Derbent Muharebesi (1922)

Derbent Muharebesi, 31 Ağustos 1922'de Özdemir Bey komutasındaki müfrezenin Raniye'deki Derbent geçidinde İngiliz birliklerini yendiği savaştır. Türk Kurtuluş Savaşı'nda doğrudan Birleşik Krallık yapılan nadir çatışmalardan birisidir. Muharebe sonucunda Raniye, Süleymaniye ve birçok yer Özdemir müfrezenin eline geçmiştir.

Arkaplan

Anadolu'daki Kemalist hareketin Musul'a ilgisi Mondros Mütarekesi'nden sonraki Musul'un işgaline kadar dayanmaktaydı. Mîsâk-ı Millî bildirisi ile bölgeye olan ilgi daha da belirgin olmuştu.

3 Kasım 1918'de Musul İngilizler tarafından işgal edilmişti.^{[1]Sluglett, Peter. The Kurdish Problem and the Mosul Boundary: 1918-1925. Ithaca, 1976, s. 116-125.} Bu işgalden beri yerel halk ve İngiliz askerleri arasında irili ufaklı çatışmalar yaşanmıştı fakat ilk büyük ayaklanma Mayıs 1919'da Mahmud Berzenci tarafından başlatılmıştı. Bu ayaklanma Atatürk tarafından da fark edilmişti, örnek olarak Atatürk, Şeyh Mahmud Berzenci'ye birer mektup yazmıştı.^{[2]Durmaz, Batın. Kurtuluş Savaşı'nın El-Cezire Cephesi , 2022.} Ancak ayaklanma kısa süre içinde bastırılmıştı ve Şeyh Mahmud Berzenci, Britanya Hindistanı'na sürgüne gönderilmişti.^{[2]Durmaz, Batın. Kurtuluş Savaşı'nın El-Cezire Cephesi , 2022.}

Sonraki büyük ayaklanma, yerel Türkmenler tarafından 3 Haziran'ı 4 Haziran'a bağlayan gece 1920'de Telafer ilinde yaşanmıştı.^{[2]Durmaz, Batın. Kurtuluş Savaşı'nın El-Cezire Cephesi , 2022.[3]Isaiah Friedman, British Miscalculations: The Rise of Muslim Nationalism, 1918-1925 , 2017. Taylor & Francis. "The Fall of Tal Afar in June 1920 was the signal for a general uprising of all the tribes in the north. It spread to the middle of the Euphrates, and the position became serious."[4]Kappelman, Michael A.. Parallel campaigns: The British in Mesopotamia, 1914-1920 and the United States in Iraq, 2003-2004.. Oklahoma Üniversitesi, 2013, s. 53.} Şehir 1920'de Türkmenlerin eline geçmişti, bu olay 1920'deki Irak'taki çıkacak olan diğer isyanlar için birer ön sinyaldi. Ayaklanma Birleşik Krallık için Birinci Dünya Harbinden sonra tek başına en ölümcül olan olaydı: ikisi subay olmak üzere toplamda 16 İngiliz askeri öldürülmüştü.^{[4]Kappelman, Michael A.. Parallel campaigns: The British in Mesopotamia, 1914-1920 and the United States in Iraq, 2003-2004.. Oklahoma Üniversitesi, 2013, s. 53.} İsyan Cemil Muhammed Halil bey tarafından yönetilmekteydi, isyanı Ankara Hükûmeti desteklemişti.^{[5]Şenel, Şennur (2009). 1920 Telafer Ayaklanması.} Fakat desteklerin gecikmesi nedeniyle 4 Eylül 1920'de isyan bastırılmıştı ve yerel halka katliamlar uygulanmıştı.^{[5]Şenel, Şennur (2009). 1920 Telafer Ayaklanması.} 1920'de Irak'taki Tel Afer dışında yaşanan diğer büyük ayaklanmalar da bölgedeki Türk ajanlar tarafından desteklenmekteydi.^{[6]Abdolrazzak, Hasan. The Iraq Rebellion of 1920: Empire in crisis. qdl.qa., 2026.}

