Hamidiye Katliamları

Hamidiye Katliamları (Համիտեան Ջարդեր Hamidyan çarter) veya bazı Türkçe olmayan kaynaklarda geçen adlarıyla 1894-1896 Ermeni katliamları ve Büyük Katliamlar,^{[1]Historical Dictionary of Armenia, 2nd ed. 2010, s. 154.} 1890'ların ortalarında Osmanlı İmparatorluğu hükûmeti tarafından ülkede yaşayan Ermenilere uygulanan katliamlardır. Katliamlarda ölenlerin sayısı 80.000 ile 300.000 arasında gösterilmekte, dönemin gazete haberlerine göre 50.000 çocuğun ise yetim kaldığı belirtilmektedir. Kırım, The New York Timesın Eylül 1895 tarihli makalesindeki başlıkta Ermeni Holokost'u olarak geçiyordu.^{[1]Historical Dictionary of Armenia, 2nd ed. 2010, s. 154.[2].} Buna karşın Osmanlı kaynakları ise bu sayıda Ermeni'nin öldürülmediğini aksine Müslümanları katleden Ermeni çetelere karşı operasyon yapılıp bu çetelerin ve isyanların bastırıldığını iddia ederler.

Katliamlar

Katliamlar, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmakta olan emperyal bölgelerinin korunması için Ümmetçiliği devlet ideolojisi haline getirmiş II. Abdülhamid'e^{[3]Türk dünyası araştırmaları. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, 2005.[4]Afyoncu, Erhan. II. Abdülhamid’in devleti ayakta tutma siyaseti. Sabah.} isimlendirilmiştir.^{[5]Ottoman and Armenian history. Encyclopedia Britannica.}

Büyük güçler (Britanya, Fransa, Rusya), II. Abdülhamid Hamidiye'nin yetkilerini kısıtlamayı amaçlayan yeni bir reform paketini Ekim 1895'te imzalamaya zorladı; ancak bu paket de Berlin Antlaşması gibi hiçbir zaman uygulanmadı. 1 Ekim 1895'te iki bin Ermeni, reformların uygulanmasını talep etmek üzere Kostantiniyye'de (bugünkü İstanbul) toplandı; ancak Osmanlı polis birlikleri gösterinin üzerine yürüyerek eylemi şiddet kullanarak dağıttı.^{[6]Balakian, Peter. The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response. 2003, s. 57-58.} Reform paketini aldıktan sonra sultanın, "Bu işin sonu kanlı olacak." dediği rivayet edilir.^{[7]Salt, Jeremy. Emperyalizm, Evanjelizm ve Osmanlı Ermenileri. Tarih ve Kuram, 1 Mart 1993.} Kısa süre sonra Ermenilere yönelik katliamlar Kostantiniyye'de patlak verdi ve ardından Bitlis, Diyarbekir, Erzurum, Mamuretü'l-Aziz, Sivas, Trabzon ve Van gibi Ermeni nüfusunun yoğun olduğu vilayetlerin geri kalanına yayıldı. Saldırıların odağı Ermeni halkı olmasına rağmen, pek çok diğer Hristiyan halka karşı da pogromlar gerçekleştirilmiştir. Bunlardan biri olan ve Süryanileri hedef alan Diyarbakır katliamı, çağdaşı olan en az bir kaynağa göre 25.000 kişinin öldürülmesiyle sonuçlanmıştır.^[2].

Çoğu öldürme olayı 1894-96 arasında meydana gelmiş, 1897 yılında ise uluslararası camianın Abdülhamid'e baskıları sonucunda sona ermeye başlamıştır.^{[8]Cleveland, William L.. A History of the Modern Middle East. Westview, 2000, s. 119.} Birçok Ermeni devrimci ve aydın o zamana kadar ya öldürülmüş ya da Rusya'ya kaçmıştı. Osmanlı hükûmeti Ermeni derneklerini kapatmış, Ermeni siyasi hareketlerini kısıtlamıştı. Abdülhamid hükûmeti, 1890'larda başlayan Ermeni milliyetçisi ve ayrılıkçısı hareketi bastırmak için katliamlarda Kürt militanlarını kullanmış, ancak öldürmeler sırasında Ermeni militanlar ve sivil halk arasında bir ayrım yapılmamıştır.^{[8]Cleveland, William L.. A History of the Modern Middle East. Westview, 2000, s. 119.}

