Grigori Zass

Grigori Zass (Zats veya Sass olarak da yazılır; 1797-1883; Григорий Христофорович Засс), Alman asıllı Rus İmparatorluk generalidir.^{[1]Щербина Ф. А. История Армавира и черкесо-горцев. — Екатеринодар: Электро-тип. т-во «Печатник», 1916.[2]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович. Кавказский Узел.[3]ЗАСС Григорий Христофорович фон (1797-1883), барон, генерал от кавалерии, герой Кавказской войны.. enc.rusdeutsch.ru.} Napolyon Savaşlarına katıldı, Rus-Çerkes Savaşı sırasında başkomutan oldu ve Çerkes Soykırımı'nda önemli bir rol oynadı.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.} Diri diri yakmak, kelle toplamak,^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[5]Koobak, Redi. Postcolonial and Postsocialist Dialogues: Intersections, Opacities, Challenges in Feminist Theorizing and Practice. Routledge, 22 Mart 2021.[6]Cooper, Elizabeth K. Comment on Transitional Constitutionalism: Politics and Law in Russia Since 1993 Symposium on Legal Reform in Russia.} kafaları kazığa geçirmek,^{[7]Daniel Zander: Der Völkermord des Zaren. Russlands Krieg gegen die Tscherkessen im Kaukasus 1765–1864. S. 237–246. Unter Saß gab es mehr und systematisch wiederholte Massaker in Tscherkessendörfern. Sein „Markenzeichen“ war das Aufspießen der Köpfe getöteter Feinde an den Toren der Festungen der Kaukasuslinie.[8]Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free.} çocukları diri diri gömmek,^{[9]Service, BU News. Special Report: The Plight of the Circassians. 21 Mayıs 2021.} köy yakmak, hastalık yaymak ve toplu tecavüz gibi yöntemler kullandı.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[10]Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One). Jamestown.[11]Ibid., p. 420.[12]Эльмесов, А. М.. Из истории русско-кавказскои воины: документы и материалы. Кабардино-Балкарское Отд. Всероссийского Фонда Культуры, 1991, s. 4.} Zass'ın komuta döneminde Çerkeslere yönelik sistematik katliamlar artış gösterdi.^{[7]Daniel Zander: Der Völkermord des Zaren. Russlands Krieg gegen die Tscherkessen im Kaukasus 1765–1864. S. 237–246. Unter Saß gab es mehr und systematisch wiederholte Massaker in Tscherkessendörfern. Sein „Markenzeichen“ war das Aufspießen der Köpfe getöteter Feinde an den Toren der Festungen der Kaukasuslinie.} Armavir şehrinin kurucusudur.^{[1]Щербина Ф. А. История Армавира и черкесо-горцев. — Екатеринодар: Электро-тип. т-во «Печатник», 1916.} Rus kaynaklarında "Kafkasya Savaşı kahramanı" olarak anılır.

2003'te Rusya'nın Zass'ın heykelini tarihî Çerkesya topraklarına dikmesi dünya çapında Çerkeslerden tepki çekti.^{[13]New Monuments of Russian Heroes of Russian-Circassian War Anger Circassians. Jamestown.[14]P., T.. Çerkeslerden Rusya'ya: Kolonyalist politikalarınız nefret ekiyor. Bianet, 2020.[15]Too Far, Too Fast: Sochi, Tourism and Conflict in the Caucasus. 30 Ocak 2014.}

Biyografi

İlk yılları

Baltık Almanları olan Georg Hristof Zass ve Annette Kettler'in çocuğu olarak 29 Nisan 1797'de^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} Kurlandiya'da doğdu.^{[17]'Genealogisches Handbuch der kurländischen Ritterschaft.} Mensup olduğu Zass ailesi kökleri Vestfalya'ya dayanan ve Rus İmparatorluğuna bağlı bir soylu aileydi. Özel bir eğitim kurumunda yetiştirildi. 15 yaşındayken babası onu çaylak olarak Rus ordusunun hizmetine soktu. 1813'te Grodno Hussar bölüğüne katıldı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

