Haydarpaşa Garı

Haydarpaşa Garı, İstanbul'un Anadolu Yakası'nda, Kadıköy ilçesinde yer alan Kültür ve Turizm Bakanlığı'na ait ana tren istasyonu ve kültür merkezidir.^{[1]Haydarpaşa ve Sirkeci projelerinde son durum nedir?. 1 Kasım 2024.}

Günümüzde TCDD 1. Bölge Müdürlüğü'ne ev sahipliği yapan ve İstanbul-Haydarpaşa – Ankara demiryolu'nun başlangıç noktasında yer alan garın ilk binası, Osmanlı İmparatorluğu Nâfia Nezâreti tarafından inşa edilerek 22 Eylül 1872'de hizmete girmiştir. Zamanla artan trafik sebebiyle yetersiz kalan bu gar binasının yerine Alman mimarlar Otto von Kühlmann ve Hellmuth Cuno tarafından neoklasik Alman stili ile tasarlanan ve Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi tarafından inşa edilen mevcut gar binası ise 19 Ağustos 1908'de hizmete girmiştir.^{[2]Istanbul Haydarpaşa Terminal.[3]CFOA History.[4]Demiryolu Medeniyeti.[5]A Short History of Turkish Railways.[6]Koday, Saliha. Haydarpaşa-Gebze Arasındaki Demiryolu Banliyö Ulaşımı. Türk Coğrafya Dergisi, 2000, s. 261-276.[7]Özaydın, Gülşen. İstasyon Binalarının Kentteki Anlamı Üzerine Düşünceler. arkitera.com, 5 Ağustos 2014.}

TCDD tarafından elektrifikasyon altyapısıyla yenilenerek 29 Mayıs 1969'da tekrar hizmete giren^{[5]A Short History of Turkish Railways.[8]TCDD History.} istasyon, 1969 – 2013 yılları arasında B2 (Haydarpaşa – Gebze) Banliyö Treni'ne hizmet vermiş, Marmaray projesi kapsamında 19 Haziran 2013'te kapatılmıştır.^{[9]19 Haziran 2013 tarihinden itibaren Haydarpaşa-Pendik-Haydarpaşa arasında işletilen banliyö tren seferlerine 24 ay süreyle ara verilmiştir.. 1 Ağustos 2013.[10]Haydarpaşa – Pendik banliyö hattı kapanıyor. rayhaber.com, 10 Haziran 2013.} İstasyona ait tüm tren hatları 24 Temmuz 2014'te Pendik Tren İstasyonu'na, 12 Mart 2019'da ise Söğütlüçeşme Tren İstasyonu ve Halkalı Tren İstasyonu'na devredilmiştir. 26 Eylül 2026 tarihine Kültür Yolu Festivali ile istasyon binasının kısmen açılması, tren seferlerinin ise 29 Ekim 2026 veya 2027 yılı başlarında başlaması planlanmaktadır.

Ankara – İstanbul YHD ve Marmaray çalışmaları kapsamında garda gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları bittiğinde garın Yüksek Hızlı Trenlere hizmet vermesi planlanmaktadır.

Tarihçe

İlk inşaat süreci

Adını 16. yüzyılda vezirlik yapmış Hadım Haydar Paşa'dan aldığı tahmin edilen arazide yer alan Haydarpaşa Garı'nın ilk binası, Osmanlı İmparatorluğu Nâfia Nezâreti tarafından inşa edilerek 22 Eylül 1872'de hizmete girmiştir. Kırma çatılı iki katlı merkez bina ve iki ana kanat ile teras çatılı tek katlı iki yan kanattan oluşan bu bina, daha sonra yapılan kapsamlı eklemelerle teras çatılı üç katlı merkez bina ve iki katlı iki ana kanat ile kırma çatılı iki katlı iki yan kanattan oluşan bir görünüm kazanmıştır. Bu bina, 10 Temmuz 1894'te gerçekleşen depremde hasar görmüş ve Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi tarafından teras çatılı iki katlı merkez bina ve iki ana kanattan oluşacak şekilde yeniden inşa edilmiştir.^{[2]Istanbul Haydarpaşa Terminal.[3]CFOA History.[5]A Short History of Turkish Railways.[6]Koday, Saliha. Haydarpaşa-Gebze Arasındaki Demiryolu Banliyö Ulaşımı. Türk Coğrafya Dergisi, 2000, s. 261-276.}

