Kafkasya ve Doğu Anadolu Seferi (1064)

Kafkasya ve Doğu Anadolu Seferi, 1064 yılında Sultan Muhammed Alparslan komutasındaki Büyük Selçuklu ordusunun Güney Kafkasya ve Doğu Anadolu üzerine düzenlediği seferdir. Bu sefer neticesinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu Güney Kafkasya'ya ve Doğu Anadolu'nun bazı bölgelerine hakim olmuş ve Bizans İmparatorluğu üzerine yapılacak olan akınların önünü açmıştır.

Sefer öncesinde yaşananlar

Kutalmış'ı mağlup edip tahta geçen Muhammed Alparslan ülke üzerinde düzeni tesis ettikten sonra Anadolu ve Kafkasya üzerine sefer düzenledi. 1064 yılında harekete geçen Sultan Muhammed Alparslan yanında oğlu Melik Melikşah, Veziri Nizamülmülk ve Horasan Amidi Muhammed bin Mansur olduğu halde Azerbaycan topraklarına girdi.^{[1]Sevim, Ali. Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 50.} Burada itaatsizlik eden Hoy ve Selemans şehirlerini tekrar Selçuklu hakimiyeti altına aldı.^{[2]Turan, Osman. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Ötüken Neşriyat, 2009, s. 154.} Daha sonra da Arran bölgesini fethedip hemen hemen bütün Azerbaycan'da Selçuklu egemenliğini tesis etti.^{[3]Özaydın, Abdülkerim. ARRÂN. TDV İslâm Ansiklopedisi.[4]Buniyatov, Ziya Musa. AZERBAYCAN. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Sultan Alparslan Azerbaycan'a geldiğinde bölgede bulunan ağabeyi Melik Emir Yakuti ve bazı Türkmen savaşçılar da ordusuna katıldı. Asker sayısını arttırdıktan sonra Urmiye gölünün kuzey doğusunda yer alan Merend'e ilerledi. Sultan Muhammed Alparslan Merend'e geldiğinde bölgede bulunan Selçuklu komutanlarından Emir Tuğtegin sultanın yanına gelerek sultana bölge hakkında bilgi verdi ve orduya katıldı. Sultan Muhammed Alparslan, ordusuyla Merend şehrinde bir süre kaldıktan sonra Nahçıvan'a hareket etti. Nahçıvan'a geldiğinde Aras nehrini geçmek için gemiler inşa ettiren Sultan Muhammed Alparslan bu gemilerden oluşturulan bir köprünün sayesinde ordsunu nehrinin karşısına geçirdi.^{[5]Sevim, Ali. Anadolu'nun Fethi Selçuklular Dönemi. Türk Tarih Kurumu, 2024, s. 57.} Daha sonra Sultan Muhammed Alparslan ordusunu ikiye ayrıdı ve ikinci ordunun komutasını oğlu Melikşah'a verdi ve bölgede bulunan kalelerin ve şehirlerin fethini emretti.^{[6]Ceyhan, Kubilay. Selçukluların Kafkasya Politikası ve Kafkasya'nın Türkleşmesi. Hacettepe University, Faculty of Letters, Department of History, s. 5.[1]Sevim, Ali. Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 50.}

