile Romanlar arasında belirgin bir sosyal mesafe bulunmaktadır.

Dil

Millet topluluğunun ana dili Türkçedir (Balkan Türkçesi ağızları). Dobruca ve Kırım bölgelerinde Kırım Tatarcası da konuşulmaktadır.

20. yüzyılın başlarında Bernard Gilliat-Smith (Petulengro) gibi etnologlar, Varna ve çevresindeki Mehter/Davulcu gruplarının "tek bir kelime dahi Çingenece (Romani) bilmediklerini" ve Türk nüfusundan ayırt edilemediklerini kaydetmiştir.

Teberce

Topluluğun zanaatkar ve müzisyen kolları, Anadolu Abdallarının (Teberlerin) kullandığı Teberce adı verilen gizli grup içi dili (argot) muhafaza etmiştir. Kırım'daki Ghurbet-Türkmenler ile Kırşehir ve Adana Abdallarının kullandığı söz varlığı (örneğin yeken "para", yersit/hersit "ekmek", genne "gelmek/gitmek", aşınna "almak/çalmak") büyük oranda ortaktır.

Din

Topluluk ezici çoğunlukla Sünni İslam inancına mensuptur. Sünnet düğünleri, dini bayramlar, helal gıda esasları ve cenaze gelenekleri toplumsal yaşamın merkezindedir. Tarihsel süreçte Kırım ve Rumeli'de Alevi/Bektaşi geleneklerin izlerine de rastlanmıştır. Hristiyan olanları da vardır.

Dağılım

Günümüzde Millet nüfusu şu bölgelerde yoğunlaşmıştır:

• Bulgaristan: Silistre (Glavinitsa), Filibe (Stolipinovo vb.), Varna, Şumnu, Dobriç, Sliven, Hasköy, Burgaz ve Yambol.

• Romanya (Dobruca): Köstence (Constanța), Mecidiye (Medgidia), Mangalia, Babadağ, Tulça ve Călărași.

Toplumsal Statü

Millet topluluğu, Balkanlar'daki etnik yapılanma içerisinde çifte marjinalleşme sorunu ile karşı karşıya kalmaktadır:

• Devlet ve Çoğunluk Açısından: Bulgaristan ve Romanya devlet kurumları ile akademisi, bu grubu sosyolojik olarak "Müslüman Romanlar" veya "Türk Romanları" (Turski Tsigani, Țigani Turci) şeklinde etiketlemekte ve AB Roman entegrasyonu projelerine dahil etmektedir.

• Bulgaristan'ın aşırı sağ ve milliyetçi partileri (örneğin Yeniden Doğuş / Vızrajdane veya VMRO gibi yapılar), bu topluluğun kendilerini "Türk" olarak kaydettirmesine karşı çıkar. Onları "Türkçe konuşan Çingeneler" olarak adlandırırlar ve kendilerini Türk olarak tanıtmalarını "gerçek dışı bir beyan" veya "Türkleştirme stratejisi" olarak eleştirirler.

• Etnik Türkler Açısından: Bölgedeki yerleşik Türk nüfus, kültürel ve dini ortaklığa rağmen Millet topluluğu ile sosyal yaşamda örtük bir mesafe koruyabilmektedir.

Resmi sayımlarda ve akademik literatürün bir kısmında sıklıkla "Müslüman Romanlar" veya "Türk Romanları" başlığı altında kategorize edilseler de topluluk mensupları Roman/Çingene etnik kimliğini kesin bir dille reddetmekte, kendilerini etnik ve kültürel olarak Türk ve özgün bir grup adı olarak "Millet" şeklinde tanımlamaktadırlar.

Fakat Kırım'da bulunan toplulukta "Millet" kavramı coğrafi ve tarihî nedenlerden dolayı yaygın değildir, ama benzer bir türde "Tayfa" ismi kullanılmaktadır.