Mevcut garın inşaatı

CFOA Şirketi tarafından işletilen hatların genişlemesi ve Bağdat Demiryolu'nun inşasının başlaması üzerine artan trafik sebebiyle yetersiz kalmaya başlayan bu gar binasının yerine Alman mimarlar Otto von Kühlmann ve Hellmuth Cuno tarafından neoklasik Alman stili ile tasarlanan ve Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie / Osmanlı Anadolu Demiryolları (CFOA) Şirketi tarafından inşa edilen mevcut gar binasının inşasına 30 Mayıs 1906'da başlanmıştır. Garın inşasında Türk ve Alman ustalar ile İtalyan taş ustaları birlikte çalışmıştır. Alman Neoklasik tarzında inşa edilmiş, her biri 21 metre uzunluğunda 1,100 adet su geçirmez ahşap kazıklar üzerine oturtulmuş ve bu kazıklar buharlı makinelerle zemine çakılmıştır. Taşıyıcı sistem ise çelik bir iskeletten oluşmaktadır. İnşaatta Lefke'den 2,500 metreküp Keuper kum taşı getirtilmiş, 13,000 metreküp beton 1,140 ton demir, 520 metreküp kereste, 19,000 metre sert ağaç ve 6,200 metreküp Çatı Kiremiti kullanılmıştır.Kaynak belirt Gar, II. Abdülhamid devrinde 19 Ağustos 1908'de hizmete girmiş, ancak resmî açılışı V. Mehmed'in doğum günü kutlamalarına istinaden 4 Kasım 1909'da yapılmıştır. Ayrıca gar ile birlikte bir Alman girişimcinin teşebbüsleriyle üzerinde anıt yer alan bir mendirek inşa edilmiş ve ticari malların yükleme ve boşaltma işlemleri için çeşitli tesisler yapılmıştır. I. Dünya Savaşı sırasında 1917'de gar deposunda bulunan mühimmatlara yapılan bir sabotaj sonucu çıkan yangınla binanın büyük bir bölümü hasar görmüş ve bina onarılarak günümüzdeki şeklini almıştır.^{[2]Istanbul Haydarpaşa Terminal.[3]CFOA History.[5]A Short History of Turkish Railways.[6]Koday, Saliha. Haydarpaşa-Gebze Arasındaki Demiryolu Banliyö Ulaşımı. Türk Coğrafya Dergisi, 2000, s. 261-276.}

CFOA Şirketi, 1924'te ilk devlet demiryolu şirketi olan Chemins de fer d'Anatolie Baghdad / Anadolu-Bağdat Demiryolları (CFAB) Şirketi tarafından idare edilmeye başlanmış, 1927'de ise satın alınarak feshedilmiş ve şirketin işlettiği hatlar ve tren istasyonları Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi (DDYL)'nin denetimine girmiştir. DDYL ise 1929'da yerini -o sıralar adı Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü olan- TCDD'ye bırakmıştır.^{[5]A Short History of Turkish Railways.}

Yangın

TCDD tarafından elektrifikasyon altyapısıyla yenilenerek 29 Mayıs 1969'da tekrar hizmete giren^{[5]A Short History of Turkish Railways.[8]TCDD History.} gar, 1976'da aslına uygun olarak geniş çapta onarımdan geçmiştir. Ancak 1979'da gerçekleşen Independenta tanker kazası sonucu meydana gelen patlama nedeniyle binanın Otto Linneman tarafından yapılan kurşunlu vitrayları hasar görmüştür. Kazadan sonra başlayan ve 1983'te tamamlanan restorasyon çalışmaları kapsamında garın dış cephesi ve kuleleri onarılmıştır. 28 Kasım 2010'da garın çatısında çıkan yangından dolayı binanın çatısı çökmüş ve 4. katı kullanılamaz hâle gelmiştir.^{[6]Koday, Saliha. Haydarpaşa-Gebze Arasındaki Demiryolu Banliyö Ulaşımı. Türk Coğrafya Dergisi, 2000, s. 261-276.[11]Erdem, Mehmet Akif. Haydarpaşa Garı'nda yangın: Tarihi çatı tamamen yandı. 28 Kasım 2010.}