Sefer

Sultan Muhammed Alparslan emrindeki birinci orduyla ilk olarak Ermeniler üzerine sefer düzenledi ve onların hakim olduğu birçok yeri fethettikten sonra Lori Krallığı'nı Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun vasal devletlerinden biri haline getirdi.^{[6]Ceyhan, Kubilay. Selçukluların Kafkasya Politikası ve Kafkasya'nın Türkleşmesi. Hacettepe University, Faculty of Letters, Department of History, s. 5.[1]Sevim, Ali. Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 50.} Lori'nin ardından ordusuyla Gürcistan'a giren Sultan Muhammed Alparslan Kangark, Kangarni ve Kartli bölgelerini fethetti. Selçuklular bu fetihlerin ardından Trialeti'ye saldırdı ve burayı ele geçirdi. Sultan Muhammed Alparslan Trialeti saldırısıyla meşgul olduğu sırada öncü kuvvetleri Kür Irmağının Cek kolu üzerinde bulunan Kveliskür'e kadar gitmişti. Bu sırada Sultan Muhammed Alparslan ordusuyla Anadolu'ya girip Şavşat'a kadar ilerledi.^{[7]Öngül, Ali. Büyük Selçuklular. Çamlıca Yayınları, 2022, s. 52.} Buraya geldikten sonra Şavşat'ı, Tori'yi, Giviskhevi'yi, Tao'yu ve Klarceti'yi fethedip daha da güneye inerek Panaskert nehrine kadar geldi ve Panaskert şehrini kuşattı.^{[8]Güven, Onur. Gürcü Kaynaklarında Selçuklu Tasviri. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20 Temmuz 2025, s. 445.[9]Eğilmez, Savaş. Türkler Ansiklopedisi. Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 1173.} Sultan Muhammed Alparslan yapılan kuşatma muharebelerinin ardından Panaskert'i fethedip tekrar Gürcistan'a hareket etti.^{[10]Honigmann, Ernst. Bizans Devletinin Doğu Sınırı. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1970, s. 217.} Gürcistan'a giren Sultan Alparslan Javakhet'te bulunan Akşehir (Ahılkelek) yörelerine ilerledi. Javakhet bölgesinde fetihler yaptıktan sonra oğlu Melik Melikşah'ın komutasındaki orduya haber gönderdi.^{[11]Öngül, Ali. Alp Arslan. Çamlıca Yayınları, 2025, s. 75.} Bu sırada Melik Melikşah babası Sultan Muhammed Alparslan'ın ayrılmadan önce verdiği emir üzerine beraberinde amcası Melik Emir Yakuti ve Vezir Nizâmülmülk olduğu halde bölgede bulunan bazı kaleleri ve şehirleri fethetmek amacıyla harekete geçmişti. Melik Melikşah Aras nehri boyunca ilerleyerek aralarında Meryemnişin, Sarp Kale, Iğdır, Kulp Kale, Byurakan, Hagios Georgios, Sürmeli Çukuru, Surmari, Van ve civarında bulunan kalelerin de yer aldığı birçok şehir ve kaleyi fethetti.^{[12]Piyadeoğlu, Cihan. Büyük Selçuklular / Yeni Bir Devrin Başlangıcı. Kronik Kitap, 24 Ağustos 2020, s. 143-144.[13]Ayan, Ergin. Sultan Alparslan'ın Ermeni-Gürcü Siyaseti. Dergi Park, s. 23.[14]Kırzıoğlu, M. Fahrettin. Selçuklular'ın Ani'yi Fethi ve Buradaki Selçuklu Eserleri. İSAMVERİ, 1970, s. 124.[15]Sevim, Ali. Selçuklu Devletleri Tarihi. Türk Tarih Kurumu, 1995, s. 50-51.[16]Tuncel, Metin. IĞDIR. TDV İslâm Ansiklopedisi.[17]Tuncel, Metin. ARAS. TDV İslâm Ansiklopedisi.[18]Kılıç, Orhan. VAN. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Babası Sultan Muhammed Alparslan'ın gönderdiği haberin ardından Ahalkelek taraflarına ilerleyerek yolu üzerinde yer alan bazı kaleleri fethetti.^{[19]Ayan, Ergin. Sultan Alparslan'ın Ermeni-Gürcü Siyaseti. Karadeniz, s. 18.} Melik Melikşah komutasındaki ordunun gelmesiyle iki ordu birleşerek Akşehir (Ahılkelek) üzerine yürüdü ve şehri kuşatma altına aldı.^{[11]Öngül, Ali. Alp Arslan. Çamlıca Yayınları, 2025, s. 75.[20]Turan, Osman. Selçuklu Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti. Ötüken Neşriyat, 2009, s. 155.