Kariyer

Napolyon Savaşları

Zass hızla Rus ordusunun saflarında yükseldi. İlk savaşı olan Leipzig Savaşı'nda gelecek vadeden bir asker olarak dikkatleri üzerine çekti, terfi aldı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} Altıncı Koalisyon Savaşı'na pek çok cephede katıldı. Dresden, Kulm ve Leipzig'de savaştı. Ardından Kuzeydoğu Fransa'ya gitti. Yüz Gün sırasında Rus ordusundaydı. Napolyon Savaşlarının sona ermesinden sonra Pskov Cuirassier Alayı'nda görev yaptı. 1820'de Novgorod bölümüne transfer edildi.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

Rus-Türk Savaşı (1828-1829)

1820'de Rus-Çerkes Savaşı'nda savaşan Nizhny Novgorod Dragoon Alayı'na transfer oldu. 1828-1829 Rus-Türk Savaşı'na katıldı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[18]ZASS Grigory Khristoforovich fon (1797-1883), baron, general ot kavalerii, geroy Kavkazskoy voyny. enc.rusdeutsch.ru.}

Kafkasya'ya gelişi

1830'da Zass, Rus-Türk Savaşı'ndaki başarısının bir sonucu olarak Mozdok Kazak Alayı'nın komutasını aldı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} Bu alayla Kafkas yerlilerine karşı birkaç başarılı sefer düzenledi. 1832'de Çeçenlere karşı bir savaşın sonucunda albaylığa terfi etti.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[19]Parkhomenko, Vladimir V.. G. H. ZASS ON BATALPASHINSK PLOT LINE KUBAN (1833-1835). 2014, s. 164-167.}

Rus-Çerkes Savaşı

1833'te Rus-Çerkes Savaşı'nın bir cephesi olan Kuban Hattı'nın Batalpashinsky bölümünün komutanlığına atandı.^{[10]Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One). Jamestown.} Daha önce Kafkasya'da zaman geçirmiş olduğundan, Kafkasyalıların askeri gelenekleri hakkında bilgi sahibiydi. Dağ savaşı taktiklerinde ustalaşmak için zaman harcadı. Zass, Çerkesleri, özellikle Almanlar ve Ruslar olmak üzere "Avrupa Irkından" daha aşağı insanlar olarak görüyordu.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.} Daha sonra stratejileri soykırımsal olarak nitelendirildi^{[20]Yasar, Murat. Review of The Circassian Genocide. 2015, s. 328-330.} ve Nazi yöntemleriyle kıyaslandı.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[21]Zhemukhov, Sufian. The Circassian Genocide. By Walter Richmond. Genocide, Political Violence, Human Rights Series. New Brunswick: Rutgers University Press, 2013.218 pp. Notes. Bibliography. Index. Maps. $29.95, paper.. 2014, s. 393-395.}

1829-1848'de Kafkasya'daki savaşa katılan Decembrist V. Tolstoy onun hakkında şunları yazdı:^{[22]Толстой В. С. Характеристики русских генералов на Кавказе}

“Zass bir istisnaydı. Tek bir eğitim ve iman belirtisi dahi olmayan bir adam... Herhangi bir yerli [Kafkas] kabilesini cezalandırmak gerektiğinde, Velyaminov tarafından bu görev ona verilirdi. Geri kalan zamanlarda ise, derler ya, tasmalı tutulurdu...”

Çerkes folklörü, Zass'tan böyle bahsediyordu:^{[23]Этнографический очерк черкесского народа. Составил генерального штаба подполковник барон Сталь в 1852 году // Кавказский сборник, Том 21. 1900}

“Aniden gelen bir kasırga gibi, bir hırsız gibi sinsice yaklaşıyor üzerimize. Köyleri yok ediyor şimşek gibi, geceleri dağlarda dolaşır: evleri küle çevirir, anaların feryadına kulak asmaz. Bu kötüler bizden esir alır, kadınlarımız ve çocuklarımız dahil! Allah'ım! Müminleri duy! Bizi Zass'tan, onunla olan korkunç savaştan kurtar!”

