Davud Paşa Camii

Davud Paşa Camii (veya Davut Paşa Camii), İstanbul'un Fatih ilçesinde, Cerrahpaşa ile Kocamustafapaşa semtleri arasında kendi adıyla anılan mahallede yer alan, II. Bayezid dönemi sadrazamlarından Koca Davud Paşa tarafından 1485 yılında yaptırılmış tarihi ibadethanedir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Erken dönem Osmanlı mimarisinin karakteristik özelliklerini taşıyan yapı, İstanbul'un fethinden sonra sur içinde inşa edilen ve "tabhaneli" (zaviyeli) olarak adlandırılan ters T planlı camilerin son ve en gelişmiş örneklerinden biridir.^{[2]Ayverdi, Ekrem Hakkı. Osmanlı Mi‘mârîsi Fatih Devri.}

Tarihçe

Cami ve külliyesi, II. Bayezid'in veziri Koca Davud Paşa tarafından Hicri 890 (Miladi 1485) yılında inşa ettirilmiştir.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.} Dönemin kaynaklarından Âşıkpaşazâde Tarihi'nde, paşanın bir imaret ve ulu bir cami yaptırdığı, ayrıca bölgeye "latif bir su" getirdiği kaydedilmiştir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.} 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri'nde yapının konumu, bugün sadece kaidesi kalan Arcadius Sütunu'na (Dikilitaş) atıfla "Dikilitaş yakınında, Avratpazarı'nda" şeklinde tarif edilmiştir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Yapı, tarih boyunca İstanbul'un geçirdiği büyük depremlerden ve yangınlardan önemli ölçüde etkilenmiştir:

1648 Depremi: Cami ve külliye binaları zarar görmüş, mihrap sofasının kubbesi ve duvarları ile son cemaat yeri kemerlerinin tamire muhtaç hale geldiği kayıtlara geçmiştir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}
1766 Depremi: Büyük İstanbul depreminde hasar gören yapı, 1766-1767 yıllarında Hassa Başmimarı Tahir Ağa nezaretinde onarılmıştır. Minarenin bu onarım sırasında yenilendiği düşünülmektedir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}
1782 Yangını: Şehri harap eden büyük yangında cami ve çevresi de zarar görmüştür.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}
1894 Depremi: Caminin son cemaat yeri bu depremde tamamen yıkılmış ve uzun yıllar harabe halinde kalmıştır.^{[4]Eldem, Halil Ethem. Camilerimiz. İstanbul, 1932.}

Yapı, Cumhuriyet döneminde kapsamlı bir restorasyon sürecine girmiştir. 1945-1948 yılları arasında Ekrem Hakkı Ayverdi tarafından yapılan onarımlarda, yıkık durumdaki son cemaat yeri kubbeleri aslına uygun olarak yeniden inşa edilmiş, mihrap yenilenmiş ve betonarme takviyeler yapılmıştır. 1960'larda Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından tekrar elden geçirilen caminin şadırvanı ise 1980'lerde halkın yardımlarıyla ihya edilmiştir.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.}

Mimari özellikler

Plan ve dış yapı

Davud Paşa Camii, ana ibadet mekânının yanlarında gezici dervişler veya misafirler için "tabhane" odalarının bulunduğu, "ters T" veya "zaviyeli" cami plan şemasının İstanbul'daki en olgun uygulamalarından biridir.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Yapı, tamamen kesme küfeki taşı kullanılarak inşa edilmiştir ve sade, vakur bir görünüme sahiptir.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.}

Caminin ana harim kısmı, yaklaşık 18,30 metre çapında büyük bir kubbe ile örtülüdür. Kubbeye geçiş, köşelerdeki zengin mukarnaslı tromplarla sağlanmıştır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Mihrap, yapının ana kütlesinden dışarıya doğru beş kenarlı bir çıkıntı (projeksiyon) yapar ve üzeri yarım bir kubbe ile örtülüdür.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.}

Yan kanatlarda bulunan tabhane odaları ise birer kubbe ile örtülüdür. Bu odaların Son cemaat yerine bakan kısımları, aslında dışarıya kemerli eyvanlar şeklinde açık olup, 15. yüzyıl mimarisinin karakteristik bir özelliğini yansıtır.