Büyük Irak İsyanı'nın Ekim 1920'de sona ermesine rağmen Revandiz'de İngiliz yönetimine karşı ayaklanmalar devam etmekteydi. Bu ayaklanmaları desteklemek için El-Cezire Cephesi komutanlığı bölgeye 3 subay ve 100 erlik bir piyade bölüğünü göndermişti.^{[7]Türkmen, Zekeriya (2020). Şefik Özdemir Bey'in Revandiz Harekâtı, Atatürk Ansiklopedisi.} 9 Ağustos 1921'de bu bölüğün komutanlığına Binbaşı Şevki Bey atanmıştı.^{[7]Türkmen, Zekeriya (2020). Şefik Özdemir Bey'in Revandiz Harekâtı, Atatürk Ansiklopedisi.} Bu bölüğe kuvvet mevcudunun azlığı ve teknik yetersizliklerden dolayı zorda kalmadıkça İngilizlerle çatışmamaları emredilmişti.^{[8]Gnkur.ATASE Bşkllığı Arşivi; Kol: İSH, Kutu:1153, Göm: 142, Belge: 142 - 1.} Revandiz'de yaşanan çatışmalardan birisi 12 Eylül'de olmuştu: Erbil'den gelen 150 süvari, 50 kadar piyade jandarması, iki makineli tüfek ve beş uçaktan oluşan İngiliz birliği Revandiz'in batısındaki Harrin kasabasına taarruza kalkışsalar da Şeyh Yakup bey ve gönderilen bölüğün karşısında yenilgiye uğratılmışlardı; bu çatışma sonucunda iki İngiliz uçağı düşürülmüş, üç İngiliz jandarması öldürülmüş, üç İngiliz uçağı ve iki makineli tüfek de ele geçirilmişti. 26 Eylül 1921'de Erbil'de yaşanan başka bir ayaklanma da İngilizleri zor duruma düşürmüştü. Askeri müdahalelerle bölgedeki aşiretleri kontrol altına alamayacaklarını fark eden İngilizler, strateji değiştirerek aşiretleri birbirlerine düşürmeye çalışacaklardı. Bazı aşiretleri yanlarına çeken İngilizler, bölgede toparlanabilmişlerdi. Bölgeye harekât yapacak olan Özdemir müfrezesi de tam da bu zamanlarda kurulacaktı.

Özdemir müfrezesinin kurulması

1921 sonlarına doğru Ankara Hükûmeti'nin bölgeye olan ilgisi artmıştı. Ekim 1921'de Fransızlarla yapılan Ankara Antlaşması'yla birlikte Fransa ile Türk Millî Hareketi anlaşmış, İngilizler bölgede Türklere karşı yalnız kalmıştı. Yani artık Suriye bölgesindeki Kuvâ-yi Milliye ve Türk askerleri Irak sınırına çekilebilirdi. Kasım 1921'de bu konuyu araştıran bir İngiliz memorandumu, Türkiye'nin Musul'u ele geçirmek amacıyla yapılabilecek bir sefer en az 30 bin asker hazırlayabileceğini ile Irak'taki İngiliz askerlerinin bu orduyla savaşamayacağını öngörüyordu.^{[9]F.O. 371/6397. Cab. Paper. No. 3494. ‘The Possibility of a Turkish Offensive in Northern Iraq.’ memo by W. Churchill, 21 November 1921.} Ayrıca Memoranduma göre, Türkiye-İran sınırında isyan başlatan lider Simko, Büyük Millet Meclisi Hükûmetine eğer Kuzey Irak'a harekât gerçekleştirilirse 15 bin adamla birlikte onları destekleyeceğine dair söz vermişti.^{[9]F.O. 371/6397. Cab. Paper. No. 3494. ‘The Possibility of a Turkish Offensive in Northern Iraq.’ memo by W. Churchill, 21 November 1921.} Bu sıralarda bölgedeki tansiyon yükselmekteydi: Aralık 1921 ve Mart 1922 arasında toplam 8 İngiliz askeri öldürülmüştü.^{[1]Sluglett, Peter. The Kurdish Problem and the Mosul Boundary: 1918-1925. Ithaca, 1976, s. 116-125.}

