Fatih Paşa Camii

Fatih Paşa Camii (ayrıca Kurşunlu Cami ve Bıyıklı Mehmet Paşa Camii olarak da bilinir), Türkiye'nin Diyarbakır şehrinde yer alan bir camidir. Şehrin ilk Osmanlı Valisi Bıyıklı Mehmed Paşa tarafından 1516-1520 tarihleri arasında inşa ettirilmiştir.

Şehrin kuzeydoğusunda, Fatih Paşa Mahallesi, İç Sokak'ta bulunmaktadır.^{[1]Boran, Ali. Diyarbakır'daki Osmanlı Dönemi Cami ve Mescidleri. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011.} Şehrin ilk Osmanlı Camisi'dir^{[2]Tanman, Baha. Fâtih Paşa Camii. 1995.} ve Diyarbakır'daki yapıların en boyutlu ve özenlisi olduğu kabul edilmektedir.^{[3]Karaca, Nursel. Seyahatnamelere Göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi Mimari Dokusu Üzerine Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2010.} Diyarbakır'ı Osmanlılar adına zapt etmiş olan Bıyıklı Mehmet Paşa'ya Diyarbakır halkının “Fatih Paşa” sanını vermesinden ötürü Fatih Paşa Camii; kubbe ve çatısının tamamen kurşun tabakasıyla kaplanmış olmasından dolayı “Kurşunlu Cami” olarak da anılır. Mehmet Paşa caminin doğusundaki hazirede gömülüdür.^{[4]Baş, Gülsen. Diyarbakır'daki İslam Dönemi Mimarisinde Süsleme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006, s. 98.}

Çevresinde yer alan, medrese ve hamam olmaları muhtemel harap yapılarla ve önündeki baniye ait türbe ile birlikte bir külliye meydana getirir. Kuzeydoğusunda da bir başka 16. yüzyıl Osmanlı valisi Özdemiroğlu Osman Paşa'nın türbesine yer verilmiştir. Kuzeydoğudaki Şafiîler bölümü, camiyi çevreleyen bugünkü avlu duvarının dışında kalmıştır.

Tarihçe

Fatih Paşa Camii, Diyarbakır'ın ilk Osmanlı Valisi Bıyıklı Mehmed Paşa tarafından 1516-1520 tarihleri arasında inşa ettirilmiştir. Diyarbakır Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından "Kurşunlu Camii ve Hazire" adı ile 12 Haziran 1991 tarih ve 784 sayılı kurul kararı ile tescillenmiş ve korumaya alınmıştır. Cami, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 1960, 1975-1976, 1981-1983 ve 2008 yıllarında onarılmıştır.^{[1]Boran, Ali. Diyarbakır'daki Osmanlı Dönemi Cami ve Mescidleri. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011.} Cami, Aralık 2015'te caminin etrafında PKK ile Türkiye Cumhuriyeti güvenlik güçleri arasında çıkan çatışmada ciddi hasar almış ve yanmıştır. Bu hasarın ve yangının sorumlusu ortaya çıkarılamamış, farklı kaynaklarca PKK mensupları da Türkiye Cumhuriyeti güvenlik güçleri de sorumlu tutulmuştur.^{[5]Terörün izleri Fatih Paşa Camisi'nde ortaya çıktı. TRTTurk.com sitesi, 11 Aralık 2015.[6]Arşivlenmiş kopya.[6]Arşivlenmiş kopya.} Onarım çalışmalarının tamamlanmasıyla 7 Mart 2019'da cami tekrar ibadete açıldı.^{[7]Sur olaylarında zarar gören Kurşunlu Camii ibadete açılıyor. 6 Mart 2019.[8]Teröristlerin yakıp yıktığı Kurşunlu Cami ibadete açıldı. 7 Mart 2019.}

Mimari özellikleri

Cami merkezi plan şemasına sahiptir. Ortada dört kare ayağın taşıdığı pandantifli ana kubbe, dört yönde yarım kubbelerle genişletilmiştir. Bu yarım kubbeler de duvarlara ve kemerlere birer büyük, sonra da daha küçük eksedralarla bağlanır.^{[3]Karaca, Nursel. Seyahatnamelere Göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi Mimari Dokusu Üzerine Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2010.}

Harimin kuzeyinde yedi kubbeli son cemaat yeri bulunmaktadır. Son cemaat yerinin sekiz adet olan sütun ve başlıkları beyaz mermerdendir. Yapının kuzey cephesinde yer alan son cemaat yerinin ortasında caminin taçkapısı bulunur. Taçkapının iki yanında sütünceler yer almaktadır. Sütuncelerin başlıkları geometrik ve bitkisel karakterli motiflerle süslenmiştir. Asıl giriş kapısı basık kemerlidir. Taçkapının sağ ve solunda, harime açılan birer pencere ve almaşık taç örgülü küçük mihraplar yer alır.

