Debreli İlyas Paşa

Debreli İlyas Paşa ya da doğum adıyla Iljaz Qoku (; 1812, Kllopçisht veya Makiler – 1910), Arnavut asıllı Osmanlı mîr-i mîrânı ve Arnavutluk'un bağımsızlığının destekçisidir. 18 Haziran 1878'de Prizren İttifakı'nın hazırladığı kararnâmenin düzenleyicilerindendir. İttifak'ın merkez komitesine de başkanlık etmiştir.

Hayatı

1812'de Iljaz Qoku (İlyas Çoku) ismiyle Arnavut asıllı Çoku âilesine doğdu. Birtakım kaynaklarda İlyas Paşa'nın Kllopçisht köyünde doğduğu yazılmışsa da, yazar Haki Stërmilli kökenini Debre'nin Makiler köyüne dayandırır. Yedi kardeşi vardı. Selânik ve sonradan İstanbul'da eğitim gördü. Burada paşa yapıldı.^{[1]Grabocka, Artan (2025-06-10). ''Iliaz pashë Qoku, atdhetari pa një varr" , Albradio.}

1839'da Tanzimat reformlarına karşı bir ayaklanmaya katıldı. 1844'te Osmanlı kumandanı Hayreddin Paşa ile çatıştı. 1854'te Debreli gönüllülerin başında, Epir'deki isyânın bastırılmasına katkıda bulundu. 1861'de yine Debreli gönüllülerin lideri olarak Osmanlı-Karadağ Savaş'ına çağrıldı.^{[2]Kadiu, Arian (1996). Dibra e Madhe] [Büyük Debre. Tiran: Glob, ss. 34-36.}

10 Haziran 1878'de, Prizren İttifakı'nın Bayraklı Câmii'nde düzenlediği ilk toplantısına başkanlık etti.^{[3]Merlika-Kruja, Mustafa (2011). Shkrime Historike] [Târihsel Yazılar. Tiran: Omsca-1, s. 402. .} 18 Haziran'da gerçekleştirilen toplantıda, İttifak'ın hazırladığı kararnâmeye Debre temsilcisi ve mîr-i mîrân rütbesiyle ilk imzâyı atan kişi oldu.^{[4]Pollo, Stefanaq (1978). Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, 1878-1912] [Arnavut Ulusal Rönesansının Eylemleri, 1878-1912. Tiran: Instituti i Historisë, ss. 40-48.} Arkasından İttifak'ın oluşturduğu merkez komitenin başına getirildi.^{[5]Bartl, Peter (2017). Shqiptarët [Arnavutlar] (Afrim Koçi tarafından çev.). Tiran: IDK, s. 104. .}

1908 Manastır Kongresi'ne maddi destekte bulunup yeğeni Ârif Çoku'yu delege olarak gönderdi. Debreli İlyas Paşa, 1910'da 97-98 yaşlarında öldü. Mezar yeri bilinmemesine rağmen Debre ilinde olduğu düşünülmektedir.^{[1]Grabocka, Artan (2025-06-10). ''Iliaz pashë Qoku, atdhetari pa një varr" , Albradio.}