Akman ve Karaman beyler

Akman ve Karaman ya da Akbay ve Karabay Kardeşler, Türkmenistan ve Salar Türklerinin efsane ve destanlarında, ve Dânâ Ata'nın Oğuznamesi'nde geçen kahramanlardır.^{[1]Ulutaş, Selcen Özyurt. Çin’deki Oğuzlar: Rus Kaynaklarına Göre Salar Türklerinin Göçü. Hale Fatma ŞIVGIN, 11 Haziran 2024, s. 173-188.[2]Tenishev, Edhem. Stroj salárskovo jazyká. Nauka, 1976, s. 461.[3]Akgül, Yusuf. SOME NOTES ABOUT THE INFLUENCE OF KHOJA AHMAD YASAWI ON TURKMEN. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1 Haziran 1999, s. 47-63.} Dânâ Ata Oğuznamesinde ve Salarların göç efsanesinde Akman ve Karaman olarak geçerken, Türkmenlerin Çovdur boyuna ait Dede Korkut destanında Akbay ve Karabay olarak geçmektedir.^{[3]Akgül, Yusuf. SOME NOTES ABOUT THE INFLUENCE OF KHOJA AHMAD YASAWI ON TURKMEN. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1 Haziran 1999, s. 47-63.}

Dânâ Ata Oğuznamesi ve Hoca Ahmet Yesevi

Dânâ Ata Oğuznamesine göre (17.yy.), Akman ve Karaman Türkmenleri Hoca Ahmet Yesevi'ye saygısızlık etmiş ve onunla savaşmıştır. Türkmen rivayetlerine göre, insan diye öküz cenazesi kıldırıp dalga geçmişlerdir. Bunun üzerine Oğuzlarda göç olmuştur. Türkmen rivayetlerine göre ise, Hoca Ahmet Yesevi'nin bedduası sonucu Akbay ve Karabay ak ve kara ite dönüşmüştür.^{[3]Akgül, Yusuf. SOME NOTES ABOUT THE INFLUENCE OF KHOJA AHMAD YASAWI ON TURKMEN. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1 Haziran 1999, s. 47-63.} Seyyid Ahmed Nâşirüddîn el-Mergînânî'nin Maşayih-i Türk adlı eserine göre, Balkan dağlarında yaşayan Karaman soyunun Hoca Ahmet Yesevi'nin bedduasını alması oğlunu öldürdüğü nedenine bağlanır.^{[4]İslam Ansiklopedisinde Karamanlılar. 2017-05-20.}

‘Oğuzların Melallaşması’ Türkmen Çovdur Dede Korkut Oğuznamesi

‘Oğuzların Melallaşması’ diye adlandırılan Türkmenlerin Çovdur boyuna ait Dede Korkut destanı Akbay ve Karabay kardeşlerin göçünü detaylı biçimde anlatır. (özetle) Türkmenlerin Çovdur boyundan Akbay ile Karabay beyler kardeştir ve boğaları vardır. Bayat boyundan Talav'ın da bir boğası vardır. Her iki boğayı da sahipleri diğer boğadan daha iyi görmektedir. Ahalinin kimisi Akbay ve Karabay kardeşlerin boğasını kimisi Talav beyin boğasını tutmaktadır. Bayındır Han Akbay ve Karabay kardeşler ile, Talav beyi çağırıp boğalarını güreştirmelerini ister, 'eğer kimin boğası kazanırsa onun dediği doğrudur' der. Bunun üzerine her iki taraf da boğasını beslemeye ve yetiştirmeye başlar. Ancak bir gün Akbay ve Karabay kardeşlerin boğası kaybolur. Boğayı aramaya çıkarlar ve Hoca Ahmet'in evi olup yaşadığı caminin içinde ölü halde bulurlar. Bunun üzerine Hoca Ahmet'e boğayı kimin öldürüp camiye taşıdığını sorarlar. Hoca Ahmet ise onları suçlu bulur, camiye boğa sokarak camiyi kirlettiklerini ve Tanrı'nın evini aşağıladıklarını söyler. Kargaşaya gelen ahali Akbay ve Karabay kardeşleri haksız görüp cezalandırmak ister. Bunun üzerine Akbay ve Karabay kardeşler asker toplayıp savaşa hazırlanır. Ahmet hoca da haber gönderip 'Akbay ve Karabay Tanrı'nın evini harap etti' diyerek kendi taraftarını toplar. Akbay ve Karabay kardeşler Çovdur halkı ile boğayı camiden almaya geldiğinde caminin önünde onlarla savaşmak isteyen bir kalabalık bulur. Kalabalık, Çovdurlara üstün gelince Akbay ve Karabay kardeşler geri çekilir. Kurultay toplayıp uzak diyara göçmeyi karar verirler. Çovdurlar Mankışlak'a göçüp yurt tutar. Yaşananlar Bayındır Han'ın kulağına gidince hırsızlık yaptırdığını ve boğayı öldürttüğünü itiraf eden Talav idam edilir ve ceza olarak boyu diğer boyların içine dağıtılır. Salur Kazan meseleyi çözmek için Dede Korkut'tan yardım ister ve Dede Korkutla birlikte Çovdur halkını geri çağırmak için Mankışlak'a gider. Ancak Çovdur halkı geri dönmeyi kabul etmez. Bunun üzerine Dede Korkut Çovdur halkına beddua okuyarak Salur Kazanla geri döner.^{[3]Akgül, Yusuf. SOME NOTES ABOUT THE INFLUENCE OF KHOJA AHMAD YASAWI ON TURKMEN. Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1 Haziran 1999, s. 47-63.[5]Bayat, Füzuli. Bir daha Dədə Qorqud boyları məsələsi. 2020, s. 21-41.}