Düzenli olarak casus çalıştıran bir entrika adamı olarak biliniyordu. Çok sayıda casustan alınan verilere dayanarak önlemler almaya başladı. Çerkes topraklarına yapılan saldırılarda da bilgiye önem veriyordu. Şahsen öldürdüğü tüm Çerkeslerin bir listesini tutuyordu ve adamları barınak olarak hizmet edebilecek her şeyi yok ediyor, çiftlikleri yıkıyor ve düşman yiyecek bulamasın diye çiftlik hayvanlarını öldürüyordu. Çerkesler hakkındaki inanılmaz farkındalığı ona Çerkesler arasında büyülü bir statü kazandırmıştı. Bazı Çerkes din adamları onun İblis'in vücut bulmuş hali olduğuna inanıyorlardı. Daha sonraki Çerkes folklorunda Şeytan'ın adı Zass'tır.^{[18]ZASS Grigory Khristoforovich fon (1797-1883), baron, general ot kavalerii, geroy Kavkazskoy voyny. enc.rusdeutsch.ru.}

Zass'ın ana taktiği saldırılara orantısız biçimde cevap vermekti, küçük bir Çerkes saldırısına karşılık yıl boyunca onlarca köyün yok edilmesiyle sonulanan bir "ceza seferi" başlatabilirdi. Ona göre Çerkeslerle baş etmenin tek yolu onları korkutmaktı. Zass, Çerkesleri psikolojik olarak "terörize" etmeyi amaçlıyordu; halkı sürekli korku altında tuttu.^{[8]Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free.} Zass, diri diri yakmak, kelle toplamak,^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[5]Koobak, Redi. Postcolonial and Postsocialist Dialogues: Intersections, Opacities, Challenges in Feminist Theorizing and Practice. Routledge, 22 Mart 2021.} kafaları kazığa geçirmek,^{[7]Daniel Zander: Der Völkermord des Zaren. Russlands Krieg gegen die Tscherkessen im Kaukasus 1765–1864. S. 237–246. Unter Saß gab es mehr und systematisch wiederholte Massaker in Tscherkessendörfern. Sein „Markenzeichen“ war das Aufspießen der Köpfe getöteter Feinde an den Toren der Festungen der Kaukasuslinie.[8]Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free.} çocukları diri diri gömmek,^{[9]Service, BU News. Special Report: The Plight of the Circassians. 21 Mayıs 2021.} köy yakmak, salgın hastalıklar yaymak ve toplu tecavüz dahil olmak üzere bu düşünceye dayanan yöntemler kullandı.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[10]Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One). Jamestown.[11]Ibid., p. 420.} Askerlerine 7 yaşındaki Çerkes kız çocuklarına tecavüz edilmesine izin veren resmi bir emir yayınladı.^{[12]Эльмесов, А. М.. Из истории русско-кавказскои воины: документы и материалы. Кабардино-Балкарское Отд. Всероссийского Фонда Культуры, 1991, s. 4.} Kopmuş Çerkes vücut parçalarından oluşan bir koleksiyona sahipti.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[24]Dönmez, Yılmaz. General Zass'ın Kızının Adigeler Tarafından Kaçırılışı.. ÇERKES-FED, 31 Mayıs 2018.} Böylece Çerkesler arasında korku ve şok yayarak onları teslim olmaya zorluyordu. Bu yöntemin başarısı nedeniyle başkomutan olarak atandı ve tam yetki verildi.^{[10]Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One). Jamestown.}

Decembrist Lorer ile yaptığı görüşmede Zass şunları söyledi:^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[25]Н. И. Лорер. Записки моего времени. - М.: Правда, 1988.}

“Rusya ne pahasına olursa olsun Kafkasya'yı fethetmek istiyor. Onlar düşmanımızken, korkuyu ve gök gürültüsünü kullanmazsak ne yapabiliriz? ... Burası hayırseverlik yeri değil. Köyleri yağmalamak ve yakmak, Alexey Petroviç Yermolov'un bizden daha fazlasını yapmayı başardığı tek şey bu. Bugün bile adı dağlarda korkuyla anılıyor ve küçük çocuklar bundan korkuyor.”

