Azerbaycan'ın Moğollar tarafından istilası

Azerbaycan'ın Moğollar tarafından istilası, günümüzde Azerbaycan'ıoluşturan toprakların Moğol istilaları ve fetihleridir; 13. ve 14. yüzyıllarda gerçekleşmiş ve büyük çaplı baskınları içeriyordu; bu toprakların yeni kurulan Hulagu devletine dahil edilmesiyle sonuçlanmıştır.^{[1]Liberman, Sherri. A Historical Atlas of Azerbaijan. The Rosen Publishing Group, 2003.}^{[2]History, Culture, People, Facts, Map, & Nuclear Deal. Encyclopædia Britannica.}^{[3]Iran - INVASIONS OF THE MONGOLS AND TAMERLANE. countrystudies.us.}^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}^{[5]Golden, P. B. "I will give the people unto thee" 1: The Činggisid Conquests and Their Aftermath in the Turkic World. Cambridge University Press, 2000, s. 21-41.}^{[6]IL-KHANIDS.}

İlk işgal

1220-1223 yılları arasında Moğolların Azerbaycan'a ilk istilası sırasında, Azerbaycan Atabeglerinin toprakları olan Zencan, Kazvin, Meraga, Erdebil, Beylegan, Berde, Gence gibi şehirler yıkılmıştır. O dönemde Azerbaycan Atabegleri devletinde siyasi bir parçalanma içindeydi. Harezmşahlar İmparatorluğu'nun yenilgisinden sonra, son Harezmşah'ın peşinde askeri komutanlar Cebe ve Subutay önderliğindeki 20.000 kişilik Moğol seferi birliği İran'ı fethetmiş ve 1220 yılında Azerbaycan ve diğer Güney Kafkasya ülkelerinin topraklarına saldırmıştır. Moğollar Nahçıvan'dan istila ederek Azerbaycan'daki Gence'den Özbek Atabeglerini Tebriz'e sürdüler. Azerbaycan topraklarına giren Moğollar kışı Mugan bozkırında geçirdiler.^{[7]Rayfield, Donald. Edge of empires : a history of Georgia. Reaktion Books, 2019.}^{[8]The Mongol Invasion of Europe. World History Encyclopedia.}

1220 sonbaharında, Gürcistan Kralı IV. Giorgi ''Laşa'' komutasındaki yaklaşık 10.000 Gürcüyü yendikten sonra Moğollar Arran'a döndüler. Kışı Mugan bozkırında geçirdiler ve ele geçirdikleri hazineleri Berde ve Beylagan arasındaki bataklık alanda sakladılar. Moğolların bahara kadar Arran'da kalacağını düşünen Gürcüler, Ahlatlı Malik Eşref ve Azerbaycan Atabeg'i Özbek'ten yardım isteyerek bir ordu toplamaya başladılar. Subutay ve Cebe, Cengiz Han'dan takviye aldılar ve Atabeg Özbek'in sadakatsiz bir astı olan Akuş komutasındaki yerel Türk ve Kürt kuvvetlerini topladılar. Subutay ve Cebe daha sonra Tiflis'e doğru yürüdüler. Tiflis yakınlarında Moğollar bir Gürcü kuvvetine saldırdılar. Gürcüler Akuş'un Türkmenlerini yenmeyi başardılar, ancak Moğol artçı birlikleri tarafından katledildiler.^{[7]Rayfield, Donald. Edge of empires : a history of Georgia. Reaktion Books, 2019.}^{[9]Basilevsky, Alexander. Early Ukraine: A Military and Social History to the Mid-19th Century. McFarland, 2016, s. 163.}

Moğol kuvvetleri Tebriz'e yaklaşarak 1221'de şehirden fidye aldı. Meraga şehrini yıktıktan sonra Diyarbakır ve Erdabil'e saldırdılar ve ardından tekrar Azerbaycan'a döndüler. Böylece Moğollar kuzeye doğru ilerleyerek Şirvanen yolunu yağmaladılar. Ayrıca, 1221 baharında Beylagan da yağmalandı. Bu onları Kafkaslar üzerinden Alanya'ya ve Güney Rus bozkırlarına götürdükten sonra Moğollar Kalka Nehri Muharebesi'nde (1223) Rus-Kıpçak ordularını bozguna uğrattılar. Ali İbnü'l-Esîr, Moğolların Azerbaycan'ı işgalini şöyle anlatmıştır:

