Mehmed Emin Resulzâde

Mehmed Emin Resulzâde (Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ; 31 Ocak 1884 - 6 Mart 1955), Azerbaycan Türkü gazeteci, siyasetçi, devlet adamı ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurucusu. Onun "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!" ifadesi 20. yüzyıl Azerbaycan'ında istiklal harekâtının sloganı haline geldi.^{[1]Mehmed Emin Resulzade kimdir?. 12 Aralık 2015.[2]MUHAMMED EMIN RESULZADE. 12 Aralık 2015.[3]Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamına əsasən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 130 illik yubileyi münasibəti ilə hazırlanmış metodik vəsait. 12 Aralık 2015.}

Müsavat Partisi'nin kurucu genel başkanı olan Resulzâde, Mayıs-Aralık 1918'de Azerbaycan Millî Şûrası Başkanı olarak görev yapmıştır. Resulzâde Azerbaycan'ın ulusal bağımsızlık hareketine öncülük etmesinden dolayı Azerbaycan tarihinin en önemli şahsiyetleri arasındadır.

1947'de Türkiye'ye gelerek, 1949 yılında Azerbaycan Kültür Derneği'ni kurdu. 6 Mart 1955 tarihinde Ankara'da öldü.

İlk yılları ve mesleği

Babası Hacı Molla Ali Ekber Resulzade, annesi ise Ziynet (Zinyet) Zal kızı'dır. İlk eğitim ve öğretimini ailesi yanında alan Mehmed Emin Resulzade, sonradan Teknik okula katılmıştır. 1902'de Müslüman Gençlik Cemiyetini kurmuştur. 1903'te ilk makalesi Şark-i Rus gazetesinde yayınlanmıştır. Sonradan Hayat, İrşad, Terakki ve başka gazetelerde makaleler yazmış, Tekamül (Bakü), İran-i Nev (Tahran), Açık Söz (Bakü 1915-1917), İstanbul'da yayınlanan Yeni Kafkasya (1923-1928), Azeri Türk (1928-1929), Odlu Yurd (1929-1931) ve 1933-1939'da Berlin'de yayınlanan Kurtuluş dergilerinin ve İstiklal gazetelerinin kurucusu olmuştur. 1952'de ise Mehmed Emin Resulzade rehberliği ile Azerbaycan dergisi kurulmuştur.

İran'da kaldığı 1908-1911 döneminde meydana gelen İran inkılabı sonrası isyancıların hürriyet ordusu Tahran'a girmiş ve İran'da meşrutiyet ilan edilmişti. Mehmed Emin, Tahran'da günlük çıkardığı Batılı tarzdaki ilk gazete olan İran-ı Nev (Yeni İran) gazetesinin müdürü ve başyazarı olmasına rağmen, bu girişimden vazgeçerek Türkiye'ye geldi.

Resulzade'nin gazeteci kimliğinin dışında yazdığı, birtakım kitaplar da yayınlanmıştır. Bunlardan biri olan, Azerbaycan Cumhuriyeti adlı kitabını 1922'de Türkiye'de yayınlamıştır.

Siyasi yaşamı

Rus-Japon Savaşı'nda Çarlık hükûmetinin yenilmesi Rusya'daki diğer milletler arasında özgürlük hareketleri yaratmış olmasına rağmen, hükûmet toparlanıp 1907 sonlarında bu tip siyasi faaliyetler gösteren kişileri izlemeye almıştır. Bu izlenenlerden biri olan Mehmed Emin Resulzade, 1908-1911 yılları arasında İran'da çalışıp, Settar Han harekâtı ile yakından ilgilenmiştir.

1911-1913'te İstanbul'da Türk Ocağı'nda çalıştı. 1913 yılında Bakü'ye döndü. Yine basın alanında faaliyetlere devam ettiği gibi, Müsavat Partisi ile de siyaset yapmaya başlamıştır. 1917'deki Ekim Devrimi sonrasında meydana gelen otorite boşluğunda, 28 Mayıs 1918'de Azerbaycan'ın bağımsızlığını ilan etmiş, sonrasında Azerbaycan Millî Şurası başkanı olmuştur. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı süresinde ülkeyi etkileyen birçok yenilik yapmıştır.

Kızıl Ordu'nun 27 Nisan 1920'de Azerbaycan'ı işgaliyle tutuklanarak hapse atılan Resulzade'nin cezası, Josef Stalin'in isteğiyle idam cezasından sürgüne çevrildi. Sürgün hayatını; Türkiye'nin, Polonya'nın ve Almanya'nın bazı şehirlerinde geçiren Resulzade, Azerbaycan'ın bağımsızlığı için çeşitli alanlarda çalışmalarını sürdürdü.

