Kolçak İlyas Paşa

Kolçak İlyas Paşa veya İlyaş Kolçak (, , ; 1700'ler – 1741, Hotin), Osmanlı komutanı ve devlet adamıdır. 1728'den beri Prizren, 1730'dan itibaren Yanya Sancakbeyleri olarak görev yaptı. En önemli vazifesini ise 1730-1741 yılları arasında Hotin Sancakbeyi olarak îfâ etti.

Hayatı

Kökeni

Kolçak İlyas Paşa'nın doğum tarihi, doğum yeri ve etnik kökeni kesin olarak tespit edilememektedir. Leh târihçi Jerzy S. Łątka, Polonya-Litvanya Birliği ile yakın ilişkiler sürdürdüğü ve Lehçe konuşabildiği için İlyas Paşa'nın Leh asıllı olduğunu öne sürdü.^{[1]Łątka, Jerzy S.. Polacy w Turcji. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 1980, s. 100.} Dönemin Boğdanlı vakanüvisi Ion Neculce, İlyas Paşa'nın Bosna Eyaleti'nde doğan ve sonradan İslam'a geçen bir Sırp olduğunu belirtir. Rus târihçi Pavel Ziryanov ise paşanın Gagavuz veya Moldovalı olabildiğini öne sürer.^{[2]КОЛЧАК. 2012, s. 637.}

Kariyeri

İlk yılları

1710'larda Hotin'e göç etti. Prut Savaşı'nda bölükbaşı olarak görev yaptı. Değerli istihbarat hizmetlerinin, 1711'de Osmanlı'nın savaşı kazanmasında önemli bir rol oynadığı belirtiliyor. 1717'de Hotin solkol ağalığına terfi etti. 1718'de (Osmanlı-Avusturya Savaşı sırasında), Macar mültecilerin desteğiyle Erdel'de patlak veren bir Habsburg karşıtı isyana büyük katkı sağladı. Aynı zamanda Bâb-ı Âli'ye Lehistan ve Macaristan'dan istihbarat aktardı.

1728'de Prizren Sancağı Beyliği'ne getirildi. Görev yeri olan Hotin'den oldukça uzakta bulunan bu sancak, gelirleriyle geçimini sağlamasına imkân tanıdı. 1730'da Hotin Seraskerliği ve Sancakbeyliği'ne getirilerek paşa ünvanını kazandı. Artık Kolçak İlyas Paşa olarak anılan devlet adamı, aynı dönemde Yanya Sancağı'nı da uhdesine kattı. Bu ünvanları taşımasının şartı, Hotin sınırını düşmanın tecavüzlerinden korumaktı. Temmuz 1732'de, İtalyan asıllı Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa'nın kâhyası, Yanya Sancakbeyliği'nin İlyas Paşa'dan alınmasını planladı. Gerekçe olarak, bölgenin özel ilgi gerektiren durumu ve Hotin'den 1500 km uzakta etkili bir şekilde yönetilemeyeceği gösterildi. Bu gelişmeyi paşaya ileten, İstanbul'da bulunan kapu kethüdası (veya kâhyası) Mehmed Emin Ağa oldu. Ağanın görevi, yaşanan son olayları bildirmek, olası tehlikelere karşı uyarmak, yazışmaları aracılık etmek ve başkentte İlyas Paşa'nın ayak işlerini yapmaktı.

1735-1739 Osmanlı-Rus Savaşı

1735-1739 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında, Mayıs 1736 sonlarında Sultan I. Mahmud tarafından kendisine rütbe-i vâlâ-i vezâret tevcih edildi. Terfisi nedeniyle pek çok muhataptan tebrik aldı. Bunlar arasında en dikkat çekenler, Zaporojya Kazakları'nın Hetmanı Pylyp Orlyk ile Polonyalı asilzade Michał Walerian Woroniecki oldu. Makamının yükselmesi, Kırım Hanı I. Kaplan Giray'ın Sultan'ın huzurunda ona verdiği destek sayesinde gerçekleşti.