Günümüzdeki Siyasi ve Hukuki Mücadele

Bulgaristan'da resmi nüfus sayımlarında "Millet" adıyla ayrı bir etnik kategori bulunmadığı için topluluk mensupları ezici çoğunlukla etnik kökenlerini "Türk" olarak beyan etmektedir. Son yıllarda topluluk, kurdukları dernekler ve sivil insiyatiflerle hukuki mücadele başlatmıştır. Örneğin Silistre eyaletinin Glavinitsa kentinde örgütlenen Usta Millet Konseyi, Bulgaristan Bakanlar Kurulu'na başvuruda bulunarak: "Biz Roman değiliz, Usta Milletiz. Ana dilimiz Türkçedir. Resmi kurumların ve medyanın bizi Roman olarak adlandırmayı durdurmasını ve yayınlardaki yanlış ifadelerin düzeltilmesini talep ediyoruz." şeklinde deklarasyon yayınlamıştır.

2020'li yılların ortalarında Bulgaristan kamuoyunda, medyasında ve siyasetinde Millet topluluğunun resmi statüsü ve bağımsız bir etnik kitle olarak tanınıp tanınmayacağı geniş çapta tartışılmaya başlanmıştır.^{[2]Etno Forum . (8 Şubat 2025). "Ще признаем ли милета за отделен етнос в България?" (Bulgaristan'da Millet'i Ayrı Bir Etnos Olarak Tanıyacak mıyız?) - Dr. Asen Kolev'in saha analizi. Erişim tarihi: 2026.}

Topluluk içinden yetişen araştırmacı Dr. Asen Kolev, "Bulgaristan'da Millet Etnik Topluluğu" (Миллетската етническа общност в България) başlıklı saha çalışmasında, grup içi emik (içeriden) bakış açısını akademiye taşımıştır. Kolev, kavramsal olarak "halk" ile "millet" arasındaki farkları inceleyerek, topluluğun geliştirdiği kimliğin ne klasik bir Roman kategorisiyle ne de yerleşik etnik Türk sosyolojisiyle tamamen örtüştüğünü, grubun kendine özgü bir "etno-sosyal kapsüllenme" ve kimlik yapısı taşıdığını savunmuştur.^{[2]Etno Forum . (8 Şubat 2025). "Ще признаем ли милета за отделен етнос в България?" (Bulgaristan'da Millet'i Ayrı Bir Etnos Olarak Tanıyacak mıyız?) - Dr. Asen Kolev'in saha analizi. Erişim tarihi: 2026.}

Siyasi alanda ise 2024–2025 Bulgaristan genel seçimleri sürecinde, Hak ve Özgürlükler Hareketi (HÖH/DPS) liderlerinden Delyan Peevski'nin söylemleri konuyu ulusal siyaset gündemine taşımıştır. Peevski, seçim kampanyaları sırasında Millet topluluğunu etnik Türk seçmen grubundan söylemsel olarak ayırmış ve topluluğun sosyal haklarına vurgu yaparak "ikinci sınıf değil, birinci sınıf vatandaş muamelesi görme" vaadinde bulunmuştur.^{[2]Etno Forum . (8 Şubat 2025). "Ще признаем ли милета за отделен етнос в България?" (Bulgaristan'da Millet'i Ayrı Bir Etnos Olarak Tanıyacak mıyız?) - Dr. Asen Kolev'in saha analizi. Erişim tarihi: 2026.[3]Filibeliler.com . (2025). "Пеевски измисли нов 'етнос' – и го нарече 'миллет'".}

Bu gelişmeler, Bulgaristan'da akademisyenler ve etno-sosyologlar arasında Millet topluluğunun devlet tarafından resmi olarak ayrı bir etnos/azınlık kategorisinde tanınıp tanınmayacağı yönündeki tartışmaları alevlendirmiştir.^{[2]Etno Forum . (8 Şubat 2025). "Ще признаем ли милета за отделен етнос в България?" (Bulgaristan'da Millet'i Ayrı Bir Etnos Olarak Tanıyacak mıyız?) - Dr. Asen Kolev'in saha analizi. Erişim tarihi: 2026.}