Gök Kümbet Türbesi

Mavi Kubbeli Türbe (Gök Kümbet, Mavi Türbe ya da Mavi Kümbet), Azerbaycan mimarisinin özgün örneklerinden biri olup Meraga şehrindeki Dairesel Türbe ile aynı mimari doku içerisinde yer almaktadır. Yapı, Mümine Hatun Türbesi'nin etkisiyle şekillenen Nahçıvan Mimarlık Okulu'nun karakteristik izlerini taşımaktadır.

Mimari özellikleri

Gök Kümbet, Selçuklu mimarisinin sekizgen kule biçimli türbelerinden biridir.^{[1]Göy Günbəz türbəsinin həndəsi naxışları. aqra.az, 7 Haziran 2013.} Gök Kümbet'in (Mavi Kubbe) plan ve mekânsal kurgusu Harrekan türbeleri ile benzerlik göstermektedir; yapıyı oluşturan sekizgen prizmanın köşeleri, dış cepheden dairesel kesitli payandalarla desteklenmiştir. Bununla birlikte; destekler (payandalar) arasında kalan sivri kemerlerin tasarımı ve korniş bölümündeki mukarnas (sarkıt) kullanımı, Gök Kümbet'in açıkça Mümine Hatun Türbesi'nden ilham aldığını ortaya koymaktadır. Buna rağmen, Meragalı mimarın Nahçıvanlı meslektaşını sadece taklit etmediği, aksine kendi özgün sanatsal yorumunu ortaya koyduğu anlaşılmaktadır.^{[2]C. Qiyasi – Nizami dövrünün memarlıq abidələri, Bakı, İşıq nəşriyyatı, 1991, səh 99} Mümine Hatun Türbesi'nde klasik ciddiyet ve ölçülülük hakimken, Gök Kümbet Türbesi'nde dekoratif anlayış ve sanatsal ihtişam tercih edilmiştir. Hatta Gök Kümbet'in üst kitabet kuşağı daha süsleyici bir Kufi yazı karakteriyle işlenmiştir.

Gök Kubbe Türbesi'nin mimari dekorasyonu, iki kademeli kabartmalı tuğla bezemeleriyle öne çıkmaktadır. Bu yapıda, özel profilli küçük tuğlalar kullanılarak daha belirgin bir desen düzeni oluşturulmuştur. Bu genel ağın altından geçen oluklar daha yoğun bir yapı sergilemekte ve sığ bir kabartma etkisi oluşturmaktadır. Kabartma desenlerinin ortak özelliği, çukur ve koyu yüzeylerden oluşmalarıdır. Meragalı mimar, kendisinden önceki Azerbaycanlı mimarların uyguladığı, türbenin her cephesini farklı desenlerle süsleme geleneğini tercih etmemiştir. Bunun yerine seçtiği ağ benzeri desenin çubukları, tüm yüzeyleri ve destek kulelerini görsel olarak birleştirmiştir. Gök Kubbe'nin piramidal dış kubbesi ise günümüze ulaşamamış, çökmüştür.

Türbenin tarihi

Her ne kadar Gök Kubbe, halk arasında Hülagü Han'ın annesinin türbesi olarak bilinse de, türbe üzerindeki kitabeye dayanarak, türbenin Hülagü Han'ın Azerbaycan'da İlhanlılar Devleti'ni kurup Meraga'yı başkent ilan etmesinden çok önce, 593 Hicri (1194 Miladi) yılında inşa edildiği görülmektedir. Bununla birlikte, Hülagü Han'ın kendisi putperestti, annesi Gökten Hatun ise Hristiyandı. Türbede Kur’an'dan çok sayıda ayetin bulunması, bu türbenin Hülagü Han'ın Hristiyan annesine ait olmadığını kanıtlamaktadır.^{[3]Gunbad-i Kabud. selcuklumirasi.com, 2017.} Yapının ismindeki "gök" sıfatının, "Gökten Hatun" isminin bir kısaltması mı yoksa cephedeki yoğun turkuaz çini kullanımından mı kaynaklandığı sorunsalına dair araştırmacılar, ikinci seçeneği kabul etmektedirler. Gerçekten de, Kırmızı Kümbet Türbesi'nin aksine, Gök Kubbe'nin dekorasyonunda daha fazla çini kullanılmış ve bu da dış cephesine, özellikle üst kısmına mavi bir renk vermiştir.

Türbenin mevcut durumu

Haziran 2018'de, İran Kültürel Miras Teşkilatı Tarihi Yapıların Korunması ve Restorasyonu Dairesi Başkan Yardımcısı Mehrdad Javadi'nin Gök Kümbet ile Dairesel Türbe'ye gerçekleştirdiği ziyaret, yerel halk tarafından tepkiyle karşılanmıştır. Bölge sakinleri, Azerbaycan mimari mirasına yönelik yürütülen ihmal ve restorasyon yetersizliklerini eleştirmek amacıyla bu ziyareti protesto etmişlerdir. Göstericiler, özellikle tarihi yapıların özgün kimliğinin korunmasındaki ihmallerini dile getirerek kültürel mirasın korunması taleplerini resmi makamlara iletmişlerdir.^{[4]Marağalı soydaşlarımız Azərbaycanın tarixi binalarının sıradan çıxarılmasına etiraz bildiriblər. gunaz.tv, 18 Haziran 2018.}

Ayrıca bakınız

Üç Günbed Türbe

Dış bağlantılar

Meraga'nın yerel sakinleri, Mavi Kubbe'nin yıkımını protesto etti.