Hızırbey Hamamı

Hızırbey Hamamı veya Hızırbey Çifte Hamamı, Kırklareli'de kent merkezinde bulunan tarihi bir Türk hamamıdır. Çifte hamam olarak inşa edilmiş yapı, şehir merkezinin en eski ve günümüze ulaşan tek hamamıdır.^{[1]Hızırbey Hamamı.}^{[2]Hızırbey Hamamı/Çifte Hamam. Türkiye Kültür Portalı.}

Tarih

Yapının inşa kitabesi olmadığı için kesin yapılış tarihi bilinemese de yanındaki arasta ve cami ile beraber bir külliye olarak tasarlandığı düşünüldüğünde Hicri 785'e (Miladi 1383-1384) tarihlendirilebilir. Ali Rıza Dursunkaya hamamın giriş kapısı üzerindeki kitabeden hareketle Hüseyin Çavuş tarafından Hicri 1016 (Miladi 1607-1608) tarihinde inşa edildiği ifade etmektedir^{[3]Dursunkaya (1948), s. 97} ancak bu kitabenin bir tamir kitabesi olduğu farklı kaynaklarda açıklanmıştır.^{[4]Mert (1971), s. 161}^{[5]Bulut (2019), s. 82} Külliyedeki diğer yapılarla beraber hamamın da banisi Köse Mihalzade Hızır Bey'dir.^{[4]Mert (1971), s. 161}^{[6]Bulut (2019), s. 83}

17. yüzyılda Kırklareli'yi de ziyaret eden Evliya Çelebi de şehirde bedestene bitişik olan bir hamamdan bahsetmektedir.^{[7]Kaplan (2023), s. 731} Evliya Çelebi'nin anlatımı hamamın cami ile beraber inşa edildiği görüşünü desteklemektedir. Ayrıca hamamın doğu yönüne bitişik olan arastanın da hamamla birlikte planlandığı anlaşılmaktadır. Hicri 16.07.1178 (Miladi 09.01.1765) tarihli bir arşiv belgesinden bu tarihte hamamın Hüseyin Çavuş Vakfı'na bağlı olduğu ve mütevelli atandığı tespit edilmiştir.^{[6]Bulut (2019), s. 83}

1912-1913 yılları arasında Balkan Savaşları'ndan sonra Mutasarrıf Hasan Kemal Bey tarafından 1918 yılında İstanbul'dan getirilen İtalyan Andre Beverato ve Alfred ismindeki bir mühendis tarafından oluşturulan şehrin ilk kent planında Hızırbey Hamamı'nın yıkılarak kentte bir meydan oluşturulması planlanmış ancak bu plan uygulanmamıştır.^{[8]Koca (2020), s. 31}^{[9]Doğruöz (2023), s. 181}^{[10]Arif, Burhan. Türk Şehirlerinin Bünyesi. 1932, s. 3.}Adn|Devlet arşivlerinde bu bilgiyi destekleyecek bir bilgiye rastlanmadıysa da Andre Beverato'nun Yunan asıl olduğu ve 1918 yılında Kırklareli'ye köylerdeki kadastro işlemlerini denetlemek adına geldiği tespit edilmiştir.^{[11]Özkok, Mete Turhan. Tarih, “tarih” olmasın derken: Bir kentsel sit alanının monografisi. İdealkent, 2025, s. 158-195.}

Onarımlar

Hızırbey Hamamı, tamir kitabesine göre H. 1016 (M. 1607-1608) tarihinde Hüseyin Ağa tarafından tamir ettirilmiştir.^{[4]Mert (1971), s. 161} Hamam M. 1683, M. 1704, M. 1824 ve H. 27.08.1307 (M. 18.04.1890) tarihlerinde de tamir görmüştür.^{[5]Bulut (2019), s. 82} Cumhuriyet döneminde ise 1960, 1964, 1975 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.^{[4]Mert (1971), s. 161} 2024 yılında Kırklareli Valiliği İl Özel İdaresi tarafından yapının dış cephesi temizlenmiştir.^{[12]Çelik, Kevser. Hızırbey Hamamı'nın Dış Cephesi Temizleniyor. 2024.} 2009 yılındaki bir haberde kadınlar bölümü müşterisizlik nedeniyle kapanan hamamın tamamen kapanma ihtimali olduğu yazılmış^{[13]Kirklareli'ndeki tarihi hamam kapanacak. 2009.} olsa da hamam günümüzde aktif olarak kullanılmaktadır.^{[2]Hızırbey Hamamı/Çifte Hamam. Türkiye Kültür Portalı.}