Salarların Göç efsanesi

Çin'in Şunhua ilçesindeki Salarların göç efsanesi ilk kez 1878 yılında Robert B. Shaw tarafından Salar bir köylünün ağzından kaydedilmiştir. Daha sonra bölgeyi ziyaret eden William Rockhill (1891) ve Poyarkov (1893) gibi araştırmacılar da efsaneyi yerli halkın ağzından kaydetmiştir. 1957'de ise Tenishev, efsaneyi en gelişmiş hâli ile ilk kez Karaman ve Akman kardeşlerin adıyla kayda almıştır.^{[1]Ulutaş, Selcen Özyurt. Çin’deki Oğuzlar: Rus Kaynaklarına Göre Salar Türklerinin Göçü. Hale Fatma ŞIVGIN, 11 Haziran 2024, s. 173-188.}

Shaw'a göre Salarlar, şeyhleri tarafından dini kitap yüklü deve ile uzun ve ulvi bir yolculuğu gönderilir. Şeyh, onlara yolculuğa çıkmadan önce bir miktar toprak verir ve ellerindeki toprakla aynı değere sahip bir toprak bulana kadar devam etmeleri gerektiğini söyler. Şunhua'ya yaklaştıklarında Kuran yüklü deve farklı bir yöne gider ve kaybolur. Deveyi buldukları yerde aradıkları toprağı da bulurlar. Ancak bu göç hikayesinde herhangi anlaşmazlık göçün sebebi olarak verilmemiştir. Rockhill'in kaydında ise, iki Salar kişisinin 1370 yılında Semerkand'dan bir şeyhin emriyle yaşadıkları bir anlaşmazlıktan ötürü göç ettiği bilgisi verilmiştir. Poyarkov ise Timur adında bir bey tarafından uğurlandıkları bilgisini eklemiştir.^{[1]Ulutaş, Selcen Özyurt. Çin’deki Oğuzlar: Rus Kaynaklarına Göre Salar Türklerinin Göçü. Hale Fatma ŞIVGIN, 11 Haziran 2024, s. 173-188.}

Tenishev'e (1957) göre ise, (özetle) Akman ve Karaman Semerkand'da birbirine rakip iki soydu. Akmanlardan bir bey hırsızlık yapar ve inek çalar. Karaman soyunu suçlar. Her iki soyun beyi de yöneticiye varır, Akman beyi Karaman beyine iftira atar. Bunun üzerine Karamanlar Akmanlar ile bir arada yaşamak istemez ve Karaman beyinin büyük oğlu göç eder, küçük oğlu ise Semerkand'da kalır. Karaman büyük oğluna deve, Kur'an, kutsal toprak ve kutsal su ile büyük ve küçük tartı verir. Her iki tartıda da toprak ve suyu tartmasını, ve eşitlendiği yerde yurt tutması gerektiğini söyler. Karaman beyinin büyük oğlu göç eder. Su ve toprağı hem küçük hem büyük tartıda tartıp neredeyse denk geldiği yerde gece deve kaybolur. Deve Altıuli ırmağında bulunur ve devenin üzerindeki yükü aldıklarında deve taşa dönüşür. Devenin bulunduğu yerdeki suyu ve toprağı küçük ve büyük tartıda tarttıklarında denk olduğu görülür. Bunun üzerine Salar halkı Altıuli'de yurt tutar.^{[6]Durduyev, Marat. Çin Türkmenleri. Ankara Üniversitesi, 1 Mayıs 1997, s. 319-364.}

Efsanenin 1992'de derlenen bir kaydı ise şu şekildedir: (özetle) Salarlar, Semerkand'dan Karaman ve kardeşi Akman önderliğinde bir anlaşmazlık sonucu dinlerini daha iyi yaşayabilmek için 40 şeyhle birlikte yola çıktı. Salurlar, beyaz bir deveyle birlikte Otuz dağını geçerek Şunhua'ya geldi ve burada deve kayboldu. Sabah deveyi bir pınarın kıyısında taşa dönüşmüş ve ağzından su akarken buldular. Devenin suyunu içtiklerinde Semerkand'daki su ile aynı tadı olduğunu gördüler ve bunu işaret sayarak Altıuli şehrini yurt edindiler.^{[7]Dwyer, Arienne M.. Salar: A Study in Inner Asian Language Contact Processes. Otto Harrassowitz Verlag, 2007, s. 2.}

Diğer Kayıtlarda Akman ve Karaman beyler

Şecere-i Terakime

Şecere-i Terakime'ye göre Şah Melik öldükten sonra Ali Han da ölünce; Kılık bey, Salur Kazan ve Karaman bey önderliğindeki boylar Mankışlak'a göç etmiştir. En çok göç eden boylar arasında Çavuldur ve Salur'un yanında, Karkın, Ağar, Eymür ve Döger boyları vardır.^{[8]Ebulgazi Bahadır, Han. (Şecere-i Terakime) Türkmenlerin Soy Kütüğü. 1974, s. 78.}