Moğollar "Azerbaycan ve Arran şehirlerine akın ederek buraları tahrip ettiler ve halkının büyük kısmını öldürdüler. Yalnızca çok azı hayatta kaldı ve onlar da evsiz kaldı. Üstelik bütün bunlar bir yıldan kısa bir sürede gerçekleşti! Böyle bir şey daha önce hiç görülmemişti. Azerbaycan ve Arran’ı tamamen ele geçirdikten sonra Şirvan’ın Derbend kentine yöneldiler ve Şirvan’a ait şehirleri zapt ettiler. Yalnızca Şirvan hükümdarının bulunduğu bir kale ayakta kaldı. Buradan Alanların, Lakzların ve bu bölgede yaşayan çeşitli diğer halkların topraklarına geçtiler; onları acımasızca katliama, yağmaya ve yıkıma uğrattılar. Ardından Türk boyları arasında en kalabalıklarından biri olan Kıpçakların ülkesine akın ettiler. Karşılarına çıkan herkesi öldürdüler; geri kalanlar ise çalılıklara ve dağların zirvelerine kaçarak yurtlarını terk etmek zorunda kaldı. Tatarlar bu bölgeyi mümkün olan en kısa sürede ele geçirdi."^{[10]Ibn al -Athīr, ʻIzz al-Dīn. Ibn-el-Athiri chronicon. E.J. Brill, 1871.}^{[11]Mustafayev, Shahin. Outlines of the Mongolian supremacy in Azerbaijan and the South Caucasus. Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 2018, s. 145-168.}

İkinci işgal

Moğolların Azerbaycan'a ikinci istilası, 1230'lu yıllarda Cengiz Han'ın askeri komutanı Çermagan Noyan'un adıyla bağlantılıdır. Bu yürüyüş, 1225'te Azerbaycan'da Atabeg'in gücüne son verdikten sonra bu bölgeleri yöneten Celaleddin Harezmşah'a karşı büyük Han Ögeday'ın emriyle düzenlenmiştir. Ögeday Han, Çermagan komutasında 30.000 kişilik bir ordu gönderdi ve Harezmşahlar yeni Moğol ordusu tarafından süpürüldü. 1231 kışında, ortaya çıkan karışıklıkta Moğollar Horasan ve Rey yönünden Azerbaycan'a girdiler. Çermagan liderliğindeki 30.000 kişilik Moğol ordusu Celaleddin'i kolayca yenerek kuzey İran'ı işgal etti. Harezmşah Gence'ye çekildi. Moğollar onu takip ederek Arran'ı ele geçirdiler. Celaleddin, Meyyâfârikîn dağlarına sığındı ve o yılın Ağustos ayında orada öldürüldü.^{[12]Syed, Muzaffar Husain. Concise History of Islam. Vij Books India Pvt Ltd, 2011.}^{[13]Lane, George. Arghun Aqa: Mongol bureaucrat. Iranian Studies, 1999, s. 459-482.}^{[14]Atābakān-E Āḏarbāyjān.}^{[15]JALĀL-AL-DIN ḴvĀRAZMŠĀH(I) MENGÜBIRNI.}

Henry Hoyle Howorth'a göre, Moğollar Meraga ve Erdebil şehirlerini ele geçirdikten sonra Tebriz'e ulaştılar. Tebriz halkı, yıllık haraç, gümüş, şarap ve mücevher vererek şehri yıkımdan kurtardı. Moğollar 1233 yılında Mugan ovasına girdiler. 1234 yılında Aras Nehri'ne doğru Gence'ye ilerlediler ve 1235 yılında Gence'yi ele geçirip şehri yaktılar.^{[16]Howorth, Henry. History of the Mongols from the 9th to the 19th century. Longmans, Green, 1876-1927.}^[17]GANJA.