} Şehir şiddetli muharebelerin ardından Akşehir fethedildi. Sultan Muhammed Alparslan Akşehir'i aldıktan sonra Sübizşehir üzerine yürüdü. Sübizşehir önlerine gelen Selçuklular şehri kuşatma altına aldı ve yapılan muharebelerin ardından burayı fethetti. Sübizşehir'in fethinden sonra Allahverdi (Al-Lâl, Allaverdi) üzerine ilerlediler. Bu şehir müstahkem bir mevkideydi etrafında dağlar bulunuyordu ve bu dağlarda Allahverdi'ye bağlı kaleler yer almaktaydı. Ayrıca şehrin güney ve kuzey yönlerinde geçilmesi zor bir nehir akıyordu. Bütün bunlara rağmen şehrin önlerine gelen Sultan Muhammed Alparslan şehri kuşatmaya başladı. Şehre hücum etmek için için nehrin üzerine bir köprü inşa ettirdi. Selçuklu ordusu köprülerden geçip şehre hücum etti. İki taraf arasında şiddetli muharebeler yaşanmaktaydı. Gürcüler Selçuklu saldırılarına karşı büyük bir direniş gösteriyordu. Bir süre sonra şehirden gelen iki elçi, Selçuklu karargahına vardı ve Sultan Muhammed Alparslan'ın huzuruna çıkarak aman dileyip asker istedi. Sultan Muhammed Alparslan aman verip beraberlerinde seçkin bir birliği onlarla birlikte şehre gönderdi. Elçilerle birlikte şehre giden bu Selçuklu birliği şehir surlarının içine girdiğinde Gürcülerin saldırısıyla karşı karşıya kaldı. İki taraf arasında yapılan çatışmanın ardından ihanete uğrayan Selçuklu askerlerinin çoğu öldürüldü. Daha sonra şehirden çıkan Gürcüler Selçuklu ordusuna saldırdı. Selçuklular ve Gürcüler arasında şiddetli çarpışmalar yaşanıyordu. Bu sırada Sultan Muhammed Alparslan da otağında namaz kılıyordu ve çatışma seslerini duymasına rağmen namazını bozmadı. Namazını bitirdikten sonra muharebe meydanına gelen Sultan Muhammed Alparslan ordusunun kontrolünü ele alıp Gürcüleri bozguna uğrattı. Bozguna uğrayan Gürcüler şehre kaçtı. Onları kovalayan Selçuklular da onların arkasından şehre girdi. İki taraf arasında yapılan son çatışmanın ardından Gürcüler mağlup oldu ve şehir Selçuklular tarafından fethedildi. Selçuklular bu fethin ardından büyük bir ganimet elde etti. Sultan Muhammed Alparslan Allahverdi'nin fethinin ardından buraya yakın bir mevkide olan bir başka kalenin üzerine yürüydü ve burayı da fethetti. Bu fetihlerin ardından Gürcü Kralı IV. Bagrat Sultan Muhammed Alparslan'a elçi gönderdi ve antlaşma talep etti. Yapılan antlaşma neticesinde Gürcistan Krallığı Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun vassalı oldu.^{[19]Ayan, Ergin. Sultan Alparslan'ın Ermeni-Gürcü Siyaseti. Karadeniz, s. 18.[7]Öngül, Ali. Büyük Selçuklular. Çamlıca Yayınları, 2022, s. 52.} Daha sonra Aras nehri yakınlarına gelip konakladı ve ele geçirdikleri ganimetleri Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun başkenti Rey'e gönderdi. Ganimetleri Rey'e gönderdikten sonra Sultan Muhammed Alparslan tekrar Anadolu'ya girdi ve Çıldır Gölü yakınlarında bulunan Akkent ve Ağcakale'ye hücüm edip fethetti. Bu fetihlerin ardından Ani şehrine doğru ilerledi.^{[21]Ayan, Ergin. Sultan Alparslan'ın Ermeni-Gürcü Siyaseti. Karadeniz, s. 18-19.} Ani önlerine gelen Selçuklu ordusu bu şehri kuşatma altına aldı. Ani şehri Dük Bagrat ve Grigor adlı iki Bizans generali tarafından idare ediliyordu. Hakkında söylenenlere göre fethedilmesi imkansızdı. Ani şehri hızlı akan bir nehrin üzerinde uzanan kayalık bir yarımadada bulunuyordu. Ayrıca nehrin batısında bulunan derin bir vadi de şehri koruyordu. Sultan Muhammed Alparslan'ın emri üzerine ahşap bir burç (kuşatma kulesi) hazırlandı. Yapılan kuleye asker ve mancınık yerleştirildi. Ayrıca İbnü'l-Esîr'e göre, surları delemeyeceğini anlayan Sultan Muhammed Alparslan, çok sayıda koçbaşı yapılmasını ve üzerlerine saman koyulmasını emretti, böylece askerlerin içeri girip saldırmasını sağladı. Bu arada Selçuklular, lağımcı birliklerinin faaliyetleri sayesinde surların bir kısmını yıkmayı başarmıştı. Yapılan kuşatma muharebelerinin ardından Selçuklu ordusu 25 günlük bir kuşatmanın ardından 16 Ağustos'ta şehre girdi. Bizanslı komutanlar Selçuklu askerleri tarafından esir alındı. Ani'nin Büyük Selçuklular tarafından fethedildiğini duyan Vanand Kralı Hayık, Sultan Muhammed Alparslan'ı Kars'a davet etti ve Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun vasalı olmayı taahhüt etti.^{[22]Kafesoğlu, İbrahim. ALPARSLAN. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Sefer sonrasında yaşananlar

