Avarlar (Kafkasya halkı)

Avarlar veya Kafkasya Avarları (Avarca: магӀарулал / mağarulal «Dağlılar» ya da аварал / avaral «Avarlar»; Rusça: аварцы / avartsı), Doğu Kafkasya bölgesinin otokton (yerli) halklarından biridir. Günümüzde Rusya Federasyonu'na bağlı Dağıstan Cumhuriyeti'nin en kalabalık etnik grubunu oluşturarak Dağıstan nüfusunun yaklaşık %30'unu meydana getirirler. Tarihsel olarak Kuzey Kafkasya'nın dağlık bölgelerinde, deniz seviyesinden ortalama 2.000 metre yükseklikte bulunan köylerde yaşamışlardır.

Ezici çoğunluğu Sünni Müslüman olan halkın konuştuğu Avar dili, bölgenin en eski dil ailelerinden olan Kuzeydoğu Kafkas dilleri (Nah-Dağıstan) grubuna aittir. 19. yüzyıldaki Kafkas Savaşları ve sonrasındaki büyük sürgünler (tehcir) neticesinde önemli bir Avar nüfusu Türkiye'ye göç etmiştir; günümüzde bu topluluk "Türkiye Avarları" (Турциялъул магIарулал) olarak anılmaktadır.

Etnonim (İsim Kökeni) ve Kimlik Karışıklığı

Kafkasya Avarları, tarihsel ad benzerliği nedeniyle Erken Orta Çağ'da Avrupa ve Balkanlar'da imparatorluk kuran göçebe Tarihi Avarlar (Varkonlar) ile sıklıkla karıştırılmaktadır. Ancak modern antropoloji, genetik araştırmalar ve dilbilim çalışmaları, bu iki topluluğun farklı kökenlere sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Avarlar kendilerini tarihsel olarak "dağ sakinleri" veya "yüksek yerliler" anlamına gelen Mağarulal (магӀарулал) olarak adlandırırlar. Tarımla uğraşan ve nispeten alçak vadilerde yaşayan kısımları ise kendilerine Hindalal (хьиндалал) demiştir. "Avar" ismi ise muhtemelen komşu halkların yakıştırması veya Erken Orta Çağ'da bölgeye siyasi etki kuran göçebe unsurların isminin yerli halka devredilmesiyle ortaya çıkmıştır. 19. yüzyıl Rus kaynaklarında ise Avarlar ve komşu dağlı halklar için Türkçe kökenli "dağlı" anlamına gelen Tavlin (tavlintsy) terimi de kullanılmıştır.

Tarih

Erken Dönem ve Serir Krallığı

Genetik araştırmalar, Kafkasya Avarlarında %65 oranında J1 Haplogrubu tespit etmiştir. Bu veri, Avarların Kafkasya'nın en eski tarım topluluklarına ve Hurri-Urartu dil grubuna hatta Kura-Aras dönemine dayanan otokton bir geçmişi olduğunu desteklemektedir.

Kafkasya Avarlarının tarihteki ilk belirgin siyasi yapılanması, Dağıstan dağlarında kurulan Hristiyan Serir Krallığı (Taht Krallığı) olmuştur. 7. yüzyılda İslam ordularına karşı Hazarların yanında yer alan Serir, Arapların bölgedeki etkisinin kırılmasının ardından 9. yüzyılda altın çağını yaşamış; Alanya ve Gürcistan gibi komşu Hristiyan devletlerle dostane ilişkiler yürütmüştür. 13. yüzyıldan itibaren bölgede İslamiyet hızla yayılmış ve Avarların hakim dini haline gelmiştir.

Avar Nutsallığı dönemi

12.yüzyılın başlarında Serir Krallığı'nın parçalanmasıyla, merkezi Hunzah (Khunzakh) olan Avar Nutsallığı kurulmuştur. Devletin hükümdarları yerel dilde Nutsal (нуцал) unvanını taşımıştır. Bu siyasi yapı, sonraki yüzyıllarda dış diplomatik ilişkilerde (Osmanlı, Safevi ve Rus kaynaklarında) yaygın olarak Avar Hanlığı adıyla da anılmıştır. Moğol istilalarından coğrafi izolasyonu sayesinde asgari düzeyde etkilenen Nutsallık, Altın Orda ile stratejik ittifaklar kurarak gücünü korumuştur.

Safevi, Osmanlı ve Rus Rekabeti

16.yüzyıldan itibaren Kafkasya; Osmanlı İmparatorluğu, Safevi Devleti (İran) ve Çarlık Rusyası arasında bir güç mücadelesine sahne olmuştur. Dağıstan genel olarak İran egemenlik sahasında görünse de dağlık Avarya bölgesi coğrafi yapısı sayesinde iç işlerinde bağımsızlığını büyük ölçüde korumuştur.