1244-1255 yılları arasında Argun Ağa, Moğol kontrolündeki Horasan, Irak-ı Acem, Azerbaycan, Şirvan, Kirman, Gürcistan ve Hindistan'ın bir bölümünde sivil vali ve hazinedâr olarak atanmıştır.^{[13]Lane, George. Arghun Aqa: Mongol bureaucrat. Iranian Studies, 1999, s. 459-482.}^{[15]JALĀL-AL-DIN ḴvĀRAZMŠĀH(I) MENGÜBIRNI.}^{[18]The Chronicle of Ibn al-Athir for the Crusading Period from al-Kamil fi'l-Ta'rikh. Part 1. Routledge, 2006.}^{[19]ISHAYAHU, LANDA. New Light on Early Mongol Islamisation: The Case of Arghun Aqa's Family. Cambridge University Press, 2017.}

1254 yılında Moğollar, on yaşın üzerindeki tüm erkekleri kayıt altına aldılar ve tüm vergilerin ödenmesinde ısrar ettiler. Tüm zanaatkârlar lisans vergisi ödemek zorunda kaldılar ve balık tuttukları göller ve göletler, demir madenleri ve demirciler vergilendirildi. Ayrıca tüccarlardan altın, gümüş ve değerli taşlar elde ettiler.^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}

Üçüncü işgal

Moğolların Azerbaycan topraklarına üçüncü istilası, Hülâgû Han'ın adıyla ilişkilendirilir. Kardeşi Möngke'nin 1251'de Büyük Han olarak tahta geçmesinden sonra Hülâgû, Kuzey Çin'in yöneticisi olarak atandı; ancak ertesi yıl Kuzey Çin, Kubilay Han'a verildi ve Hülâgû'ya Abbasi Halifeliği'ni fethetme görevi verildi. Sefer için tüm Moğol ordusunun beşte biri kendisine verildi ve bu orduya aileler ve sürüler eşlik etti. Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî'ye göre bu sadece bir askeri sefer değil, aynı zamanda Moğol halkının büyük bir bölümünün İran'a ve komşu ülkelere kitlesel göçüydü.^{[6]IL-KHANIDS.}

1256 ve 1258 yıllarında sırasıyla Nizârî-İsmaili Devleti'ni ve Abbasi Halifeliğini yok edildi. 1258'de Hülâgû kendini İlhan (bağımsız han) ilan etti. Modern İran, Azerbaycan, Türkiye ve modern Irak, Suriye, Ermenistan, Gürcistan, Afganistan, Türkmenistan, Pakistan'ın bazı bölgelerinde kurulan devletin temel işi önceki Moğol istilalarının verdiği zararı onarmaktı.^{[6]IL-KHANIDS.}

Böylece Azerbaycan toprakları Altın Orda Devleti ile İlhanlılar arasında bir savaş alanı haline geldi.^{[2]History, Culture, People, Facts, Map, & Nuclear Deal. Encyclopædia Britannica.}^{[6]IL-KHANIDS.}^{[20]History, Lifestyle, & Facts. Encyclopædia Britannica.}^{[21]Foundation, Encyclopaedia Iranica. Welcome to Encyclopaedia Iranica. iranicaonline.org.}

Geyhatu Han'ın ölümünden sonra, Gazan Han , Baydu Han ile savaşmaya başladı ve onu Nahçıvan yakınlarında yakaladı; ardından 1295 yılında Baydu Han Tebriz'de idam edildi. Aynı yıl, Gazan Han kendini Tebriz'in hükümdarı ilan ederek Sünni İslam'a geçti. Din hoşgörüsüzlüğünü cezalandırılabilir hale getirdi ve gayrimüslimlerle ilişkileri yeniden kurmaya çalıştı. Nevruz'a (vali Argun Ağa'nın oğlu) bağlı olanlar, Budistlere ve Hristiyanlara o kadar çok zulmettiler ki, İran Budizmi bir daha asla toparlanamadı, Moğol başkenti Meraga'daki Nestûrî katedrali yağmalandı ve Tebriz ile Hemedan'daki kiliseler yıkıldı.^{[6]IL-KHANIDS.}^{[20]History, Lifestyle, & Facts. Encyclopædia Britannica.}^{[22]Mongol ruler of Persia. Encyclopædia Britannica.}

Gazan, Kasım 1295'te Karabağ'da İlhanlı tahtına yerleşti. Reşîdüddîn'e göre, "tüm saray hanımları (havatin), prensler, savaş beyleri (umara), iktidar direkleri ve saray ileri gelenleri Arran'ın Karabağ'ında toplandılar ve hiçbir sahtekarlık ve ikiyüzlülük olmaksızın İslam hükümdarının yönetimine razı oldular ve bu taahhüdü verdiler."^{[11]Mustafayev, Shahin. Outlines of the Mongolian supremacy in Azerbaijan and the South Caucasus. Khazar Journal of Humanities and Social Sciences, 2018, s. 145-168.}