11.09.1991 tarih ve 949 sayılı kararla tescil edilmiştir.^{[1]Hızırbey Hamamı.}

Mimari

Hızır Bey Hamamı çifte hamam şeklinde inşa edilmiş dikdörtgen planlı bir çarşı hamamıdır. Yapı, aydınlık fenerleri dahil düzgün kesme küfeki taşı ile inşa edilmiştir. Soyunmalık, soğukluk ve sıcaklık olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. Kadınlar ve erkekler bölümü bulunmaktadır. Çifte hamamın bugün erkeklere ait olarak bilinen kısmı aslında kadınlar bölümü, kadınlara ait olan kısmı ise erkekler bölümü olarak kullanılmaktaydı.^{[14]Bulut (2019), s. 79}

Erkekler Bölümü

Çifte hamamın güney cephesinde yer almaktadır. Basık kemerli kapıdan kare planlı soyunmalık bölümüne girilmektedir. Ortasında dokuzgen bir havuz bulunmaktadır. Doğu ve batı kısımlarında yerden yüksekte bulunan soyunma odalarına ahşap bir merdivenle çıkılmaktadır. Soyunmalık bölümünün üst örtüsü olan on ikigen kasnağa oturtulmuş kubbede bir aydınlık feneri yer almaktadır. Erken tarihli bir yapı olan hamamdaki bu mimari ögenin 1608-1608 tarihindeki onarımı sırasında eklendiği düşünülmektedir.^{[15]Bulut (2019), s. 81} Soyunmalıktan geçilen dikdörtgen planlı soğukluk bölümü pandantif geçiş elemanı bulunan bir kubbe ile örtülüdür. Köşesinde beşik tonoz örtülü hela ve tıraşlık (usturalık) mekanları yer almaktadır. Soğukluk bölümünden haçvari planlı, köşe hücreli ve dört eyvanlı, tromp geçiş elemanlı kubbe ile örtülü sıcaklık bölümüne geçilmektedir.^{[16]Altuntaş (1995), s. 42} Sıcaklığın aydınlatılması eyvanlarda ve kubbede bulunan fil gözleri ile sağlanmaktadır. Erkekler bölümünün girişindeki sivri kemerli bir niş içerisinde bir kitabe bulunmaktadır.

Kadınlar Bölümü

Çifte hamamın batı cephesinde yer almaktadır. Girişinin iki tarafında dükkanlar bulunmaktadır. Erkekler bölümü ile özdeş plan tipinde inşa edilmiştir.^{[17]Bulut (2019), ss. 81-82} Hamamın kuzey cephesinde beşik tonozla örtülü su deposu ve külhan bölümleri yer almaktadır.^{[5]Bulut (2019), s. 82} Yapının kubbeleri kurşun taklidi çimento ile sıvalıdır.^{[1]Hızırbey Hamamı.}

Kitabesi

Yapının inşa kitabesi bulunmamaktadır. Çifte hamamın günümüzde erkekler bölümü olarak kullanılan bölümünün girişindeki bir niş içerisinde sülüs hatlı bir tamir kitabesi bulunmaktadır. Bu kitabeye göre hamam, 1607-1608 tarihinde Hüseyin Ağa tarafından tamir ettirilmiştir.^{[5]Bulut (2019), s. 82}

Tamir kitabesinin transkripsiyonu:

Güzîn ve fahr-ı eshab-ı kibâe anî Hüseyin Ağa Ali gibi mürüvvetkâni bir merd-i şecâ’atden Bu hammâm-ı lâtifi devletle eyledi abâd Derûnî vecd ü hâlât ehli gibi pür hararetden Giren dünyâda bir kez içine çıkmağa meyletmez Meğer kim âb-ı pâkî selsebil-i nehr-i cennetden Demişler nısf-ı dünyâdır dilâ kermâbe hakkında Safâsıyla bütün dünyâ değer bu özge hâletden İki âlemden var ecrler yâ Rab sâhibü’l-hayra Safâ ehline çün tathîr-i abdân-ı nezâfetden Safâyı kalble târihini asâri dâ’î Dedi gül gibi bu hammâm-ı zibâ câ-yi rahatden

sene 1016^{[18]Mert (1971), s. 160}

Günümüz Türkçesi ile kitabe üzerindeki yazı:

Kibar insanların seçkini ve övüncü yani Hüseyin Ağa (Hazret-i) Ali gibi mürüvvetli bir mert yiğittir Bu güzel hamamı yücelikle mamur ve şen kıldı İçi iştiyaklı hallere girenler gibi tam sıcaklıktır Dünyada içine giren bir daha çıkmak istemez Meğerki içinde akan temiz suyu cennetin selsebil ırmağıdır Bu sıcak su hamamı, bu kaynarca hakkında dünyanın yarısıdır demişler Bunun sefası bütün dünyaya değer başka bir keyifir İki dünyada ya Rab hayır sahibini ödüllendir Çünkü safa ehli için suyla temizlenme(ye vesile olmuştur)dir Gönül hoşluğuyla duacı olan (Şair) Asârî Gül gibi bu süslü hamam rahat yeridir, dedi

Yıl H. 1016 (1607-08)^{[19]Uluengin & Saatçi (2016), s. 146}