1 Şubat 1922'de Atatürk'ün emriyle Misak-ı Milli sınırları içerisinde yer alan Musul'un kurtarılması için Revandiz'e kuvvet gönderilmesi karar kılınmıştı.^{[10]Kemal, Cemal. Birinci Dünya Savaşı ve Sonrasında Musul Meselesi. DergiPark, Kasım 2007, s. 670.} Gönderilecek birliğin komutanının Şefik Özdemir Bey olmasına karar verilmişti.^{[11]Zekeriya Türkmen, Şefik Özdemir Dosyası, sayfa 37.} Fevzi Paşa'nın El-Cezire Cephesi komutanlığına verdiği 2 Mart tarihli bir mektupta Özdemir Bey'in birkaç gün içerisinde harekete başlamasını bildirmişti. 9 Mart'ta yolculuğuna başlayan Özdemir, 22 Nisan'da Diyarbakır'a vardığında El-Cezire Cephesi komutanı Cevat Paşa ile görüşmeye başladı. Diyarbakır'da 100 kişilik donanımlı bir müfreze kurdu (Özdemir Müfrezesi) ve görüşme sonrasında alınan karara göre yapılacak harekâtın Türkiye ile hiçbir alakasının olmadığı izlenimi verilecekti. 13 Mayıs'ta Diyarbakır'dan Siirt'e vardı, 23 Haziran 1922'de ise Revandiz'e varmıştı.

Revandiz'deki faaliyetler

Mayıs 1922'de, aşiret liderleri Kerim Fettah Bey ile Seyid Muhammed bey, yaklaşık 300 kişilik toplam güç ile, Süleymaniye'de çıkan bir ayaklanmaya liderlik etmişti. Temmuz ortalarına kadar süren isyanın bastırılmasında, İngilizlerin hava kuvvetleri üstünlüğü önemli bir rol oynamıştı. Ayaklanmada 1 İngiliz yüzbaşısı ile 6 İngiliz askeri öldürülmüştü ve bölgedeki yirmi üç uçaktan sekizi hasar almıştı. İngilizler'den kaçan isyancılar Özdemir Bey'in müfrezesine dahil olmuşlardı. Bu yeni ayaklanma Özdemir'in Qaladiza gibi yerlere saldırmasına olanak tanımıştı.

Özdemir Bey'in bölgedeki en etkili gücü propagandaydı. Propaganda faaliyetleri ile bölgedeki Kürtleri ve Türkmenleri kendi safına çekmişti. İngilizler, Özdemir Bey'in faaliyetlerini engellemek için 10 Temmuz 1922'de Revandiz'i bombaladılar.^{[7]Türkmen, Zekeriya (2020). Şefik Özdemir Bey'in Revandiz Harekâtı, Atatürk Ansiklopedisi.[12]RAF drop 400 gallons of petrol and incendiaries on a Kurdish town , 2019.} Bombardımanda ayrıca 400 galonluk petrol ile yangın bombası da atmışlardı.^{[12]RAF drop 400 gallons of petrol and incendiaries on a Kurdish town , 2019.} Bombardıman, arazinin engebeliliği nedeniyle başarılı olamamıştı. Gertrude Bell, babasına gönderdiği mektuplarda Kuzey Irak'taki bu olayları şöyle anlatmaktaydı:^{[13]Excerpts from the Letters of Gertrude Bell , 8 Temmuz 1922 tarihli babasına gönderdiği mektup. nointervention.com.}