1741 yılında İran hükümdarı Nadir Şah, Dağıstan'ı tamamen boyunduruk altına almak amacıyla lojistik birimlerle birlikte 100 ila 150 bin kişiyi bulan muazzam bir orduyla bölgeye girdi; ancak Avarlar öncülüğündeki dağlı koalisyonu, sarp coğrafyanın avantajını kullanarak Pers ordusunu Andalal'da kıstırdı. Günler süren şiddetli çatışmalar neticesinde Nadir Şah'ın ordusundan yaklaşık 80 bin asker katledildi; askerî gücünü, hazinesini ve sarsılmazlık unvanını dağlarda bırakan Afşar hükümdarı canını zor kurtararak bölgeden kaçtı ve bu ağır hezimetin ardından ömrünün sonuna kadar bir daha asla Dağıstan'a dönmeye cesaret edemedi. Bu zaferin ardından, 1774-1801 yılları arasında hüküm süren I. Umma Han (Büyük Umma Han) dönemi, Nutsallığın en güçlü dönemi olmuş; Gürcistan krallıkları ve Şirvan hanlıkları dahi Avarlara vergi ödemek zorunda kalmıştır.

Gazavat Dönemi

Umma Han'ın ölümünün ardından Rusya'nın Kafkasya'daki genişleme politikası hız kazanmıştır. 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmaları ile İran (Kaçar Hanedanı), Dağıstan ve Kuzey Kafkasya üzerindeki tüm tarihsel egemenlik iddialarından Rusya lehine vazgeçmek zorunda kalmıştır. Rus işgaline karşı Kafkasya dağlılarının başlattığı müridizm hareketi ve Kafkas İmamlığı döneminde Avar toprakları direnişin merkezi olmuştur. Gazi Muhammed, Hamzat Bey ve ünlü lider İmam Şamil ile onun efsanevi naibi Hacı Murad, Rusya'ya karşı 25 yılı aşkın süre direnen ünlü Avar liderleridir. Kafkas İmamet devletinin 1859'da Şamil'in esir edilmesiyle bitmesi üzerine, Avar Nutsallığı 1864 yılında Rus Çarlığı tarafından tamamen tasfiye edilerek Rus idari sistemine bağlanmıştır.

Coğrafi Dağılım ve Nüfus

Günümüzde Avarlar, Dağıstan Federasyonu'nun dağlık kesimlerinin (Hunzah, Gunib, Tlyarata vb.) yanı sıra ovalık bölgelerdeki şehirlerde de (Buynaksk, Hasavyurt, Kızılyurt) yoğun olarak yaşamaktadır. Dağıstan dışındaki dağılımları ise şu şekildedir:

• Rusya Federasyonu: 2010 nüfus sayımına göre Rusya'da yaklaşık 912.000 Avar yaşamaktadır (bunun 850.000'i Dağıstan'dadır).

• Azerbaycan: Özellikle tarihi Dağıstan topraklarına komşu olan Balaken ve Zakatala rayonlarında yaklaşık 50.000 civarında Avar nüfusu bulunmaktadır.

• Gürcistan: Kvareli bölgesinde küçük bir Avar topluluğu mevcuttur.

• Türkiye ve Ortadoğu: 19. yüzyıldaki sürgünlerle Türkiye'ye gelen Avarların nüfusunun 50.000'in üzerinde olduğu tahmin edilmektedir. Ayrıca Suriye, Ürdün ve Irak'ta da küçük Avar diasporaları yaşamaktadır.

Dil ve Lehçeler

Avar dili (Awar mac'), Kuzeydoğu Kafkas (Nah-Dağıstan) dil ailesinin Avar-Andi-Tsez alt grubuna aittir. Modern edebi Avar dili, tarihsel olarak ordunun ve ticaretin ortak dili olan Bolmac (болмацI - "ordu dili") temeline dayanır. 1927'ye kadar Arap alfabesiyle (Acem alfabesi), 1927-1938 yılları arasında Latin alfabesiyle yazılan Avarca, 1938'den beri Kiril alfabesiyle yazılmaktadır.

Avar etnik şemsiyesi altında, dilbilimsel olarak birbirine çok yakın ancak kendi içinde ayrışan üç ana dil/lehçe grubu ve bunlara bağlı diyalektler bulunur:

1. Avar Grubu (Edebi Avarca ve yerel şiveleri)

2. Andi Grubu: Andi, Ahvah, Bagulal, Botlih, Karata, Çamalal, Godoberi, Tindi dilleri.

3. Tsez (Dido) Grubu: Tsez, Hanzib, Bejta, Hinuh, Hvarşi dilleri.

Avar Lehçeleri

1) Avar (Khunz), 2) Andi (Ku’anni), 3) Dido (Tsuntal/Tsez).