Zass, düşmanın moraline çok dikkat ediyordu. Raporlarında sık sık köylerin yok edilmesiyle övünür, sivillerin toplu öldürülmesini şiirsel bir üslupla yüceltirdi.^{[26]"Огромное значение Засс уделял воздействию на моральное состояние противника. В его рапортах часто встречались сообщения: «аул истреблён до основания», «сопротивляющиеся вместе с аулом преданы огню и мечу», «в пламени аула погибли жители» и т. д. В разговоре с декабристом Лорером, фон Засс сказал: «Россия хочет покорить Кавказ во что бы то ни стало. С народами, нашими неприятелями, чем взять, как не страхом и грозой?… Тут не годится филантропия, и Ермолов, вешая беспощадно, грабя и сожигая аулы, только этим и успевал более нашего. Ещё до сих пор имя его с трепетом произносится в горах, и им пугают маленьких детей». Также Лорер упоминает, что «в поддержание проповедуемой Зассом идеи страха на нарочно насыпанном кургане у Прочного Окопа при Зассе постоянно на пиках торчали черкесские головы, и бороды их развевались по ветру»."} Raporlarında yaygın olarak "köy yerle bir edildi", "köyle birlikte direnenler ateş ve kılıçla bir oldu", "köy halkı tamamen yok edildi" gibi ifadeler bulunmaktadır. Zass, Berlin'deki anatomi profesörü arkadaşlarına kopmuş Çerkes vücut parçaları gönderdi.^{[27]Bashqawi, Adel. Circassia: Born to Be Free. 2017.}

Rus subay Nikolay İvanoviç Lorer, Zass'ın çadırında Çerkes kafaları topladığını ve etlerini kaynattığını söyledi.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.} Ayrıca çadırının dışında bir tepede mızraklara saplanmış Çerkes kafaları vardı. Çerkes kültüründe insanın başıyla birlikte gömülmesi gerektiğine dair bir inanç vardı, bu nedenle Zass, Çerkes kellelerini toplamaktan ve asla geri vermemekten veya onları yüksek fiyatlara satmaktan özel bir zevk alıyordu. Savaştan sonra Ruslar Çerkes kellelerini keserek Zass'a ulaştırıyordu.^{[28]Bullough, Oliver. Let Our Fame Be Great: Journeys Among the Defiant People of the Caucasus. Basic Books, 2010, s. 60.[29]Treisman, Daniel. The Return: Russia's Journey from Gorbachev to Medvedev. Simon and Schuster, 2011, s. 455.[30]THE REPORTS AND THE TESTIMONIES ABOUT RUSSIAN – CIRCASSIAN WAR AND THE CIRCASSIAN GENOCIDE. Circassian World.} Zass'ın ordusu, kendi isteği üzerine eski suçlulardan oluşuyordu. Kuvvetlerinin Çerkeslerle istediklerini yapmasına izin verdi.

Ağustos 1833'te Zass, Çerkes topraklarına ilk seferini yönetti. Köylerin yanı sıra birden fazla kasaba da yok edildi. Ağustos - Ekim 1833'te birkaç Trans-Kuban seferi daha yaptı. Kuban ve Laba nehirleri yakınındaki Çerkes köylerini sistematik olarak yok etti ve araziyi yeniden yerleşimi zorlaştıracak şekilde değiştirdi.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[31]Военная энциклопедия / Под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911—1915.}

Kasım ve Aralık ayları arasında Besleney bölgesine saldırdı. Besleney'in başkenti Qanoqo köyü de dahil olmak üzere Besleney bölgesindeki çoğu yerleşim yerini yok etti. Bu saldırıdan raporunda şöyle bahseti:^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

“Daha sonra askerler ve atlarından inen Kozaklar üzerlerine saldırdı, süngü veya kılıçlarla neredeyse hepsini öldürdü ve daha sonra yağmalanan köyü yaktı.”

Aralık 1833'ün ortalarında Zass, iki Besleney Çerkes köyüne daha saldırdı. Raporunda hayatta kalanları aç bırakma planını yazdı:^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

“Saman ve darı rezervlerini yaktım... böylece onları hayvan besleme ve saklama fırsatından mahrum bıraktım.”