“Sonuç olarak, Kuzey'de toplanmakta olan kapkara bulutlar var. Türkler Van'da ordu topluyorlar ve yeni subaylar göndererek Revanduz'a takviye sözü vermekteler. Kürt aşiretleri arasında oldukça ama oldukça canlı bir propaganda yürütülüyor ve Genelkurmay Başkanlığımız bu durumun oldukça vahim olduğunu belirtmekte. [...] Hava kuvvetlerimiz son derece sıkıntılı bir arazide isyancıların olduğu köyleri bombalayarak harikalar ortaya koydu fakat yeterli sayıda uçağı aynı anda havada tutmak oldukça zamanlarını alıyor ve eğer ki Revandiz'i yoğun bir şekilde bombalamamız gerekirse kaynaklarımız son derece zorlanacak. Kürt politikamızın gözden geçirilip yenilenmesi gerekiyor, H.E.'ye verdiğim oldukça gizli memorandumda göreceğin üzere. Ancak Kemalistlerle barış sağlanana dek kalıcı bir çözüm umamayız -ki eğer sağlanırsa-.^{[13]Excerpts from the Letters of Gertrude Bell , 8 Temmuz 1922 tarihli babasına gönderdiği mektup. nointervention.com.}”

Özdemir Bey'e karşı çıkan bazı aşiretler bulunmaktaydı. Örneğin Balik aşireti ile olan çatışmalar 4 gün sürmüş ve 2 Temmuz'da Özdemir Bey'in zaferiyle sonuçlanmıştı, Balik aşireti ise Özdemir Bey'e bağlı kalmaları şartıyla affedilmişti. Bu olaydan sonra Nadoşt ve Piştar Aşiretleri de Özdemir Bey'e bağlılıklarını bildirmişti. 11 Ağustos 1922'de Özdemir Müfrezesi, Van'da bulunan 8. tümene bağlandı. Sonra ise 4973 lira Özdemir'e gönderildi.

Özdemir bey, muharebe öncesinde Revandiz-Süleymaniye arasındaki Raniye ilçesindeki İngiliz birliklerine taarruz edip iki şehir arasında irtibat sağlamak istemekteydi, fakat bunun için öncelikle bölgedeki aşiretleri kendi lehine çekmesi gerekiyordu. Bunun için Revandiz şehrinde bölgedeki aşiretlerden olan Kerim Fettah, seyyit Mehmet ile Ahmet ağa ile toplantı gerçekleştirdi, toplantıda Derbent-i Raniye geçidine saldırılması kararı alındı.^{[14]Qassam Kh. Al-Jumaily, Irak ve Kemalizm Hareketi (1919-1923), sayfa 88.} Özdemir Bey'den önce gelen 3 subay ile 100 erlik bölük, Özdemir müfrezesinin kendisi ile bölgedeki aşiretlerle birlikte Özdemir Bey'in toplam adam miktarı yaklaşık 8000'lere varmaktaydı. Buna karşın İngilizlerin emrinde olan adam miktarı toplamda 11.000-12.000 arasındaydı. İngilizlerin 12 topuna karşılık Türklerin sadece 1 tane bozuk topu vardı. 12 Ağustos 1922'de, savunma amacıyla, Revandiz'de Yüzbaşı Sami komutasında 50 kişi bırakılarak Raniye'ye doğru yola çıkıldı. 27 Ağustos'da harekâtla ilgili son kararlar alındı.