Restorasyon süreci

Ankara – İstanbul YHD ve Marmaray projesinin inşası kapsamında 19 Haziran 2013'te gardaki tren seferlerine ara verilmiş,^{[9]19 Haziran 2013 tarihinden itibaren Haydarpaşa-Pendik-Haydarpaşa arasında işletilen banliyö tren seferlerine 24 ay süreyle ara verilmiştir.. 1 Ağustos 2013.[10]Haydarpaşa – Pendik banliyö hattı kapanıyor. rayhaber.com, 10 Haziran 2013.} 24 Temmuz 2014'te ise tren seferleri tamamen iptal edilmiştir. Garda gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında peronların altında Kalkedon Antik Kenti'ne ait tarihi kalıntılar bulunmuş ve yapılan incelemeler sonucunda bölgenin arkeopark hâline getirilmesine ve kalıntıların koruyucu kaplama ile kaplanarak yerinde sergilenmesine karar verilmiştir.^{[12]Khalkedon'un yeni kalıntıları (Tarihi bulgular). 31 Temmuz 2019.} Ayrıca gar Yüksek Hızlı Trenlere hizmet verecek şekilde kullanılmasına da karar verilmiştir ve bu kapsamda restorasyon işleri ve ray serim çalışmaları gerçekleştirilmiştir.^{[13]Eğri, Ramazan. Haydarpaşa Garı'yla ilgili önemli gelişme: Sona gelindi. 8 Şubat 2021.} Trenler için 4 yol ve 3 peron ayrılan bu çalışmalar devam ederken, TCDD ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arasında bir protokol imzalanmış, bu protokole göre ilgili demiryolları, peronlar ve barınma yolları TCDD bünyesinde kalırken, gar binası ile 500 dönümlük arazi, 29 yıl süreyle Kültür ve Turizm Bakanlığı'na devredilmiştir. Protokol, hem içeriği, hem bakanlığın da buraları kiraya verebileceği ya da devredebileceği bir yapıda olması nedeniyle KESK'e bağlı Birleşik Taşımacılık Çalışanları Sendikası ve Haydarpaşa Dayanışması tarafından eleştiri konusu olmuştur.^{[14]Haydarpaşa ve Sirkeci garları 29 yıllığına devredildi.[15]Haydarpaşa ve Sirkeci garları için 'peşkeş' tehlikesi: 'Gelecek nesiller bize lanet okuyacak'.} Kültür ve Turizm Bakanlığı ise gar binasının alt katının TCDD tarafından kullanılmaya devam edeceğini; garın üst katlarında kütüphane ile sergi alanları oluşturulacağını ve beraberinde gar sahasında, Haydarpaşa semtini içine alan bölgede, çeşitli projeler uygulanacağını açıklamıştır.^{[16]Bakanlığın Haydarpaşa ve Sirkeci Garı projesi belli oldu.} Söz konusu çalışmalar gerekçe gösterilerek 2025 yılında gar sahasından tahliye çalışmaları başlatılmış ve gara ait lojmanların 1 Nisan 2026'ya kadar boşaltılması kararı alınmıştır.^{[17]Haydarpaşa Garı’nda Tahliye Başladı.} Haydarpaşa Garı'nın yanında bulunan caminin projeye dahil olup olmadığı hususu, bu dönemde yerel kamuoyunda tartışma konusu olmuş, camiinin yıkılacağı iddiası tepki toplamıştır.^{[18]Cami yıkıp müze yapma kararı tepki çekti!.} Kültür ve Turizm Bakanlığı ise, camiinin yıkılacağı iddiasını yalanlamıştır.^{[19]Kalkedon müzesi için Haydarpaşa Camisinin yıkılacağı iddiası yalanlandı.}

Hatlar

TCDD

• İstanbul-Haydarpaşa – Ankara demiryolu

Hizmetler

Çevre alanı

• Haydarpaşa İskelesi

• Haydarpaşa 1917 Şehitleri Camii

• Tarihi Deniz Büfe, 2025 yılında yıkılmıştır.^{[20]Toplum, Kent ve Çevre İçin Haydarpaşa Dayanışması: "Haydarpaşa yalnızca bir bina değildir, geleceği kapalı kapılar ardında belirlenemez". ANKA.}

Konuyla ilgili yayınlar

• Yavuz, M. Eine vergleichende Studie über den Bahnbau und die Bahnhofsarchitektur der Anatolischen Bahnen und der Bagdadbahn mit ihren Vorbildern im Deutschen Reich [Anadolu- Bağdat Demiryollarındaki İstasyon Binaları ile Bunların Almanya İmparatorluğu'ndaki Öncü Modelleri Arasında Mukayeseli Bir Araştırma], Doktora Tezi, Ruhr Üniversitesi, Tarih Fakültesi, Sanat Tarihi Enstitüsü, Bochum, Almanya.

• Yavuz, M. "Large Railway Station Buildings in Ottoman Geography: From Rumeli to Hidjaz", XI. International Symposium on Mediterranean Archaeology (SOMA), 24-29 April 2007 in İstanbul-Turkey. (Edited by Çiğdem Özkan aydın), BAR İnternationals Series 1900, Oxford/England 2009, s. 431-438.

• Yavuz, M. "Hellmuth Cuno", Anadolu-Bağdat Demiryollarının Yapımında Görev Alan Mimar ve Mühendisler", Uluçam Armağanı, Ankara 2008, 299-311.

Ayrıca bakınız

• II. Abdülhamid Anıtı

• Sirkeci Garı