Hamidiye katliamına dikkat çekmek için, Ermeni Devrimci Federasyonu tarafından Avrupalılar tarafından işletilmekte olan Osmanlı Bankası'na bir baskın gerçekleştirilmiştir.^{[9]Hovannisian. "The Armenian Question in the Ottoman Empire," pp. 224–26.} Bu baskın, her ne kadar katliamların Kostantiniyye'ye sıçramasına engel olmamışsa da, Avrupalı devletlerin dikkatini çekmiştir.^{[10]Balakian. The Burning Tigris, pp. 35, 115.} Katliamın gerçekleştiği dönemde telgrafın kullanılmaya başlanmış olması, olayların dönemin Batı Avrupa ve Kuzey Amerika medyasında geniş çevrede duyulmasını ve rapor edilmesini sağlamıştır.

Ölü sayısı

Her ne kadar kesin ölü sayısının net olarak belirlenmesi mümkün olmasa da, tarihçiler 80.000 ile 300.000 arası kişinin öldürüldüğünü tahmin etmektedirler.^{[11]Akçam, Taner (2006) A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility p. 42, Metropolitan Books, New York}

Alman papaz Johannes Lepsius topladığı bilgilere ve hesaplamalarına dayanarak, 88.243 Ermeni'nin öldüğünü, 546.000'inin göç etmek zorunda kaldığını, 2.493 köyün yok edildiğini, bu köylerden 456'sında yaşayan halkın zorla İslam'a döndürüldüğünü,^{[12]On this issue in general, see Selim Deringil (April 2009), "'The Armenian Question Is Finally Closed': Mass Conversions of Armenians in Anatolia during the Hamidian Massacres of 1895–1897 ," Comparative Studies in Society and History 51, pp. 344-71.} 649 kilisenin kapatıldığını ve bu kiliselerden 328 tanesinin camiye dönüştürüldüğünü rapor etmiştir.^{[13]Hovannisian. "The Armenian Question in the Ottoman Empire," p. 224.} Bunlara ek olarak Lepsius 100.000 Ermeni'nin daha açlık ve hastalıklar sonucunda öldüğünü tahmin etmiş, ölü sayısını 200.000 olarak belirlemiştir.^{[14]Forsythe, David P. (ed.). Encyclopedia of human rights. Oxford University Press, 2009.}

Birleşik Krallık büyükelçisi, 1895 yılının sonlarına kadar 100.000 kişinin öldürülmüş olduğunu tahmin etmiştir.^{[15]Dadrian. The History of the Armenian Genocide, p. 155.} Türkolog ve Almanya Dış İşleri Bakanlığı'na bağlı diplomat Ernst Jäckh, 200.000 Ermeni'nin öldürüldüğünü, 50.000'inin sürgüne yollandığını ve 1 milyonunun da yağmacılığa uğradığını iddia etmiştir.^{[15]Dadrian. The History of the Armenian Genocide, p. 155.[16]Jäckh, Ernst. Der Aufsteugende Halbmond, 6th ed. (Berlin, 1916), p. 139.} Fransız diplomat ve tarihçi Pierre Renouvin, görev süresindeki belgelere dayanarak 250.000 Ermeni'nin öldüğünü iddia etmiştir.^{[15]Dadrian. The History of the Armenian Genocide, p. 155.[17]P. Renouvin, E. Preclin, G. Hardy, L'Epoque contemporaine. La paix armee et la Grande Guerre. 2nd ed. Paris, 1947, p. 176.}

Osmanlı ve Türk yetkililer ise bu sayıda bir ölümün gerçekleşmediği, Müslümanlara yapılan saldırı ve katliamları engellemek için bu saldırıları yapan çetelere operasyon yapılıp isyanlarının bastırıldığı iddiasındadır.

Ayrıca bakınız

• Osmanlı Bankası Baskını

• Yıldız Suikastı

• Adana Katliamı

• Ermeni Kırımı