Mart/Nisan aylarında, kendi oğlu olmadığı için kardeşi Olcaytu'yu halefi olarak atadı. Sonunda 17 Mayıs 1304'te Kazvin yakınlarında öldü. Olcaytu, 1304'ten 1316'ya kadar Tebriz'de sekizinci İlhanlı hükümdarıydı.^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}

Altın Orda Devleti hanı Özbek Han, daha önce Olcaytu'ya bağlılık yemini etmiş ancak 1319'da isyan etmiş olan Çağataylı prens Yasaur ile koordineli olarak 1319'da Azerbaycan'ı işgal etti. 20 Haziran 1319'da İlhanlıların zaferiyle sonuçlanan belirleyici bir savaş yapıldı.^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}

Ebû Said, 1335'te Özbek Han'ın bir başka istilasıyla karşı karşıya kaldı ve onunla yüzleşmek için yola çıktı, ancak 30 Kasım'ı 1 Aralık'a bağlayan gece Karabağ'da yolda öldü.^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}

Bunun sonucunda Ebû Said varis veya atanmış bir halef olmadan öldü ve böylece İlhanlılar savunmasız kaldı; bu da Çobanoğulları ve Celâyir Sultanlığı gibi büyük aileler arasında çatışmalara yol açmıştır.^{[23]K. S. Lambton, Ann. Continuity and Change in Medieval Persia. SUNY Press, 1988.}

Ebû Said'in ölümünden sonra, Çobanoğulları hanedanı 1335'ten 1357'de Melik Eşref'in ölümüne kadar, Azerbaycan, Arran ve Küçük Asya, Mezopotamya ve batı orta İran'ın bazı bölgelerine hükmetti.^{[6]IL-KHANIDS.}^{[24]История Ирана с древнейших времен до конца XVIII века. farhang-alshia.narod.ru.}^{[25]Grousset, René. The Empire of the Steppes: A History of Central Asia. Rutgers University Press, 1970.}^{[26]Ciocîltan, Virgil. The Mongols and the Black Sea Trade in the Thirteenth and Fourteenth Centuries. BRILL, 2012.}^{[27]Politics, Patronage and the Transmission of Knowledge in 13th - 15th Century Tabriz. BRILL, 2013.}

1356'da Canibeg bir askeri sefer düzenleyerek Tebriz şehrini fethetti, oraya kendi valisini atadı. Bundan kısa bir süre sonra Canibeg, Tebriz'de bir ayaklanmayla karşılaştı; bu ayaklanma, İlhanlı Devleti'nin bir kolu olan Celâyir Sultanlığı'nın iktidara gelmesine ve nihayetinde 1357'de Melik Eşref'in ölümüne yol açtı.^{[28]Morgan, David. Medieval Persia 1040-1797. Routledge, 2015.}^{[29]Rashīd al-Dīn, Ṭabīb. Histoire des Mongols de la Perse. Oriental Press, 1968.}

Sosyo-ekonomik ve kültürel durum

İlk Moğol istilaları sırasında Azerbaycan'daki şehirlerin çoğu harap olmuş ve sadece vergi ödeyenler yıkımdan kurtulabilmiştir. Hülâgû Han döneminde ise Azerbaycan'da bilim ve kültürün gelişmesi gözlemlenmektedir.^{[2]History, Culture, People, Facts, Map, & Nuclear Deal. Encyclopædia Britannica.}^{[4]The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1975, s. 239.}

Azerbaycan'daki ilk Moğol yönetimi sırasında Hristiyanlığa müsamaha gösterilerek Tebriz ile Nahçıvan'da birkaç kilise inşa edilmiştir. Hatta Argun Ağa, oğlunu Meraga'daki bir kilisede vaftiz ettirmiştir. Kazan Han'ın 1295'te İslam'ı devletin resmi dini olarak benimsemesinden sonra, bazı Hristiyan toplulukları hariç, Azerbaycan'daki Hristiyanlık yok olma noktasına ulaşmıştır.^{[30]Suryal Atiya, Aziz. The Crusade in the Later Middle Ages. Kraus, 1965.}

Moğollar döneminde, hana ve ailesine ait topraklara incu, devlete ait topraklara ise divan denirdi. Göçebe çobanlardan alınan mera vergisine gopçur; zanaatkârlardan ve tüccarlardan Damga ("Tamga" veya "tamag", Moğolcada kelimenin tam anlamıyla damga veya mühür anlamına gelir) vergisi alınırdı.^{[31]ISMAILOV, DILGAM. History of Azerbaijan. 2017.}

1239'da ikinci istila sırasında yıkılan Gence şehri, üçüncü istiladan sonra yeniden inşa edilmeye başlanmıştır.^[17]GANJA.