Duvarları genelde sade olan yapının, en hareketli kısmını kıble duvarı ortasındaki mihrap ve minber oluşturur.^{[1]Boran, Ali. Diyarbakır'daki Osmanlı Dönemi Cami ve Mescidleri. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011.} Caminin mihrabı düzgün kesme kireç taşındandır ve kıble duvarından dışa taşıntılıdır. Mihrabın sağında yer alan mermer minberin köşk bölümü, korkuluk ve özellikle mermer kapı kanatları bezemelidir.^{[3]Karaca, Nursel. Seyahatnamelere Göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi Mimari Dokusu Üzerine Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2010.} Caminin mihrabı düzgün kesme kireç taşındandır ve kıble duvarından dışa taşıntılıdır. Mermer minberin köşk bölümü, korkuluk ve özellikle mermer kapı kanatları bezemelidir.

Caminin kuzeybatı köşesinde yer alan minare kare kaideli silindirik gövdeli ve tek şerefelidir.^{[1]Boran, Ali. Diyarbakır'daki Osmanlı Dönemi Cami ve Mescidleri. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011.} Şerefe, altı sıra mukarnaslıdır. Korkulukları taş şebekeli olup altı kollu yıldızlardan gelişen bir kompozisyona sahiptir. Sade silindirik petek pramidal bir külahla örtülmüştür.

Kitabesi

Yapının inşa kitabesi günümüze ulaşmamıştır. Caminin avlusuna giriş için kullanılan dış kapı üzerinde bir inşa kitabesi olduğu belirtilmekteyse de, 1819 yılında Diyarbakır'da çıkan ayaklanmalar esnasında, iç kaleden atılan topların isabet etmesiyle yıkılan bu kapı ve üzerindeki kitabe kaybolmuştur.

Süslemeleri

Yapıda süsleme taş ve ahşap malzeme üzerine uygulanmıştır. Taş süslemeler bazalt, kalker ve mermer üzerine oyma, kabartma ve kafes oyma teknikleriyle oluşturulmuştur. Minberde kullanılan mermer üzerinde, bu tekniklere ek olarak boyama tekniği de kullanılmıştır.^{[4]Baş, Gülsen. Diyarbakır'daki İslam Dönemi Mimarisinde Süsleme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006, s. 98.} Cami iç mekânında çini süslemenin de bulunduğunu belirten kaynaklar mevcuttur ancak çiniler günümüze ulaşmamıştır.

Dış mimaride kuzey cephe ve minarede süsleme görülür.

Külliyesi

Caminin kuzeybatısında yapıya bitişik bir türbe yer almaktadır. Kuzeydoğusunda da bir başka 16. yüzyıl Osmanlı valisi Özdemiroğlu Osman Paşa'nın türbesine yer verilmiştir. Kuzeydoğudaki Şafiîler bölümü, camiyi çevreleyen bugünkü avlu duvarının dışında kalmıştır.^{[1]Boran, Ali. Diyarbakır'daki Osmanlı Dönemi Cami ve Mescidleri. Diyarbakır Valiliği Kültür ve Sanat Yayınları, 2011.}

Enine dikdörtgen planlı Şafiler kısmının üzeri düz dam ile örtülüdür. Yapım tarihini verecek bir belge yoktur ancak 16. yüzyılın ikinci yarısına tarihlendiği düşünülür.^{[3]Karaca, Nursel. Seyahatnamelere Göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi Mimari Dokusu Üzerine Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2010.} Geçmişte medrese olarak hizmet veren bu bölüm, 2004 yılından itibaren Fatih Paşa Kadın ve Çocuk Eğitim Merkezi olarak hizmet vermektedir.^{[3]Karaca, Nursel. Seyahatnamelere Göre Diyarbakır'ın Osmanlı Dönemi Mimari Dokusu Üzerine Bir Değerlendirme. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Doktora Tezi, 2010.}