Fikirleri

• Bağımsızlığı güçlendirerek, enternasyonalist düşüncelerin önüne geçilebileceğini savunmuştur. Milliyetçilik fikrinin doğal, medeni ve ileri bir düşünce olduğunu, bilim ve kültürün gelişmesini ve yayılmasını teşvik ettiğini belirtmiştir. Bu yaklaşımın, insanlık kültürünün en doğal ve normal gelişim yolu olduğunu ifade etmiştir.

• Genç nesillere yönelik olarak, önceki nesillere atıfta bulunarak "Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez!" demiştir. Bayrağı tekrar yüceltme sorumluluğu olduğunu vurgulamıştır. Bu yolda kararlılık ve azimle hareket edilmesi gerektiğini belirtmiştir.

Türkiye'nin ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk hakkında düşünceleri:

"Ne İngiliz himayesi, ne Amerika mandası altında değil, o kurtuluşu yalnız hakimiyeti milliyeye müstenid, bilakayduşart müstakil bir Türk devleti tesis etmekte görmüştü. Onun dileği 'Ya ölüm, Ya istiklal' idi. Anadolu'ya o bu dilekle geçti, efsanevi İstiklal Harbi'ni başaran baş kahraman, Çanakkale zaferi üzerine, Sakarya ve Dumlupınar gibi zafer taçlarıyla bezendi. Tarihin üç büyük imparatorluğunu dizleri altına alarak istedikleri gibi parçalayan galipler, bir avuç Anadolu mücahitleri karşısında ricate mecbur kaldılar! "Başındaki kumandanı kaçmadıkça, Türk neferi hiçbir zaman kaçmaz" diyen büyük kumandanın sözü doğru çıktı. Ölüm beratı "Sevr" yırtıldı, istiklal vesikası "Lozan" yazıldı. Atatürk, bir milletin halasını yalnız kendisindeki kuvvetten beklemiştir. Bu fikir, onun gençliğe hitabında bilhassa belirtilmiştir. Muazzam eserinin müdafaasını emanet ettiği Türk Gençliğine "Muhtaç olduğun kudret damarlarındaki asil kanda mevcuttur" diyen Atatürk’ün Türk köylüsü ile neferi hakkındaki samimi fikirleri, malumdur. Ona göre, "Memleketin yegane efendisi köylüdür!"

Hakkında söylenenler

• Nesib Yusufbeyli: "28 Mayıs 1918 Azerbaycan tarihinde büyük millî arzuların tahakkuk ettiği bir gündür."

• Üzeyir Hacıbeyov: "Azerbaycan cumhuriyeti sağlam bir millî fikir ve Türklük şuuru üzerine kurulmuştur. İslam mezhepleri arasındaki zıddiyet ilk defa olarak burada tadile uğramış, Müslümanların tesanüdü fikrine büyük kıymet verilmiştir. Aynı zamanda Azerbaycan, çağdaş bir cemiyet kurmaya, Avrupalı bir zihniyetle çalışmaya azmetmiştir. Bayrağının üç rengi (Mavi, kırmızı, yeşil) bu üç umdenin timsalidir."

Röportajları

Resulzade hayatının sonlarında, 26 Ağustos 1951, 1952 ve 28 Mayıs 1953'te toplamda üç kez Azerbaycan halkına seslenmiştir.

Ölümü

6 Mart 1955 tarihinde, Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi kliniğinde diyabet nedeniyle öldü.^{[4]6 Mart 1955. Azerbaycan Kültür Derneği, Mart 1955, s. 1.} Ankara Radyosu 7 Mart günü saat 22:45'te, ölüm haberini duyurdu.

8 Mart'ta Mehmed Emin Resulzade'nin arkadaşları Ankara'daki Hacı Bayram Camii'ndeki tabutunun başında nöbet tuttular. Ankara Belediye Başkanı Kemal Aygün de taziye için oradaydı. Ayrıca cenazenin önünde Azerbaycan Kültür Derneği, Milli Kütüphane, Türk Kütüphaneciler Derneği, Karslı Yüksek Öğrenci Yardımlaşma Derneği, Gazetecler Derneği, İdil-Ural ve Kırım Türkleri temsilcileri vardı.^{[5]"M.Ə.Rəsulzadə ensklopediyası" səh.:358.} Cenazede Abdulvahap Yurtsever, Ahmet Caferoğlu, Mirza Bala Mehmetzade, Hamdullah Suphi Tanrıöver, Sadri Maksudi Arsal, Cafer Seydahmet Kırımer, Abdullah Battal-Taymas, Zeki Velidi Togan gibi önde gelen isimler de oradalardı. Mehmed Emin Resulzade, Ankara'daki Cebeci Asri Mezarlığı'na defnedildi.