Son cemaat yeri

Yapının girişindeki son cemaat yeri, altı adet granit sütun üzerine oturan beş kubbeli bir revaktan oluşur.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.} Sütun başlıkları baklavalı tiptedir. 1894 depreminde yıkılan bu bölüm, 1940'lardaki restorasyona kadar ahşap bir çatıyla örtülü kalmış, daha sonra orijinaline uygun olarak kâgir şekilde yeniden yapılmıştır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Taçkapı üzerinde bulunan dört beyitlik Arapça kitabenin hattı, ünlü hattat Şeyh Hamdullah'a aittir.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.} Kitabe metninin Kemalpaşazade'ye ait olduğu rivayet edilse de, bazı kaynaklar buna şüpheyle yaklaşmaktadır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

İç mekân ve süslemeler

Caminin içi oldukça sadedir. 1945 yılındaki onarımlar sırasında sıva altından 15. yüzyıla ait çok değerli kalem işi süslemeler ve bir yazı kuşağı ortaya çıkarılmıştır. Kırmızı, koyu yeşil ve sarı renklerin hakim olduğu bu süslemelerde rumi motifler, palmetler ve hatayi üslubu görülmüştür. Ancak bu erken dönem bezemelerinin büyük kısmı günümüzde ya sıva altındadır ya da zamanla kaybolmuştur.

Mihrap ve minber klasik dönem üslubunu yansıtır, ancak mihrabın 1948 onarımında yeniden yapıldığı bilinmektedir.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.}

Minare

Caminin sağ köşesinde bulunan tek şerefeli minare, yapının inşa edildiği 15. yüzyıl ile daha sonraki dönemlerin üslubunu bir arada taşır. Kürsü ve pabuç kısımları, erken döneme özgü yayvan baklava motifleriyle süslüyken, gövde kısmı daha incedir. Minarenin gövdesinin 1766 depreminden sonra yenilendiği, cami kütlesiyle birleştiği noktadaki özgün kemer detayından ve mimari üsluptan anlaşılmaktadır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.}

Külliye yapıları

Cami, bir külliyenin merkezini oluşturmaktadır. Külliyenin diğer unsurları şunlardır:

Medrese: Caminin kuzeydoğu tarafında, avlu duvarının dışında yer alır. Klasik Osmanlı medresesi tipinde, "U" şeklinde revaklı bir avlu etrafında dizilmiş 16 hücre ve bir dershaneden oluşur. Medresenin sütun ve başlıklarında Bizans dönemine ait devşirme malzemeler kullanılmıştır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Uzun süre bakımsız kalan ve amacı dışında kullanılan yapı, İstanbul'un en eski medreselerinden biri olması bakımından önem taşır.
Türbe: Caminin kıble yönünde (arka tarafında) bulunan sekizgen planlı, kesme taştan yapılmış türbede külliyenin banisi Koca Davud Paşa medfundur.^{[3]Davutpaşa Camii. Fatih Kaymakamlığı.} Türbenin girişinde iki sütunlu bir revak bulunur. Kapı kemeri üzerindeki kitabede "Derviş Davud" ismi geçer.
Çeşme: Avlu kapısının dışındaki çeşme, 1485 tarihli kitabesiyle İstanbul'daki en eski tarihli Türk çeşmesi olma özelliğini taşır.^{[1]Semavi Eyice. Dâvud Paşa Külliyesi. TDV İslâm Ansiklopedisi.} Kesme taştan, sade ve sivri kemerli bir yapıdır.
Mektep ve İmaret: Külliyeye ait olduğu bilinen sıbyan mektebi ve imaret (aşevi) günümüze ulaşmamıştır. Mektebin bulunduğu alana daha sonra bugünkü okul binası yapılmıştır.