Muharebe

31 Ağustos 1922 tarihinde, gece saat 00:00'dan başlayarak düşman mevzilerine yaklaşıldı ve sabahın ilk saatlerinde saldırıya başlandı. Saat 4'te on beşinci Sih Öncü Birliği Derbent mevkiinde dağıtıldı. Sağdaki 'Şavur Kolu', Dalaran üzerinden Raniye'nin batı sırtlarına taarruz ederek bu bölgeyi ele geçirdi. Bundan sonra sağ kol, Sirsiryan kesimindeki Derbent mevzilerine taarruza başladı. Sol kol ise Şarus vadisinden ilerleyerek Haroca ve Sultan adındaki köyleri ele geçirdi, bu koldaki bazı birlikler derbent geçidinin kuzeyinde de faaliyet göstermekteydi. Bir diğer kuvvet ise Küçük Zap Irmağı'ndan batıya doğru geçip konum değiştirdiler, Derbent mevzilerini güneyden de etkilemeye başladılar; böylece Derbent her yerden sarılmış oldu. Muharebe sırasında Derbent'de olan Cecil J. Edmonds, muharebeyi şöyle betimlemekteydi:^{[15]Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 [Kürtler, Türkler ve Araplar: Kuzey-Doğu Irak’ta Siyaset, Seyahat ve İnceleme (1919- 1925)], 2003. s. 339}

“[...] Hala üç taraftan yaylım ateşi altındaydık. Yaşadığımı karışıklıktan daha da cesaret bulan düşmanlarımız o kadar yakınımıza gelmişlerdi ki Sih askerler onlara süngülerle karşılık vermek zorunda kalmışlardı.^{[15]Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 [Kürtler, Türkler ve Araplar: Kuzey-Doğu Irak’ta Siyaset, Seyahat ve İnceleme (1919- 1925)], 2003. s. 339}”

Batıda ilerlemekte olan 'Şavur Kolu' İngilizlerin Sirsiryan bölgesindeki topçu ateşi saldırısına karşı kayıp vermeye başlamıştı, kayıpların esas sebebi arazinin düzlüğüydü. Asıl çekinilen güç, hava kuvvetleri ve uçaklar olduğundan dolayı harekâtın hızlıca yapılması amaçlanmıştı; bundan dolayı da şiddetli bir saldırı ile İngilizler mevzilerinden kaçmaya zorlanmıştı ve ağır kayıplar vermişlerdi. Edmonds, saldırı sırasında binaların korunaksız olduğunu ve İngiliz askerlerine sıcak yemek verilemediğini söylemiştir.^{[16]Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 [Kürtler, Türkler ve Araplar: Kuzey-Doğu Irak’ta Siyaset, Seyahat ve İnceleme (1919- 1925)], 2003. s. 336-339} 1 eylül 1922 Gecesi İngilizler Köysancak'a doğru kaçmaya başladılar. Edmonds, bu çekilmeyi İngiliz prestijinin zedelenişi olarak yorumlamıştır.^{[17]Cecil J. Edmonds, Kurds, Turks and Arabs: Politics, Travel and Research in North-Eastern Iraq, 1919-1925 [Kürtler, Türkler ve Araplar: Kuzey-Doğu Irak’ta Siyaset, Seyahat ve İnceleme (1919- 1925)], 2003. s. 341-42} Özdemir Bey kaçan birlikleri çevreleyip etkisiz hale getirmeyi düşünmüştür fakat İngiliz Hava Kuvvetleri'nin saldırılarından dolayı bu planı hayata geçirememiştir.

Muharebe sonucunda Türk tarafında 14 asker ölmüşken, İngilizlerin tarafında ise 100'den fazla asker ölmüş ve/veya esir alınmış, pek çok malzeme ile 6 makineli tüfek ve 2 top ele geçirilmişti.^{[7]Türkmen, Zekeriya (2020). Şefik Özdemir Bey'in Revandiz Harekâtı, Atatürk Ansiklopedisi.} İngilizler geri çekilirken uçaklarla Özdemir'in bulunduğu mevzilere bombardıman yapmaya çalışsa da Özdemir bey alçak irtifada uçan 4 uçağı düşürmüştü.^{[18]Kilic, İlhan (2018). Britain’s Kurdish Policy and Kurdistan 1918 -1923 . s. 219. "On 31st August 1922 Ozdemir Bey attacked the British with their troops. Ozdemir's troops, which won the Derbent Battle, captured six machine guns and two pieces of artiller in this battle with many items from the British army. Then British aircraft started to bomb but Ozdemir's troops shot down four of the low altitude British bomber aircraft."}

