Jani Vreto

Jani Vreto (14 Ocak 1822 – 9 Temmuz 1900) Arnavut yazar, matbaacı, yayıncı ve Arnavut millî uyanışının önemli isimlerinden biridir. 1886'da Bükreş'teki ilk Arnavut matbaasını kurmaktan ve denetlemekten sorumluydu.

Hayatı

Jani Vreto, 1820'de Arnavutluk'un güneyindeki Leşkovik yakınlarındaki bir köy olan Postenan'da doğdu.^{[1]Cornis-Pope, Marcel. History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries. John Benjamins Publishing Company, 2004, s. 44,290,337.} Yerel okula gitti ve ilk derslerini ona hem Yunanca hem de Arnavutça öğretecek olan Nikolla Ikonomi'den aldı.^{[2]Shuteriqi, Dhimitër S.. Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850. Rilindja, 1978, s. 216.}

Büyük Doğu Buhranı sırasında Prizren İttifakı'nın kurulmasından birkaç yıl önce, Vreto alfabe sorunuyla ilgili altı Arnavut aydınla bir araya geldi ve Pelasg teorisi nedeniyle Arnavutça yazmak için Yunan alfabesinin kullanılmasını destekledi. Vreto, Fraşirili Abdül Bey önderliğinde diğer bazı Arnavut milletvekilleriyle birlikte, İstanbul'da Arnavut elit üyeleri tarafından 1877 yılında kurulan Arnavut Halkının Haklarını Savunma Merkez Komitesine (Komiteti Qendror për Mbrojten e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare) üye oldu.^{[3]Elsie, Robert, Centre for Albanian Studies (London, England). Albanian literature: a short history. 29 Temmuz 2005, s. 76.} Arnavut Haklarını Savunma Komitesi, Vreto'yu Şemseddin Sâmi, Vasa Paşa ve Hoca Tahsin Efendi ile birlikte bir Arnavut alfabesi oluşturmak üzere görevlendirdi.^{[4]Gawrych, George. The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. IB Tauris, 2006, s. 59.} Arnavut alfabesi hakkında tartışmalar sırasında Şemseddin Sâmi ve Vreto, Arnavutların ve Yunanların aynı Pelasg atadan geldikleri varsayımıyla bir Yunan alfabesi karakterinin dahil edilmesini istediler..^{[5]Michael Kreutz. Modernismus und Europaidee in der Östlichen Mittelmeerwelt, 1821-1939 . p. 166. "Der bekannte intellektuelle Vordenker Sami Frashëri setzte sich wie Jan Vreto (Ioannis Vretos) für das Griechisch e ein, mit der Begründung, dass Albaner wie Griechen beidermassen Abkömmlinge der Pelasger seien."} 19 Mart 1879'a kadar grup, Şemseddin Sâmi'nin çoğunlukla Latin karakterlerinden oluşan 36 harfli alfabesini onayladı.^{[4]Gawrych, George. The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. IB Tauris, 2006, s. 59.} 1878'de Berlin Kongresi'nde Fraşirili Abdül Bey ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nun Arnavut nüfusunu temsil etti.^{[6]Glenny, Misha. The Balkans. Page 142.}

1879'da Arnavutça Yazıların Yayımlanması Cemiyeti'nin (Shoqëri e të shtypurit shkronjavet shqip) kurucularından biri oldu, Arnavut ders kitaplarını yayınlamaktan ve Arnavut okulları açmaktan sorumlu bir organizasyondu.^{[1]Cornis-Pope, Marcel. History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries. John Benjamins Publishing Company, 2004, s. 44,290,337.} Vreto, örgütün Osmanlı makamları tarafından yasaklanmasının ardından merkezini İstanbul'dan Bükreş'e taşıdı. Bu derneğin bir üyesi olarak Vreto, Arnavut hareketinin ilerlemesinde önemli bir rol oynayan Bükreş'teki Arnavut matbaasını kurdu ve işletti.

Aynı zamanda, kendisini "Arnavut sorunu yaratmak" nedeniyle sapkınlık yapmakla suçlayan Ortodoks Ergiri metropoliti tarafından aforoz edildi.^{[1]Cornis-Pope, Marcel. History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries. John Benjamins Publishing Company, 2004, s. 44,290,337.} Arnavutluk'un milli şairi Naim Fraşiri'nin birçok eseri bu kuruluş tarafından yayınlanmıştır. 1882'de Vreto, Arnavut diasporası arasında milliyetçi içerik geliştirmek için Bükreş'ten ayrılarak Mısır'a gitti.^{[7]Skendi, Stavro. The Albanian national awakening. Princeton University Press, 1967, s. 152.}

Çalışmaları

Jani Vreto'nun en bilinen eseri, Arnavutluk'un ulusal kahramanı İskender Bey'e adanmış İskender Bey'in Tarihi (Histori e Skënderbeut) başlıklı epik bir şiirdir. 1888'de Muhamet Kyçyku'nun Erveheja şiirini, Kyçyku'nun kullandığı tüm Türkçe veya Arapça kelimeleri tamamen kaldırarak Latin alfabesine çevirerek düzenleyip yayınladı.^{[8]Norris, H.T. Islam in the Balkans: religion and society between Europe and the Arab world. University of South Carolina Press, 1993, s. 80.} Vreto'nun kendi eserinin bir kısmı, Spiro Dine'nin Arnavut tarihi ve edebiyatı koleksiyonu olan Denizdeki Dalgalar (Valët e Detit) adlı eserinde yayınlandı.^{[1]Cornis-Pope, Marcel. History of the literary cultures of East-Central Europe: junctures and disjunctures in the 19th and 20th centuries. John Benjamins Publishing Company, 2004, s. 44,290,337.}

Mirası

13 Ocak 2012'de Arnavutluk Cumhurbaşkanı Bamir Topi, ölümünden sonra Jani Vreto'yu Arnavutluk Ulus Nişanı'na layık gördü.^{[9]Presidenti Topi dekoron Jani Vreton (pas vdekjes) me Urdhrin “Nderi i Kombit” , president.al, 2012-01-13 (in Albanian)}

Leşkovik kasabasında bir heykeli vardır.^{[10]Jance, Anesti. Archived copy. Panoramio.}

Ayrıca bakınız

• Şemseddin Sâmi