Fethedilmesinin mümkün olmadığı düşünülen Ani şehrinin Müslüman Türk devleti olan Büyük Selçuklu İmparatorluğu tarafından fethedilmesi Doğu’da ve Batı’da büyük bir şaşkınlığa sebep olmuştur. Ani'nin fethinden ötürü Abbasi Halifesi Kaim, Sultan Muhammed Alparslan'ı takdir ve tebrik etmiş ve Sultan Muhammed Alparslan’a “Ebü’l-feth” (Fetihler'in Babası) lakabını vermiştir.^{[23]ALPARSLAN.} Ayrıca bu seferin neticesinde Selçuklular Bizans'ın güneybatısında bulunan bölgelere akınlar düzenleyerek çok sayıda başarı ve ganimet elde ettiler.^{[24]Ayan, Ergin. Sultan Alparslan'ın Ermeni-Gürcü Siyaseti. Karadeniz, s. 23.}

Seferin sebepleri

Bulundukları coğrafyada yaşanan sorunlardan dolayı Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun topraklarına göç etmeye başlayan Türkmenler bir süre sonra Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nda sosyal sorunların yaşanmasına neden olmuştur. Yaşanan sorunların önüne geçmek için Türkmenlerin yaşamlarına uygun olan bir coğrafyaya yerleştirmesi gerekiyordu. Bu coğrafya Bizans İmparatorluğu'nun hakimiyeti altında bulunan Anadolu'ydu.^{[23]ALPARSLAN.} Büyük Selçuklu İmparatorluğu bu coğrafyadan ve civarında bulunan devletlerden, Çağrı Bey'in 1015 yılında yaptığı keşif seferinin sonucunda bilgi sahibi olmuştur.^{[25]ÇAĞRI BEY.} Anadolu'yu fethetmek için harekete geçen Büyük Selçuklu İmparatorluğu Sultan Muhammed Tuğrul ve Sultan Muhammed Alparslan devrinde bölgeye askeri seferler düzenlemiştir. Bu seferlerden biri de 1064 yılında gerçekleştirilen Kafkasya ve Doğu Anadolu seferidir. Emir Tuğtegin Bey'in bölge hakkında verdiği malumatların sonucunda Sultan Muhammed Alparslan bizzat komuta ettiği ordularıyla önce Kafkasya'ya ardından da Anadolu üzerine sefer düzenlemiştir.^{[26]Bakır, Abdullah. Ortaçağ Gürcistan’ının Meşhur Şehri: Tiflis. Dergi Park, 2020, s. 36.}