Bu 3 ana lehçe içinde Avarca çeşitli yörelerde 14 ayrı diyalektle temsil olunur: 1) Avar, 2) Andi, 3) Ahkvakh, 4) Bagulal, 5) Botlikh, 6) Kharata, 7) Çhamalal, 8) Ğodoberi, 9) Tindi, 10) Khunzib (Kapuçi), 11) Bezhta, 12) Dido, 13) Hinuk, 14) Khvarşi.

Bu lehçe/diyalektlerden ilki resmi ve yaygın çoğunluk lehçesi iken, son 5 diyaleg Dido, geri kalanları da Andi grubu kapsamındadır.

Kültür ve Toplum

Sarp dağlık coğrafya, Avarların toplumsal yapısını, geleneklerini ve gündelik yaşamını doğrudan şekillendirmiştir. Tarihsel olarak dış tehditlere açık ancak coğrafi olarak korunması kolay olan bu dağlık bölge, savunmaya yönelik özgün bir taş mimarinin (kule evler ve birbirine bitişik kale-köyler) gelişmesini sağlamıştır.

Avar toplumu, yüzyıllar boyunca Cemaat adı verilen yerel köy birlikleri ve federasyonlar halinde örgütlenmiştir. Bu yapıda kararlar, köyün aksakallarından oluşan meclislerde alınır ve toplumsal düzen, İslam hukuku (Şeriat) ile Kafkasya'nın köklü yazısız hukuku olan Adet kurallarının harmanlanmasıyla sağlanırdı. Toplumsal dayanışma çok güçlü olup, tarla işleri veya ev yapımı gibi kolektif işlerde Belk adı verilen imece geleneği günümüzde de varlığını sürdürmektedir.

Kültürel olarak misafirperverlik Avarlar için kutsal bir görevdir; her evde misafir için özel bir oda hazır bulundurulur. Sözlü edebiyat, destanlar ve kahramanlık hikâyeleri kültürün en canlı ögeleridir. Geleneksel müziklerinde telli bir çalgı olan pandur ve çongur öne çıkarken, enerjik ve ritmik bir Kafkas dansı olan Lezginka (Avarca: Lâzgi) toplumsal kutlamaların, düğünlerin vazgeçilmez unsurudur. Giyim kültüründe ise erkeklerin giydiği çerkeska (çoha) ve kalpak, kadınların ise bölgelere göre değişen işlemeli geleneksel baş örtüleri (çutqu) ile gümüş kemerler etnik kimliğin görsel sembolleridir.

Önemli Avarlar

• Tarihi Siyasi ve Askeri Liderler: I. Umma Han, Gazi Muhammed, Hamzat Bey, İmam Şamil, Hacı Murad.

• Edebiyat ve Sanat: Resul Hamzatov (Dünyaca ünlü şair ve yazar), Halil-Bey Mussayassul (Ressam), Kamil Aliev (Halı sanatçısı), Alisa Ganieva (Modern yazar).

• Spor: Habib Nurmagomedov (UFC Hafif Sıklet Şampiyonu), Abdulreşid Sadulayev (Olimpiyat şampiyonu güreşçi), Ali Aliyev (Dünya şampiyonu güreşçi), Sultan İbrahimov (WBO Ağır Sıklet Boks Şampiyonu), Mansur İsayev (Olimpiyat şampiyonu judocu), Mustafa Dağıstanlı (Avar kökenli Türk vatandaşı Olimpiyat şampiyonu güreşçi).

• Askeri ve Bilim: Magomet Gaciyev (II. Dünya Savaşı denizaltı komutanı), Magomed Tolboyev (Buran Uzay Mekiği test pilotu).

Avar mutfağı

Avar mutfağının en tanıdık yemeği hinkal (хинкIал) adlı hamur işidir ve Avar mutfağından komşu mutfaklara (Türk: hıngel, Azeri: xəngəl, Gürcü: ხინკალი hinkali, Çeçen: хингал hingal) da geçmiştir. Hinkal kelimesi Avarca çoğul eki (-al)^{[1]Avar-Andian etymology from the The Tower of Babel: An International Etymological Database Project} almış biçimidir ve Lakçada tekil hâli (ХхункӀ) kullanılmaktadır. Avarlarda hinkal farklı biçimlerde (цIурахинкIал, мичIихинкIал) yapılır.

Diğer geleneksel Avar yemekleri arasında urba (урба), muğ (мугь), hagu (гьагIу), tidul karşç (тIидул карщ), kurakul karşç (куракул карщ), bagârğalil çurpa (багIаргьалил чурпа), hil'alodul çurpa (хилъалодул чурпа), raji (ражи) sayılabilir.

Ayrıca bakınız

• Vaynahlar

• Kafkasya halkları

• Dağıstan