1834-1835 yılları arasında özellikle Abzeh, Besleney ve Şapsığ bölgelerinde Çerkes nüfusunu yok etmeye devam etti.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} 1834'te Albay Zass, General Rosen'e Çerkesya seferini detaylandıran bir rapor gönderdi:^{[32]Colonel Grigory Zass. Letter to Baron Rosen. 25 Feb. 1834. P. Boutkov, Materials for the New History of the Caucasus – Part I}

“…Ot toplamaya giden üç vahşi dağlı yakaladım. Gönüllü olarak bize teslim olmak istemediler, ben de yok edilmelerini emrettim.…”

Daha sonra bir mahalleyi nasıl yok ettiğini anlatıyor:^{[32]Colonel Grigory Zass. Letter to Baron Rosen. 25 Feb. 1834. P. Boutkov, Materials for the New History of the Caucasus – Part I}

“…Vahşiler paniğe kapıldı ve silahlarını geride bırakarak evlerinden kaçmaya başladı. Ormana kaçmaya çalıştılar ama çoğu Kozaklar tarafından öldürüldü… Askerler savaşa hazır dizildi, top mermileriyle temizlik devam etti ve oraya iki piyade tugayı gönderdim. Ancak sadece 11 tanesini daha canlı yakalayabildiler ve geri kalanlar ya öldürüldü ya da yakıldı. İşte böyle mahalleyi yıkıp yıktık…”

Zass liderliğindeki alayların askeri başarıları, yüksek komuta tarafından büyük beğeni topladı ve Zass ödüllendirildi. 1835'te terfi etti. Tüm Kuban hattı emrine verildi. 1836'nın sonlarında Çerkesya Ermenileri Rusya'ya bağlılıklarını ilan ettiler ve Zass'tan kendilerine yaşayacak bir yer vermesini istediler. 1839'da Zass bir Ermeni kolonisi kurdu. Ermenilere yer açmak için Çerkes köyleri yok edildi. Bu yıl Armavir'in resmi kuruluş yılı olarak kabul edilmektedir.

Ekim 1836'da General Zass, Çerkes komutan Canbolat Boletoqo'ya barış yapmak istediğini bildirdi. Boletoqo şartları kabul etti ve kararlaştırılan tarihte, Zass'ın Prochnyi Okop kalesindeki karargahına giderken, Kuban Nehri'nin kıyısındaki ormanda saklanan bir Rus keskin nişancı tarafından öldürüldü. Bu Zass'ın planlarından birisiydi, böylece Çerkeslerin en başarılı komutanlarından birini yok etmiş oldu.^{[10]Jembulat Bolotoko: The Prince of Princes (Part One). Jamestown.}

1838'de Zass, ciddi şekilde hasta olduğuna dair yanlış söylentiler yaydı, ardından öldüğüne dair sahte haberler yaydı. Çerkesler onun ölümünü kutlarken, aniden "dirilen" Zass, iki köyü yerle bir eden bir baskın başlattı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.[31]Военная энциклопедия / Под ред. В. Ф. Новицкого и др.. — СПб.: т-во И. В. Сытина, 1911—1915.} 1836'da tümgeneralliğe ve 1840'ta korgeneralliğe terfi etti ve Kafkas hattının sağ kanadının şefi olarak atandı.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} Onun inisiyatifiyle yeni tahkimatlar yapılmaya başlandı (bunlardan birinin adı "Zassovsky").

Mart 1842'de Zass ovadaki köylere saldırdı. Ferz nehri önünde Zass'ın ordusu ağır kayıplar vererek geri çekildi. 1842'de Zass, aralarında Pavel Grabbe'nin de bulunduğu üstleriyle bir tartışma yaşadı. 1843'e gelindiğinde Rus köyleri Urupskaya, Voznesenskaya, Chemlykskaya ve Labinskaya'yı kurdu ve köyler arasında kaleler inşa etti. Bu yıl ağır bir hastalık kaparak emekli oldu.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

1848 Macar Devrimi

Rusya Çarı I. Nicholas, Mart 1849'da, Macaristan'daki huzursuzluğa karşı Franz Joseph'e yardım etmek için yaklaşık 8.000 askerden oluşan bir Rus ordusu topladı.^{[33]Marx, Karl. Collected Works.}