Türkiye, İran ve Batı Avrupa'da birçok ülkede taziye mesajları yayınlandı. Türkiye'de 1993 yılında yaptırılan bir okula Mehmed Emin Resulzade'nin adı verildi.

Azerbaycan Kabinesi, Bakü'de Mehmed Emin Resulzade için bir anıtın dikilmesine ilişkin 26 sayılı, 13 Ocak 1993 tarihli kararı kabul etti.^{[6]Ustada sevgimizi onun irsini dərindən öyrənməklə nümayiş etdirək şəkli} Azerbaycan cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, 29 Aralık 1993 tarihli "Azerbaycan'ın önde gelen sosyo-politik şahsiyeti Mehmed Emin Resulzade'nin doğumunun 110. yıldönümü hakkındaki" 79 Sayılı Kararnameyi imzaladı.^{[7]Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 29 dekabr 1993-cü il tarixli, 79 nömrəli Fərmanı[8]Azərbaycanın görkəmli ictimai-siyasi xadimi M.Ə.Rəsulzadənin anadan оlmasının 110 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 dekabr 1993-cü il tarixli, 79 nömrəli Fərmanı — anl.az saytı} İlham Aliyev, 22 Kasım 2013 tarihli "Mehmed Emin Resulzade'nin 130. yıldönümünü kutlamak hakkında" bir kararname imzaladı.^{[9]Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin 130 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı. president.az}

Anısına yapılanlar

Mimari yapılar

• 1992'de Tatar bölgesinin yöneticisi Serdar Hamidov'un girişimiyle Mehmed Emin Resulzade için bir anıt yapıldı.^{[10]Tərtərdəki Rəsulzadə büstü buradan götürülüb- Fotolar. etatist.com, 19 Haziran 2013.}

• 1993 yılında Zakatala'da Mehmed Emin Resulzade'nin bir heykeli yapıldı.^{[11]Rəsulzadənin Azərbaycanda neçə büstü və heykəli var?. azadliq.org, 28 Mayıs 2010.}

• 1999'da Bakü Devlet Üniversitesi'nden Mehmed Emin Resulzade'nin bir büstü kaldırıldı.^{[12]Sevda İsmayıllı. İstiqlalın 1-ci və 100-cü ili (28-ci yazı). azadliq.org, 28 Mayıs 2018.[13]Həbib Müntəzir. Hakimiyyətin Rəsulzadə sevgisi. meydan.tv, 23 Ekim 2013.}

• Resulzade'nin adı 2000 yılında Bakü Devlet Üniversitesinden kaldırıldı.^{[14]‘Əvvəl BDU Rəsulzadənin adını daşıyırdı’ - Abel Məhərrəmov. azxeber.com, 4 Aralık 2013.[15]E. Nihad. Rəsulzadənin adı yenidən BDU-ya qaytarıla bilər. modern.az, 18 Ekim 2017.}

• 2000 yılında Ağcabedi'deki bir büstü kaldırıldı.^{[12]Sevda İsmayıllı. İstiqlalın 1-ci və 100-cü ili (28-ci yazı). azadliq.org, 28 Mayıs 2018.[13]Həbib Müntəzir. Hakimiyyətin Rəsulzadə sevgisi. meydan.tv, 23 Ekim 2013.}

• 2007 yılında Ağsu'daki heykeli kaldırıldı.^{[16]Kəbiran Dilavərli. Rəsulzadənin Azərbaycanda neçə büstü və heykəli var?. azadliq.org, 28 Mayıs 2010.}

• 2007 yılında Kukla Tiyatrosu önüne anıt dikileceği bilgisini veren bir levha konuldu ve yerine çeşme yapıldı.^{[17]ANS Rəsulzadənin heykəlinin eksklüziv görüntülərini əldə edib (VİDEO). anspress.com, 18 Şubat 2014.[18]İllərdir ucaldılmasını gözləyən heykəl. azadliq.org, 28 Mayıs 2009.}

• 2011 yılında Kobustan'daki heykeli kaldırıldı ve arşivlendi.^{[12]Sevda İsmayıllı. İstiqlalın 1-ci və 100-cü ili (28-ci yazı). azadliq.org, 28 Mayıs 2018.[13]Həbib Müntəzir. Hakimiyyətin Rəsulzadə sevgisi. meydan.tv, 23 Ekim 2013.}

• 2012 yılında Sabirabad'daki büstü kaldırıldı.^{[19]Gültəkin. Müxalifət Sabirabad rəhbərliyinə müraciət etdi. azadliq.info, 1 Eylül 2012.[20]Sabirabad RİH-dən Rəsulzadənin büstü ilə bağlı açıqlama. lent.az, 3 Eylül 2012.[21]RƏSULZADƏNİN BÜSTÜNÜN GÖTÜRÜLMƏSİ SABİRABADI QARIŞDIRDI. musavat.com, 5 Eylül 2012.}

