Ayır Kalpak

Ayır Kalpak (Айыр қалпақ), Ak Kalpak (Ақ қалпақ), Kızay Kalpak (Қызай қалпақ), Kazakların erkeklere özgü ulusal başlığıdır. Kenarlarında yırtmaçlar bulunan bu keçe başlıkta, "ayır" kelimesi "ayrık, yarık" anlamına gelirken, "kalpak" ise "şapka" demektir. Bir tarafı zenginliği, diğer tarafı ise iktidarı simgeler. Bu tür başlıklar pahalı kumaşlardan dikilir, altın veya gümüş ipliklerle işlenerek süslenirdi. Ayır Kalpak; ipekten, sırma ipliklerden ve bazen kadifeden yapılırdı. 19. yüzyılın ikinci yarısında yuvarlak kalpaklar yaygınlaştı. Kenarları koyu veya açık renkli kumaşla çevrilir, tepesine ise süs olarak ince ipliklerle tutturulmuş kısa bir püskül takılırdı.^{[1]H. Eberle, H. Gonser, H. Hermeling, M. Hornberger, R. Kupke, D. Menzer, A. Moll, B. Ring. Киімді көркемдеп безендіру және модельдеу. Europa-Lehrmittel, 2019, s. 110.} Başlık iki özdeş parçadan oluşur ve alt kısmı kıvrılarak yırtmaçlı geniş kenarları oluşturur.^{[2]Tatyana Martsenyuk. Erkek Kazak ulusal giyimi: bileşenleri ve özellikleri. www.nur.kz, 9 Haziran 2023.} Beyaz keçeden yapılan sivri uçlu başlığa "ak kalpak", kenarları yırtmaçlı ve tepesi düz olana ise "ayır kalpak" denir.^{[3]Kazak ulusal giyimi. ru.wikipedia.org.}

Kızay Kalpak

Çin'in İli bölgesindeki Kazaklar, Kazakistan'daki Kazaklara kıyasla ayır kalpak ve ak kalpağı çok daha sık takarlar. Burada çeşitli keçe kalpak türleri iyi korunmuştur. Bunlardan biri de Kızay Kalpak'tır. Adını Orta Cüz'e mensup bir boydan almıştır, zira bu başlığı geleneksel olarak Kızay boyu mensupları takardı. Kızay Kalpak'ın özel bir üretim teknolojisi vardır. Bunun için genç koçun boynundan alınan beyaz yün kullanılır; bu yün titizlikle temizlenir, yıkanır, kurutulur, eğrilir ve istenen kalınlıkta yuvarlak bir koni haline getirilir. Ardından yün kalıbın etrafına sarılır, keçeye dönüştürülür, özel bir çubukla pekiştirilir, taş tozundan elde edilen beyaz bir toz serpilir ve elle düzeltilir. Daha sonra keçe buharlanır ve kalpağın merkezi, nihai şeklini alması için dört parçaya ayrılır.^{[4]Omarakyn A.. Тарих талғарында. Ofset, 2022, s. 143-144.}

Kızay Kalpak'ın Ortaya Çıkış Efsanesi

Kızay Ana, halkımızın saygıdeğer kadınlarından biridir. Doğum adı Künbike'dir. Babası Orta Cüz'den Baydibek Bi Karaşaoğlu, annesi ise Türkistan şehrindeki Bab-Arab camisinin imamı Maktım Ağa'nın kızı Domalak Ana'dır. Bu nedenle asaleti ona ebeveynlerinden miras kalmıştır. Bilgeliği ve öngörüsü herkesi hayran bırakırdı.

17 yaşında Candavlet Bi'nin oğlu Şagır Batır ile evlendi ve İtemgen, Menis, Begimbet ve Derbis adında dört çocuk annesi oldu. Daha sonra onların soyundan gelenler Kızay olarak adlandırıldı. «Aktaban şubırındı, Alkaköl sulama» (Büyük Felaket) döneminde bir süre Siriderya kıyılarında yaşadılar, ardından Ablay Han'ın emriyle doğuya göç ettiler. Bugün İli'de yaşayan Kızayların sayısı 700 binden fazladır.

Kızay Ana kırk yaşına geldiğinde dört oğlu İtemgen, Menis, Begimbet ve Derbis'i topladı ve onlara şöyle dedi:

«…İki aynı ağacın devrilmesinden sonra (kocaları Şagır ve Toktarkoca kastediliyor), geriye siz dördünüz kaldınız. Bunun için Yaradan’a şükredin! Bir atasözü der ki: “Ortak kökler ayrılmaz, ortak gövde yok olmaz”. Sizin soyunuz bir, kökünüz bir. Eğer bir yumruk gibi birlik olursanız, büyür ve güçlenirsiniz. Dört ağaç gibi güçlü olursunuz. O zaman başarı gelir ve etrafınızda her şey toplanır!»

Muhterem anne sözlerine şöyle devam etti:

«Sarsılmaz birliğinizi simgelemesi için, size beyaz koyunların sıkı yününden dört beyaz kalpak diktim. Bu, benim dört evladım olduğu anlamına gelir. Bu kalpakların dört tepesini birleştirdim — her zaman bir arada olmanız ve başlarınızın (fikirlerinizin) bir olması için. Tepesine mercandan yedi püskül taktım — kimse sizi kıskanmasın ve düşmanlar geri çekilsin diye. Kalpaklar genişletilip daraltılabilecek şekilde yapıldı — birbirinize karşı her zaman hoşgörülü olmanız için. Kalpakların kenarı siyah kadife ile çevrelendi — etrafınızda büyük ve güçlü bir topluluk olsun diye. Beyaz renk ve saf yün ise — atanız Baydibek'in pınarının başındaki Aladağ'da (Alatau) büyümeniz ve kar gibi temiz, lekesiz ve sıkıntısız yaşamanız içindir…»^{[4]Omarakyn A.. Тарих талғарында. Ofset, 2022, s. 143-144.}

Ayrıca bakınız

• Ak Kalpak, Hala çok popüler olan eski bir Kırgız başlığı

• Kalpak, Koruyucu türleri de dahil olmak üzere bir başlık çeşidi