1849'da Zass hizmete döndü ve 3. Kolordu'nun Öncü Kuvvetlerine komuta ederek Macaristan'daki sefere katıldı.^{[34]ЗАСС Григорий Христофорович фон (1797-1883), барон, генерал от кавалерии, герой Кавказской войны. Encyclopedia of Germans of Russia.} Rusya, 8 Nisan 1849'da Transilvanya'yı işgal etti.^{[33]Marx, Karl. Collected Works.} Ancak Güney Karpat dağ geçitlerini (Transilvanya ve Eflak sınırı boyunca) geçerken, Polonya doğumlu bir General olan Józef Bem liderliğindeki büyük bir Macar devrimci ordusu tarafından karşılandılar.^{[35]Eugene Horváth, "Russia and the Hungarian Revolution (1848-9)". Slavonic and East European Review 12.36 (1934): 628-645. online} Zass, Weitzen ve Debrecen savaşlarına katıldı.

Kafkas Ordusunda Yedek

Zass'ın ordudan ayrılmayı reddetmesi sonucunda önceki hizmetlerinin takdiri olarak, Çar II. Alexander, Zass'ın Kafkas Ordusu'nda sembolik olarak hizmete alınmasını emretti.^{[34]ЗАСС Григорий Христофорович фон (1797-1883), барон, генерал от кавалерии, герой Кавказской войны. Encyclopedia of Germans of Russia.}

Ölüm

Zass, 1883'te 86 yaşında öldü.^{[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.}

Miras ve tartışma

Richmond gibi yazarlar Zass'ı bir soykırımcı olarak tanımlıyor ve Nazi generalleri ile kıyaslıyor.^{[4]Richmond, Walter. The Circassian Genocide. Rutgers University Press, 9 Nisan 2013.[21]Zhemukhov, Sufian. The Circassian Genocide. By Walter Richmond. Genocide, Political Violence, Human Rights Series. New Brunswick: Rutgers University Press, 2013.218 pp. Notes. Bibliography. Index. Maps. $29.95, paper.. 2014, s. 393-395.} Çerkes soykırımı hakkında konuşan Çerkes tarihçiler, aktivistler ve halk, sıklıkla General Zass'ın eylemlerine atıfta bulunuyor. Bu bağlamda General Zass sadist ve fanatik olarak nitelendiriliyor.^{[36]Анзор Остахов. Перспективные акценты в дискуссионном процессе по черкесскому вопросу (III). - Сайт "Научного Общества Кавказоведов", 16.04.2013 г.} Rus tarihçiler, Zass'ın askeri yeteneklerini vurguluyor ve onun acımasız taktiklerini savaşın gereklilikleri olarak yorumluyor. Ayrıca Çerkes muhaliflerinin Zass'a duyduğu saygıyı gösteren örnekler de veriliyor.^{[36]Анзор Остахов. Перспективные акценты в дискуссионном процессе по черкесскому вопросу (III). - Сайт "Научного Общества Кавказоведов", 16.04.2013 г.}

2003'te Rusya'nın Zass'ın heykelini tarihî Çerkesya topraklarına dikmesi dünya çapında Çerkeslerden tepki çekti.^{[13]New Monuments of Russian Heroes of Russian-Circassian War Anger Circassians. Jamestown.[14]P., T.. Çerkeslerden Rusya'ya: Kolonyalist politikalarınız nefret ekiyor. Bianet, 2020.[15]Too Far, Too Fast: Sochi, Tourism and Conflict in the Caucasus. 30 Ocak 2014.[16]Узел, Кавказский. Засс Григорий Христофорович.} Temmuz 2023'te "General Zass" isimli bir enerji içeceğinin üretilmesine Kafkasya'da satılmasına tepki gösterdiler.^{[37]World, Abkhaz. Beverage Brand 'General Zass' Sparks Outrage in Circassian Community. 18 Temmuz 2023.[38]İçecek markası 'General Zass' Çerkes toplumunda tepkiye neden oldu - ghuaze. 18 Temmuz 2023.}

Ek kaynaklar

• Атарщиков Г. Заметки старого кавказца. О боевой и административной деятельности на Кавказе генерал-лейтенанта барона Григория Христофоровича Засса. (Сырой материал для истории покорения Кавказа) // Военный сборник, 1870. № 8. С. 309–333; РБС; Луночкин А., Михайлов А. Большая война. Григорий Засс и Яков Бакланов // Родина. 2000. № 1–2. С.94–99.