28 Ağustos 1739'da Alman asıllı Rus Mareşali Burkhard Christoph von Münnich, Stavuçani Muharebesi'nde Veli Paşa'ya karşı galip geldi. Bu zafer, Rus ordusunun Hotin'e doğru engelsiz ilerlemesine imkân sağladı. Hotin muhafızı Kolçak İlyas Paşa, kendisinden katbekat üstün düşman kuvvetleri karşısında üç gün direndikten sonra kaleyi teslim etmek zorunda kaldı. Esir alınarak Sankt Petersburg'a götürüldü. Rumen tarihçi Nicolae Iorga'nın ifadesiyle, "Hotin sakinleri, acımasız muamelelere maruz kaldılar".^{[3]Iorga, Nicolae. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, 1300–1912. Yeditepe Yayınevi, 2024, s. 1503.} Çoğunluğu Osmanlı Türkçesi ve 400'ü Lehçe olmak üzere yaklaşık 3.000 belge de ele geçirildi. Daha sonra Kolçak Paşa Arşivleri olarak adlandırılan bu belgeler, Moskova'daki Dışişleri Bakanlığı arşivlerine konuldu.^{[4]Tütüncü, Mehmet. Karadeniz Kuzeyinde Osmanlı Kitabeleri (Ukrayna-Moldova- Rusya-Gürcistan). SOTA, 2020, s. 18.}

Son yılları

İlyas Paşa'nın Sankt Petersburg'daki esaret şartları ağır değildi. Bu durum, yıllarca Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşamış lâkin o dönemde Çariçe Anna'nın sarayında bulunan ünlü Leh-Litvan hekim, seyyah ve maceracı Salomea Halpir, paşayı ve diğer paşaları (Hatibzade Yahya Paşa gibi) her gün ziyaret etmesine izin verilmesinden anlaşılabilir. İlyas Paşa'nın eşi ve küçük oğlu Mehmed de Rusların esir aldığı kişiler arasındaydı. Geçici Rus işgali altındaki Yaş şehrine gönderildiler. Mareşal von Münnich, güvenlikleri için onların İstanbul'a gönderilmesini paşaya söz verdi.

Yalnızca üç hafta sonra, 18 Eylül 1739'da Belgrad Antlaşması imzalandı ve 3 Ekim'de Niş Antlaşması ile resmiyet kazandı. Rusya ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki savaşın sona ermesiyle İlyas Paşa esaretten kurtuldu. Bazı kaynaklar, Hotin'i teslim ettiği için idam edileceğini öğrenince yolunu değiştirip Rusya'ya veya Polonya'ya dönerek onların hizmetine girdiğini iddia eder. Bu sebeple birtakım tarihçiler Beyaz Ordu'nun başkumandanı Aleksandr Kolçak'ın onun neslinden geldiğini savunmaktadırlar. Ancak bu bilgiler doğru değildir; zira İlyas Paşa, Osmanlı İmparatorluğu'na dönerek 1741'deki ölümüne kadar Hotin Sancakbeyliği görevini sürdürdü. Fakat torunlarının Rusya'ya göç etmesi söz konusu olabilir.^{[2]КОЛЧАК. 2012, s. 637.} İlyas Paşa'nın vazifesini devam edebilmesinin nedeni ise Hotin'in Belgrad Antlaşması ile Osmanlılara iade edilmesi idi. 1812 Bükreş Antlaşması ile kalıcı olarak Rusya'ya devredilene kadar Osmanlı himâyesinde kalacaktı.^{[4]Tütüncü, Mehmet. Karadeniz Kuzeyinde Osmanlı Kitabeleri (Ukrayna-Moldova- Rusya-Gürcistan). SOTA, 2020, s. 18.} Sicill-i Osmânî'de, İlyas Paşa'nın Hotin'in elden çıkmasına sebep olması dolayısıyla "adı sanı unutuldu" ifadesi yer alır.^{[5]Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Haziran 1996, s. 797.}

Özel hayatı ve ailesi

Kolçak İlyas Paşa'nın iki oğlu bulunuyordu. Büyük oğlu Ahmed, Hotin'de Osmanlı ordusunda görev yapmaktaydı. Küçük oğlu Mehmed ise yine Hotin'de idari bir vazife üstlenmişti. Babasının ölümünden sonra Ahmed, Hotin Sancakbeyliği için Abdi Paşa'nın oğlu Süleyman ile mücadele etti. Abdi Paşa, bu görevi 1718'den Eylül 1730'da Patrona Halil İsyanı sırasında idam edilene kadar yürütmüştü. Süleyman, 1741'de Hotin'in valisi oldu. Ahmed ise 1742'de Hotin kaymakamlığına, ardından 1743'te Süleyman Paşa'nın yerine Hotin Sancakbeyliği'ne getirildi. Bundan böyle Kolçak Ahmed Paşa olarak anılan zât, tıpkı pederi gibi Rusya'dan haberler ileten Leh muhataplarla son derece yakın ilişkiler sürdürdü.