Mimari

Abşeron'da dairesel ve kare kuleler - Mardakan, Ramana, Nardaran - inşa edilmiştir. Nahçıvan Cüğ köyünde Gülistan Türbesi, Karabağlar köyünde Karabağ Türbesi (Baştağ kompleksi) ve Berde Türbesi (1322) inşa edilmiştir.^{[21]Foundation, Encyclopaedia Iranica. Welcome to Encyclopaedia Iranica. iranicaonline.org.}^{[32]Нахичеванская Автономная Советская Социалистическая республика - это... Что такое Нахичеванская Автономная Советская Социалистическая республика?. Словари и энциклопедии на Академике.}^{[33]Qarabağlar kəndi və Qarabağlar Türbə Kompleksi: tarixi mənbələr nə deyir.... anl.az.}^{[34]Naxçıvan Muxtar Respublikası. nakhchivan.preslib.az.}^{[35]The mausoleum of Nakhichevan. UNESCO World Heritage Centre.}

Yuvarlak Kule, Azerbaycan'ın Bakü şehrine bağlı Mardakan'da bulunan bir kaledir. Kale, yerel halk tarafından Şikh kalesi olarak da adlandırılır. Yuvarlak Mardakan Kulesi'nin yüksekliği 16 metredir. Kireçtaşı ve kireç çözeltisinden inşa edilmiştir. Kuleyi çevreleyen kale, her kenarı yedi metre yüksekliğinde taş duvarlarla çevrili kare şeklinde bir avludan (25x25 m) oluşmaktadır.^{[36]Dairəvi Mərdəkan qalası Memarlıq xüsusiyyətləri. haqqinda.az.}^{[37]Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set. OUP USA, 2009.}

Nardaran Kalesi, 1301 yılında Abşeron Yarımadası'nın kuzey kesiminde mimar Mahmud ibn Sa'ad tarafından inşa edilmiştir. 24 Ekim 2001'de Nardaran Kalesi, UNESCO Dünya Mirası Acil Koruma Gerektiren Geçici Listesi'ne dahil edilmiştir.^{[38]Nardaran Tower.}

Karabağlar köyü türbesi, Azerbaycan'ın Kengerli Rayonu'ndaki Karabağlar köyünde, Nahçıvan'ın kuzeybatı kesimine yaklaşık 30 kilometre uzaklıkta bulunan bir türbedir. Karabağlar Türbesi, bir mezar ve iki minareden oluşan bir kompleksin parçasıdır. Minareler yaklaşık olarak 12. yüzyılın sonları ve 13. yüzyılın başlarına tarihlenmektedir. İki minareyi birbirine bağlayan kapı ise 14. yüzyıla aittir. Bu küçük kapıda Kutuy Hatun'un adı yazılıdır. Kutuy Hatun'un, Hülâgû Han'ın eşi olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle, 12.-13. yüzyıllarda inşa edilen yeni kompleksler içinde Kutuy Hatun'un anısına bir yapı inşa etmeyi kendine hedef edinmiş bir mimarın bu anıtı inşa ettiği sonucuna varılabilir. Eğer bu doğruysa, bu binanın Kutuy Hatun'un onuruna inşa edilmiş olması mümkündür.^{[33]Qarabağlar kəndi və Qarabağlar Türbə Kompleksi: tarixi mənbələr nə deyir.... anl.az.}^{[35]The mausoleum of Nakhichevan. UNESCO World Heritage Centre.}^{[39]Нахчыван. Мавзолей Карабаглар. XII - XIII в.в.. ksam.org.}

Berde Türbesi, "Allah" kelimesinin 200'den fazla kez geçtiği, pişmiş ve yeşil-mavi renkli sırlı tuğlalardan inşa edilmiştir. Karabağlar Türbesi'nde olduğu gibi, bu türbenin sırsız kırmızı cephe tuğlaları yatay olarak döşenmiştir, ancak yeşil-mavi sırlı tuğlalar dikey olarak döşenmiştir.^{[37]Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set. OUP USA, 2009.}^{[40]Aḥmad B. Ayyūb.}