Argu grubu

Argu grubu Türk dillerinin Genel Türkçe öbeğine giren bir koludur. Öbeğin diğer gruplarına kıyasla bu grup çok dilli değildir. Argu dili ve Halaçça bu grubun tek temsilcileridir.^{[1]Ölmez, Mehmet (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, 84, 15-22.[2]Doerfer, Gerhard. Khalaj Materials. Curzon, 1997, s. 171-181.} Günümüzde sadece İran(merkez il, Kum ve Arak arasında) ve Afganistan'da 42.000 kişi tarafından konuşulan Halaçça yaşamaktadır.

Sınıflandırma

• Türk dilleri

• Genel Türkçe

• Argu Grubu

• Arguca

• Halaçça (Modern)

Argular ve Arguca

Argu (Karahanlı Türkçesi: اَرْغوُ), Kâşgarlı Mahmud tarafından iki dilli bir Türk topluluğu olarak kaydedilmiş boy grubudur.^{[3]Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Türk Tarih Kurmu Basımevi, 1939–1943.} Bu dil ve topluluk ilk ve tek kez Kaşgarlı tarafından Divan'da kaydedilip incelenmiştir. Kaşgarlı Mahmud'a göre dağların aralarında yaşadıkları için onlara “arada” anlamında Argu denmektedir.^{[4]Zahidoglu, Vahid. Kaşgarlının Gözüyle Oğuz-Argu İlişkileri. Türk Dili ULUSLARARASI DEDE KORKUT BİLGİ ŞÖLENİ VE DELİ DÖNMEZ'E AD VÉRME ÇALIŞTAYI'NIÑ BİLDİRİLER BÉTİĞİ, 1 Ocak 2020.} Modern Halaççanın keşfedilmesiyle Dîvânu Lugâti't Türk'te geçen Argucanın Halaççanın bir ata dili olduğu ortaya çıkmıştır.^{[1]Ölmez, Mehmet (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, 84, 15-22.}

Argu boylarının konuştuğu dilin Halaççanın atası olduğunu kanıtlayan bazı dilbilimsel özellikler vardır:^{[2]Doerfer, Gerhard. Khalaj Materials. Curzon, 1997, s. 171-181.}

1. Eski Türkçe söz sonunda -ny(-) sesi hem Halaççada hem de Argucada daima -n(-) sesine dönüşmüştür.

2. İki dilde de dudaksıllaşma vardır. (Örn. bardım, käldim yerine bardum, käldüm)

3. Kaşgarlıya göre, Argu boyları “değil” demek için ‘dag’ sözünü kullanır. Günümüzde yaşayan Türk dilleri içerisinde dag sözünü işleten tek dil Halaççadır. Diğer Türk dilleri *degül ya da *ermeŕ sözünden gelmiş sözleri kullanır.

4. Argucada z yerine δ (peltek d, /ð/) vardır. Bu Halaççada da görülür.

Modern Halaçça

Yaşayan tek Argu dilidir. Günümüzde İran'da konuşulmaktadır. Halaççanın ata dili, Arguca kabul edilir.^{[1]Ölmez, Mehmet (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, 84, 15-22.}

Halaçlar ve dilleri

Halaçlar (Karahanlı Türkçesi: خَلَجْ), Kaşgarlı Mahmut tarafından Divan'da Türkmen olarak kaydedilen boylardır. Oğuzlar 24 boydur, iki boyunu Halaçlar oluşturur. “...Türkmenler aslında 24 kabiledir. Lâkin iki kabileden ibaret olan Xalaçlılar bazı kere bunlardan ayrıldıkları için kendileri Oğuz sayılmaz, asıl olan budur.”^{[5]Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Türk Tarih Kurmu Basımevi, 1939–1943, s. 218-219, 415.} Kaşgarlı Mahmut, Oğuz maddesinde 22 boy sıralamıştır ancak Kızık ve Karkın boylarına yer vermemiştir.^{[6]Oğuz Boyları ve Kökenleri.}

Halaçlar söz başındaki ق (q) sesini خ (x) yaparlar.^{[5]Atalay, Besim. Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi. Türk Tarih Kurmu Basımevi, 1939–1943, s. 218-219, 415.}

Yayılımı

Argu boyları Talas, Balasagun ve Sayram bölgelerinde yaşamışlardı. Oğuz boylarına komşulardı. Kaşgarlı'ya göre bu sebepten Oğuz ve Arguların dilleri birbirinden etkilenmiştir.^{[4]Zahidoglu, Vahid. Kaşgarlının Gözüyle Oğuz-Argu İlişkileri. Türk Dili ULUSLARARASI DEDE KORKUT BİLGİ ŞÖLENİ VE DELİ DÖNMEZ'E AD VÉRME ÇALIŞTAYI'NIÑ BİLDİRİLER BÉTİĞİ, 1 Ocak 2020.}

Halaç adı, Arap coğrafyacılar tarafından 9-10. yüzyıllarda Afganistan'daki Sır Derya ırmağı civarında kaydedilmiştir. Kışlaları Talas bölgesindedir. Divan'da Oğuz olmayan Arguların yaşadığı bölge de burasıdır. Harezmi, Halaç Türklerini Eftalitlerden kalan boylar olarak gösterir. Halaçlar bugünkü İran'a daha sonra göç etmiş olmalıdır. İlk kaydedildikleri anavatanları Güney Orta Asya'dır.^{[1]Ölmez, Mehmet (1995). Halaçlar ve Halaçça. Çağdaş Türk Dili, 84, 15-22.}

Dış bağlantılar

• Khalaj, Turkic ISO 639-3: klj