Hoca Ahmed Yesevi Türbesi

Hoca Ahmed Yesevî Türbesi, (Kazakça: Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, Qоjа Ахmet Yassaviy kesenesі) güney Kazakistan'da Türkistan şehrinde bulunur. Büyük Timur İmparatorluğu döneminde yapı 1389 yılında Timur tarafından yaptırılmıştır.

Timur, Buhara'ya giderken yolda Türkistan'a uğraması icap eder. Türkistanlı Hoca Ahmed Yesevî rüyasına girer. "ey yiğit çabuk Buhara'ya git, oradaki zalim şahın eceli senin elinden, halk senden kurtuluş ümidi bekler" der. rüyadan uyanan Timur, şükrettikten sonra Türkistan hakimi nogaybak'i çağırtıp Ahmed Yesevî'nin mezarına çok güzel bir türbe yaptırılmasını emreder.^{[1]Risale-i Tevarih-i Bulgariye, 26}

Konumu

Hoca Ahmed Yesevî Türbesi, Kazakistan'ın güney kesiminde günümüzde Türkistan (eski adı Hazret-i Türkistan) şehrinin kuzey-doğu kesiminde^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} kervan yolu üzerinde, eskiden Hazret ve daha sonra Yesi olarak bilinen eski bir yerleşim yerinde konumlanır. Yapı, tarihi bir kale yakınında,^{[3]"Archaeological monuments of Turkistan".} şimdi Arkeolojik Sit alanındadır.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} Arkeolojik alan başka türbeleri, cami ve hamam gibi Orta Çağ yapıların kalıntıları içerir.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".}

Tarihi

Türk ve İslâm dünyasının ortak hazinesi ve kültür değeri olan bu Külliyenin yenilenmesi, Kazakistan Devleti ile yapılan bir anlaşma sonucu Türkiye Cumhuriyeti üzerine almış ve 1993 yılında başlamış ve Öner Kabasakal'ın Başkanlığı döneminde TİKA uzmanlığı ile yeniden tamir edilmiştir.^{[4]Kazakhstan Atatürk Uluslararası Kongresi 4th Turkistan, Azmi Süslü, Uygur Tazebay, Atatürk Araştırma Merkezi, Q. A. I︠a︡ssaui atyndaghy Khalyqaralyq Qazaq-Tu̇rīk Universitetī., Atatürk 4. Uluslararası Kongresi, 2000.} 2003 yılında^{[5]Arşivlenmiş kopya.} UNESCO tarafından Dünya Mirası Listesine alınmıştır.^{[5]Arşivlenmiş kopya.}

Hoca Ahmed Yesevî

Hoca (Farsça: خواجه) Ahmed Yesevî, 1093 yılında İsbicâb (şimdi Sayram)'da doğmuş, hayatının çoğunu Yesi'de geçirmiş ve 1166 yılında orada ölmüş bir Türk şair ve mutasavvıf'dır. Eşzamanlı Moğol saldırılarına rağmen bölgede İslam'ın yayılması sürmüş, kendisi Orta Asya'da ve Türkçe-konuşan dünyada çok saygındır, tasavvuf halk tarafından tanınmıştır. Dosya:Syr-Darya Oblast. City of Turkestan. Main Niche in the Mausoleum Leading to the Tomb of Saint Sultan Akhmed Iassavi WDL3586.png|sol|küçükresim|upright=1.05|Hoca Ahmed Yesevî Türbesi'nin içeriden görünümü. (von Kaufman albümünden).