Sonrası

Muharebe, İngilizler için ağır bir yenilgiyle sonuçlanmıştı. Raniye ve Hamidiye ilçeleri Özdemir'in eline geçmişti ve buralarda sivil idareler kurulmuştu. Muharebe sonrasında İngilizler önce Raniye ilini boşaltmıştı ve sonra da 4 Eylül'de Süleymaniye'yi tahliye etmişti. Süleymaniye'nin boşaltılmasından kısa bir süre sonra ise şehre Özdemir müfrezesi girmişti. Gertrude Bell, babası Sir Hugh Bell'e yazdığı mektupta bu olayları şöyle dile getirmekteydi:^{[19]Letter from Gertrude Bell to her father, Sir Hugh Bell , Newcastle University, 8 Eylül 1922 tarihli mektup.}

“Sevgili babacığım, çok zorlu denizlerde mücadelemize devam etmekteyiz. Şimdiye kadarki olan dalgaları hep atlatmamıza rağmen sonraki dalganın bizi boğacağından emin değiliz. [...] Her şeyden önce, duyduğun gibi İran sınırındaki Kürtler ve Kemalistler tarafından düzenlenen bir saldırı, Süleymaniye'nin Raniye bölgesini terk etmemize yol açtı. [...] Sonra ise yapacağımız şey Süleymaniye'deki tüm personellerimizi çekmekti. Aşiretlerin isyan etmesinin ne kadar ileriye varacağını tahmin etmek imkansızdı ve koruyacak hiçbir imkanımız olmayan hayatları riske atmak affedilemezdi. [...] yaklaşık altmış (60) kişiyi İngiliz subaylarını, Fars memurları ile Asur Levilerini hava yoluyla bölgeden tahliye etmiştik. [...] Yıllarca sürdürülen harika ve özverili çalışmalarımız, kaostan kurtulmuş ve kalkınmakta olan bir vilayet, sınırımızın ötesindeki vahşi dağcılarda etkili olan Kemalist propagandasıyla tamamen çöpe gitti. Peki ama neden? Cevabı oldukça basit: Çünkü ateşkesten sonra Türk sorununu çok yanlış bir biçimde ele almıştık. Türkiye'yi bilen hepimiz Sevr antlaşmasının adaletsiz, haince ve uygulanma imkanı olmayan birer saçmalık olduğunu biliyorduk ama bize hiç kulak asan olmamıştı.^{[19]Letter from Gertrude Bell to her father, Sir Hugh Bell , Newcastle University, 8 Eylül 1922 tarihli mektup.}”

Tahliye edilen İngiliz askerleri Kerkük'e konumlandırılmıştı. Derbent'den sonra ise Özdemir Bey Şeklave'yı ele geçirmişti. bunu Kaledze, Köysancak ve diğer yerler takip edecekti.

Neredeyse Güney Kürdistan'ın tamamı Şefik Özdemir Bey'in eline geçmişti.

İngilizler'in Kuzey Irak politikasının çöküşü Churchill'i ve diğer birçok politikacıyı tedirgin etmişti. İngilizler, bu durumu düzeltmek için Şeyh Mahmud Berzenci'yi getirip Kürdistan'ın Kralı olarak ilan edip Özdemir Bey'i yenmeye çalışsa da, bu plan ters teper: Mahmud Berzenci Şefik Özdemir Bey ile birlikte olur ve isyan eder. Hatta Özdemir Bey' yazdığı bir notunda şöyle der:

“İngilizlerin beni nasıl aşağıladıklarını asla unutmayacağım. Kürtlerin bağımsızlıklarını istedikleri yok, bizi Türklere karşı kullanmak istiyorlar.”

Dış bağlantılar

• "The Development of Air Control in Iraq", National Archives. Ekim 1922 tarihli bir rapor.