Iklığ

Iklığ veya ıklık, Türkler'e ait olan,^{[1]Özdemir, Mehmet. Geliştirilmiş Bir Çalgı olarak. 2020.[2]wpntr. Iklığ.} iki veya üç kirişli yaylı bir çalgıdır.^{[3]Anadolu Üniversitesi.} Günümüzde özellikle Türkiye'nin güneyinde yaşayan Toroslar'daki Yörükler tarafından kullanılmaktadır.^{[1]Özdemir, Mehmet. Geliştirilmiş Bir Çalgı olarak. 2020.} Ögel, Iklığ'ın en eski Türk yaylı çalgısı olduğunu belirtmiştir.^{[1]Özdemir, Mehmet. Geliştirilmiş Bir Çalgı olarak. 2020.[4]Ögel, Bahaeddin (1987),Türk Kültür Tarihine Giriş 9, Türk Halk Musikisi Aletler, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1986.}

Yapısı

Iklığ, sap, gövde (klavye), kanat (sap ve klavye arasındaki bölge), tekne (kabak), eşik ve ayak bölümlerinden oluşur. Uzun sapın ucunda burgu yatağı ve kullanılan tel sayısınca ağaç akort burgusu yer alır. Sürgeç veya çubuk adı verilen yay ile çalınır.^{[5]Iklığ Yapımı ve İcrası.} Gövdesi su kabağından, yayı at kılından yapılır.

Kökenbilim

Gazimihal'e göre Iklığ kelimesi ok anlamına gelen -ık ve -lığ ekinin birleşiminden oluşmuştur ve oklu anlamına gelir.^{[1]Özdemir, Mehmet. Geliştirilmiş Bir Çalgı olarak. 2020.[6]Gazimihal, Mahmut R. (1961). Musiki Sözlüğü. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.} "Ik" kelimesi pek çok Türk lehçesinde yayla çalınan çalgılar için kullanılmıştır. Örneğin Şor Türkleri ık kelimesini hem ok hem de çalgı anlamında kullanmakta, Hakaslar "uk/ıyık" adlı çalgıyı kullanmakta, Koybal Türkleri ise yaylı çalgılara "iik" adını vermektedir.^{[4]Ögel, Bahaeddin (1987),Türk Kültür Tarihine Giriş 9, Türk Halk Musikisi Aletler, Başbakanlık Basımevi, Ankara 1986.}

Gürdal ise Iklığ adının çalgının iki telli olmasından mütevellit "iki kıl" kökünden gelmiş olduğunu belirmektedir.^{[7]İrfan Gürdal. “Kopuz ve Türk Dünyası Halk Çalgıları”. Türkler. C. 19. Ankara: Yeni Türkiye Yay., 2002. ss. 109-111.}

Tarih

Türklerin en eski yaylı sazı olan Iklığ'ın en az bin yıldır var olduğu bilinmektedir.^{[8]S.Yücel Açın. "Türk Halk Müziği Yaylı Sazlarından Kemane'nin Doğuşu, Yapımı ve Ailesinin Oluşması" Yüksek Lisans Tezi, 1993, İstanbul Teknik Üniversitesi.} Oklu, yani yaylı çalgıyı ilk olarak Uygurların çaldığı tahmin edilmektedir. Uygurlar kopuza yay entegre ederek bu yeni çalgıya "oklu kopuz" adını vermiştir. Zaman içinde çalgının adı okluğ olarak kalmıştır.^{[9]Gazimihal, Mahmut R.. Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ses ve Tel Yayınları, 1958.[10]Şimşek, Mehmet ve Turan Sağer. “Teke Yöresi Yörük Türkmenlerinde Iklık Çalgısı”. idil, 91 (2022 Mart): s. 425–454. doi: 10.7816/idil-11-91-10} Göçebe hayatın yaşam pratikleri sonucu ortaya çıkan ıklığ, Orta Asya'dan Anadolu'ya, oradan da Kıpçaklar aracılığıyla Avrupa'ya taşınmıştır.^{[10]Şimşek, Mehmet ve Turan Sağer. “Teke Yöresi Yörük Türkmenlerinde Iklık Çalgısı”. idil, 91 (2022 Mart): s. 425–454. doi: 10.7816/idil-11-91-10}

Iklığ'ın Anadolu'daki ilk kaydı Selçuklu devleti dönemindendir.^{[9]Gazimihal, Mahmut R.. Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ses ve Tel Yayınları, 1958.} 14. ve 15. yüzyıla ait pek çok yazılı kaynakta Iklık adı geçmektedir. Germiyanlı Şeyhoğlu Mustafa'nın Hurşid-ü Ferahşad adlı mesnevisinde ve Germiyanlı Ahmed-i Dai'nin ‘‘Çenkname’’ adlı manzum eserinde Iklığ'dan bahsedilmiştir.^{[9]Gazimihal, Mahmut R.. Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ses ve Tel Yayınları, 1958.} II. Murat döneminde yaşayan Ahmedoğlu Şükrullah, "Berceme-İktbül Edvar" adlı eserinde Türklerin 9 müzik aletinden birinin de ıklığ olduğunu belirtmiştir.

Iklığ, Osmanlı saraylarında da kullanılmıştır. Levni'nin İstanbul yaşamını tasvir eden ‘‘Küme Faslı’’ yapıtında iki icracının Iklık çaldıkları görülmektedir.^{[9]Gazimihal, Mahmut R.. Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ses ve Tel Yayınları, 1958.}

Memlükler döneminde yazılan et-Tuhfet-üz-Zekiyye adlı sözlükte rebap kelimesinin karşılığı olarak "Iklık" kelimesi kullanılmış, bu aletin Türkistan'da çalındığı belirtilmiştir.^{[9]Gazimihal, Mahmut R.. Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ses ve Tel Yayınları, 1958.}