Yeni türbe

Hoca Ahmed Yesevî'nin 12. yüzyılda küçük bir türbesi yerine, yeni türbe yapımına 1389^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} yılında başlanmış, Timur, Şiraz'dan mozaik, İsfahan'dan^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} taş ve sıva ustalarını getittirmiştir. Yapının mimarı İran'dan^{[6]Bozorg-nia, Zohreh (2004), Mimaran-i Iran. s.140, ISBN 964-7483-39-2.} Hâce Hüseyin Şirazi'dir. Tonoz çeşitleri ve kubbe gibi deneysel mekansal düzenlemelerin, Timur'un kendisinin yapının tasarımında katıldığı bildirilmiştir.^{[7]Dickens, Mark, "Timurid Architecture in Samarkand".} Bu tarz yenilikler daha sonra diğer şehirlerin dini yapılarında da uygulanmıştır.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} Ancak yapım tamamlanmadan 1405 yılında Timur'un ölümü ile durdurulmuştur.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".}

Mimari

Yapı düzeni dikdörtgendir, ölçüleri 45,8 x 62,7 m ve 38,7 m yüksekliğindedir. Güney-doğu'dan kuzey-batı doğrultusundadır.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} Yapı için kullanılan birincil malzeme ganç -Sauran'da^{[8]Architectural complex of Khodja Akhmed Yasawi .} bulunan bir tesiste, harç (havan), alçı taşı ve kil^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} karışımından oluşan ateş tuğlası ile yapılmıştır. Kazakistan Cumhuriyeti Kızılordu bölgesinde Türkistan şehri kuzey-batısında, 40 km uzaklıkta, çölde bir Orta Çağ kalesinin iyi korunmuş Sauran harabeleri (kalıntıları) bulunmaktadır. Duvarlar pişmiş kare tuğla ve ganç harç (bir alçı türü) kullanımı ile inşa edilmiştir. Özgün esas temel, suyun içine işlemesini önlemek için 1,5 m. derinliğe ulaşan kil katmanı ile çevrilidir. Ziyaretçilerin girdiği 18,2 x 18,2 m boyutlu türbe ana girişi güneydoğudadır. Ana bölüm Kazandık ("bakır oda") olarak bilinir.^{[2]"ICOMOS Evaluation of Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi World Heritage Nomination".} Bu bölüm, Orta Asya'da en büyük olan 18,2 m çapında ölçümünde bir tuğla kubbe ile kaplıdır. Kazandık bölümü ortasında, dini amaçlar için kullanılan bir tunç Kazan vardır. Yesevî'nin mezarı merkezi eksende binanın sonunda kuzeybatıda, lahit bölümünün tam olarak ortasında yer almaktadır ki, -iç kubbe 17,0 m ve dış kubbe 28,0 m yükseklikte çift kubbeli yivli çatısı vardır. Kubbenin dışı, altın desenli altıgen yeşil sırlı çinilerle kaplıdır.^{[8]Architectural complex of Khodja Akhmed Yasawi .}

Yazıtlar

Hoca Ahmed Yesevî Türbesi'nin beden duvarlarında, çıkıntı kuşağın hemen alt kısmında, batı cephesinin sağ köşesinden başlayıp, kuzey ve doğu cephesinin sonuna kadar bir yazı kuşağında, Kur'an'nın En'am Suresinin 59. - 63. ayetlerinden, hadislerden ve ulu sözlerden seçilen iri sülüs hatlarla yazılmış yazıları içermektedir.

Ana kubbenin sekizgen kasnağında, büyük kufi hatla çepeçevre "el-Inâyetü lillâh, el-Ata lillâh" (İyilik Allah içindir, bağış Allah içindir.) sözleri tekrarlanmaktadır. Yine aynı kubbenin kare gövdesinin doğu ve batı yüzlerinde orta üst kısımlarda, nispeten küçük sülüs harflerle "Kale'n-nebiyyü aleyhi's-selâm: ed-Dünyâ cifetün ve tâlibühâ kilâbün." (Peygamber aleyhisselâm buyurdu. Dünya bir leştir ve onun isteklisi köpeklerdir.) anlatımı yer alır.

Ahmed Yesevî'nin kabrinin bulunduğu bölümün üstüne isabet eden küçük kubbenin gövdesinde çepeçevre, iri kufi hatla, "el-Mülkü lillâh" (Mülk Allah'ındır) yazıları tekrarlanmaktadır.