• 2012'de Tatar'daki büstü kaldırıldı.^{[22]Etibar Seyidağa. Tərtərdə Rəsulzadənin büstünün yerində YAP-a qərargah tikilir. musavat.com, 19 Haziran 2013.[10]Tərtərdəki Rəsulzadə büstü buradan götürülüb- Fotolar. etatist.com, 19 Haziran 2013.}

Günümüzde

• Resulzade'nin Novkhani'de doğduğu ev bir anaokuludur.^{[12]Sevda İsmayıllı. İstiqlalın 1-ci və 100-cü ili (28-ci yazı). azadliq.org, 28 Mayıs 2018.[23]M.Ə.Rəsulzadənin evi bağçaya çevrilib – FOTOLAR. minval.info, 31 Ocak 2018.}

• Bakü Devlet Üniversitesi'nin bahçesinde "Buraya Azerbaycan halkının büyük düşünürü, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurucusu Mehmed Emin Resulzade'nin büstü dikilecektir" yazılı bir bilgilendirme panosu vardır.^{[24]İlham Əliyevə müraciət edildi. qafqazinfo.az, 14 Nisan 2015.[25]Çingiz Səfərli. Deputat: "BDU-nun həyətində Rəsulzadənin büstünü görməyəcəyik" (FOTO). qaynarinfo.az, 12 Ocak 2018.[26]BDU-ya Heydər Əliyevin adı veriləcək. islamtimes.org, 28 Mayıs 2011.[27]Nicat İsmayılov. "Bu Rəsulzadəyə hörmətsizlikdir" - Rəsulzadənin nəvəsilə MÜSAHİBƏ. ednews.net, 6 Mart 2019.}

• Novkhana'da bir heykeli vardır.^{[12]Sevda İsmayıllı. İstiqlalın 1-ci və 100-cü ili (28-ci yazı). azadliq.org, 28 Mayıs 2018.[13]Həbib Müntəzir. Hakimiyyətin Rəsulzadə sevgisi. meydan.tv, 23 Ekim 2013.}

• Türkiye'nin başkenti Ankara'da adını taşıyan bir lise bulunmaktadır.^{[28]ANKARA / ÇANKAYA - Mehmet Emin Resulzade Anadolu Lisesi. mehmeteminresulzadeal.meb.k12.tr.[29]“Eşitmişik, səfirlik Rəsulzadənin adına görə bizimlə əlaqə qurmur”. azadliq.org, 24 Mayıs 2016.}

Eserleri

• Azerbaycan Cumhuriyeti Keyfiyeti Teşekkülü ve Şimdiki Vaziyeti (İstanbul, 1923)

• Asrımızın Siyavuşu (İstanbul, 1923)

• İstiklal Mefkuresi ve Gençlik (İstanbul, 1925)

• Rusya'da Siyasi Vaziyet (İstanbul, 1926)

• İhtilalci Sosyalizmin İflası ve Demokrasinin Geleceği (İstanbul, 1928)

• Milliyet ve Bolşevizm (İstanbul, 1928)

• Panturanizm ve Kafkasya Problemi (Rusça, Paris, 1930)

• Azerbaycan Problemi (Almanca, Berlin, 1938)

• İstiklal Uğrunda Mücadele (Lehçe, Varşova 1938);

• Azerbaycan Kültür Gelenekleri (Ankara, 1949)

• Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı (Ankara, 1950)

• Çağdaş Azerbaycan Tarihi (Ankara, 1951)

• Azerbaycan Şairi Nizami (Ankara, 1951)

• Milli Tesanüd (Ankara, 1978)

• Kafkasya Türkleri (İstanbul, 1993)

• İran Türkleri (İstanbul, 1993)

Bilbiyografya

• "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və ictimai-siyasi ideallar". Hazar Üniversitesi Yayınları, Bakı, 2005. ISBN 9952-20-028-5.

• Şamil Qurbanov. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə. Bakı, 2001.

• Tadeuş Svyataçovski. Rusiya və Azərbaycan. Sərhədyanı bölgə keçid dövründə.Hazar Üniversitesi Yayınları, Bakı, 2000. ISBN 5-7843-0015-6

• Janet Afary. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911. Columbia University Press, 1996.

• "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə – 1884–1955" Aydın Balayev. Moskva, 2009. http://vivo-book.com/blog/Kitab/Aydin_Balayev-MEResulzade%20(vivo-book.com).pdf

Dış bağlantılar

• Sebahattin Şimşir, "Mehmet Emin Resulzade", ''Orkun'' dergisi, 71. Sayı

• kimkimdir.gen.tr

• azerbaycan.ihh.org.tr