Makbule Leman

Makbule Leman (1865 - 1898), Türk şair ve yazardır.

Türkçede Batı edebiyatı tarzında eserler veren ilk kadın yazarlardandır. Deneme, şiir, hikâye, eleştiri türünde eserler verdi .Hanımlara Mahsus Gazete'deki yazıları ile tanındı. "Makes-i Hayal" adlı kitabındaki öykülerinde kadın kimliğini öne çıkarmış ve kadının toplumdaki ikincil konumunu sorgulamış; hem erkeklere hem kadınlara kadın sorunu hakkında bilinç aşılamaya çalışmıştır.

Yaşamı

1865 yılında İstanbul'un Beşiktaş semtinde doğdu.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.} Asıl adı Fatma Makbuledir.^{[2]Makbule Leman Hanım. Eyüpsultan Belediyesi web sitesi, Eyüpsultanlı Meşhurlar sayfaları.} Leman adını mahlas olarak seçmiştir. Babası, V. Murad'ın sarayında dairesinin müdürlüğünü yapan Kahvecibaşı İbrahim Efendi idi.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.[2]Makbule Leman Hanım. Eyüpsultan Belediyesi web sitesi, Eyüpsultanlı Meşhurlar sayfaları.}

Makbule Leman Hanım'ın öğrenim hayatı hakkında değişik görüşler vardır. Fatma Aliye Hanım onun İbtidai Mektebi'ni (ilkokulu) bitirdiğini, Ali Muzaffer Bey, İnas Kız Rüşdiyesi'ni (ortaokulu) bitirdiğini; İbn-ül Emin ise evde erkek kardeşleri ile bir rüşdiye hocasından ders aldığını bildirmiştir.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.}

1881 yılında devrin tanınmış şairlerinden biri olan Dahiliye Müsteşarı Mehmed Fuad ile evlendi.^{[3]Ülkü Eliuz, Meşrutiyete Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman.} Evlendikten sonra Beşiktaş'taki konaklarının selamlık kısmını, kız öğrenciler için düzenledi ve kendisi de Osmanlıca dilbilgisi ve Farsça dersleri verdi.^{[3]Ülkü Eliuz, Meşrutiyete Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman.}

İlk yazısı Hazan 1880'lerde Tercüman-ı Hakikat gazetesinde yayımlandı. Makbule Leman mahlasını kullandığı bu eserde mevsimlerin gelip geçmesi ile insan ömrünün istikrarsızlığı arasındaki yakınlık anlatılmaktaydı.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.} Yayımlanan ilk yazısından sonra bir süre Leman mahlasını kullandı; 1887'de "Hazan İçinde Bahar" ve 1888'de "Mehtapta İhtisâsâtım" adlı yazıları Tercüman-ı Hakikat'te yayımlandı.^{[3]Ülkü Eliuz, Meşrutiyete Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman.} O devirde "bend" olarak adlandırılan bu denemelerde tabiatın güzelliklerini konu edindi, tabiat-insan, tabiat-Tanrı ilişkisini anlattı. 1891'den sonra eserlerinde Makbule Leman imzasını kullandı. 1893 yılından itibaren Hazine-i Fünun" dergisinde şiirler yayımladı.

Şiirlerinde lirik söylemi tercih eden sanatçının öykülerinde ise modernleşmeye açık, toplumun kabul ettiği şeyler bağlamında yenilikler sunan, feminal söylemi vardır.^{[3]Ülkü Eliuz, Meşrutiyete Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman.} Eserlerini okuyup beğenen ve faydalı bulan Şura-yı Devlet azası Said Paşa'nın tavsiyesi ile II. Abdülhamid tarafından 3. kıtadan Şefkat Nişanı ile ödüllendirildi.^{[4]Haskan, Mehmet Nermi. Eyüplü Meşhurlar, Eyüp Belediyesi Yayınları, İstanbul 2014, c.2, s.140-41}

Hazine-yi Fünûn ve Hanımlara Mahsus Gazete’de yayımlanan eserleri ile yayımlanmamış eserlerini "Makes-i Hayal adlı kitapta derledi. Sekiz şiir, üç öykü ve bir de okuyucuya yazılan mektuptan oluşan ve yazarın tek kitabı olan Makes-i Hayal, 11 Şubat 1897'de yayımlandı. Yazarın, kadının toplumdaki ikincil konumunu sorguladığı kitap, devrinde çok beğenildi.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.[3]Ülkü Eliuz, Meşrutiyete Giden Süreçte Yeni Kadın İmgesi: Fatma Makbule Leman.} Hanımlara Mahsus Gazete'nin imtiyaz sahibi Mehmet Tahir Bey ve Tevfik Fikret yazılarında bu kitabı övdüler.^{[1]Uğurcan, Sema. Makbule Leman, Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, Sayı:6, Yıl: 1990.}

Hayatının son on dört yılını sağlık sorunları ile geçiren Makbule Leman Hanım'ın hastalığının ne olduğu konusunda bilgi yoktur. 1898'de hayatını kaybetti. Mezarı Eyüpsultan semtinde, Siyavuş Paşa Türbesi haziresindedir.^{[4]Haskan, Mehmet Nermi. Eyüplü Meşhurlar, Eyüp Belediyesi Yayınları, İstanbul 2014, c.2, s.140-41}

Tek eseri Makes- Hayal, ölümünden sonra eşi Mehmed Fuad Bey tarafından ikinci kez bastırılmıştır. (1898). Ölümünün ardından, kendisi gibi şair olan eşi Mehmet Fuat Bey tarafından mezar taşına işlenen dizeler şöyledir:

“Razıyım ben zât-ı Peygamber dahi hoşnud ola Sayemend-i rahmet olsun makberi Makbule’min Cevher-i ekşimle yazdım zevcemin tarihini: Bâğ-ı firdevs-i berin olsun yeri Makbule’min”^{[4]Haskan, Mehmet Nermi. Eyüplü Meşhurlar, Eyüp Belediyesi Yayınları, İstanbul 2014, c.2, s.140-41}”