Afşin Bey'in Anadolu Akınları

Afşin Bey'in Anadolu Akınları, 1066-1070 yılları arasında Selçuklu komutanı Afşin Bey tarafından Bizans İmparatorluğu topraklarına düzenlenen seferlerdir. Bu akınlar, Selçukluların Anadolu'ya yönelik ilk kapsamlı ilerleyişleri arasında yer almakta olup, Kayseri, Antakya ve çevresine kadar uzanmıştır. Gerçekleştirilen seferler sırasında Bizans orduları çeşitli muharebelerde mağlup edilmiş, bazı şehirler ve kaleler ele geçirilmiş, önemli miktarda ganimet ve esir elde edilmiştir. Anadolu içlerine yönelik bu harekâtlar, Selçuklulara bölgenin coğrafyası ve savunma yapısı hakkında önemli bilgiler sağlamış; ayrıca Malazgirt Meydan Muharebesi'ne giden süreçte askerî ve stratejik bir hazırlık işlevi görmüştür.

Afşin Bey'in Anadolu'ya gelmesi

Sultan Alparslan'ın emri üzerine Gümüştekin, Afşin ve Ahmedşah gibi Selçuklu Türkmen beyleri Murat ve Dicle nehirlerini takip ederek yolları üzerinde bulunan kaleleri fethettiler.^{[1]AFŞİN.[2]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 53.} Daha sonra El-Cezire bölgesine girip Ergani ve Nizip havalisinde fetihler yaptıktan sonra Nusaybin'i kuşattılar. Nusaybin kuşatmasının başarısız olması üzerine Fırat'ı geçerek Adıyaman üzerine akın düzenlediler. Selçuklu akınlarına karşı harekete geçen Bizans komutanı Aurandanos, Selçukluların üzerine yürüdü. İki taraf Hoşin Kalesi yakınlarında karşılaştı, meydana gelen muharebede Bizans ordusu ağır bir bozguna uğradı ve Aurandanos esir düştü fakat daha sonra 40 bin altın karşılığında serbest bırakıldı.^{[3]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 53-54.} Daha sonra Ahlat'a dönen Selçuklu Türkmenleri arasında yaşanan anlaşmazlık sonucunda Gümüştekin'in Afşin'in kardeşini öldürmesi üzerine Afşin de Gümüştekin'i öldürüldü.^[1]AFŞİN. Sultan Alparslan'ın tepkisinden korkan Afşin Bey beraberinde bulunan Türkmenler ile Amanos Dağları arasında bulunan Karadağ'da karargah kurarak Anadolu'da akınlara başladı. Afşin Bey komutasındaki Selçuklu Türkmenleri 1066 yılında Dulûk ve Raban'ı fethedip Antakya üzerine akın düzenlediler ve büyük miktarda ganimet elde ettiler.^{[4]Turan, Osman. Selçuklular târihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken, 2019, s. 161-162.} Daha sonra Afşin Bey komutasındaki Selçuklu Türkmenleri 1067 yılında Malatya yakınlarında karşılaştıkları Bizans ordusunu bozguna uğrattılar ve Kayseri üzerine hücum ederek şehri fethettiler. Afşin Bey ve komutasındaki Selçuklu Türkmenleri Karaman üzerine akınlar düzenledikten sonra ele geçirdikleri malları ve esirleri satmak için Halep'e gittiler.^{[5]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 54.} 1068 yılında tekrar Antakya üzerine sefere çıkan Afşin Bey komutasındaki Selçuklu Türkmenleri Bizans'ın Antakya'da bulunan karargahını yerle bir ettikleri gibi büyük miktarda ganimet ve çok sayıda esir aldılar. Sultan Alparslan bu yaşananları memnuniyetle karşıladı ve Afşin Bey'i affeti.^{[6]Turan, Osman. Selçuklular târihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken, 2019, s. 162.} Bizans İmparatorluğu Selçuklu Türkmenlerinin Anadolu'ya olan akınlarını durdurmak için Nikeforos Botaneiates'i doğu orduları başkomutanı olarak atandı ama Nikeforos görevinde başarız oldu ve Selçuklu Türkmenlerinin Anadolu'ya olan akınları devam etti.^{[5]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 54.}

Bizans'ın tepkisi

Selçuklu Türkmenlerinin akınları karşısında zor durumda kalan Bizans İmparatoriçesi Eudokia imparatorluk içerisindeki sorunları çözmek ve Türkmen akınlarını durdurmak için Romanos Diogenis ile evlendi. İmparator Romanos Selçuklu Türkmenlerini durdurmak için paralı askerlerinde yer aldığı büyük bir Bizans ordusu^{[7]Turan, Osman. Selçuklular târihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken, 2019, s. 167.} ile Doğu'ya doğru sefere çıktı. İmparator Romanos Kayseri-Sivas-Divriğ-Toroslar-Halep Güzergahı üzerinden Menbic'e gelerek şehri ele geçirdi.^{[8]Kafesoğlu, İbrahim. Selçuklu Tarihi. Milli Eğitim Bakanlığı, 1972, s. 48-49.} Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun vassalı olan Mirdasilerin Haleb yakınlarında bir Bizans ordusunu bozguna uğratması üzerine İmparator Romanos, Haleb önlerine gelerek Mirdasiler ile muharebeye girişti. Bu muharebede her iki taraf da ağır kayıplar verdi. İmparator Romanos bu muharebeden sonra Türkler tarafından ele geçirilen Artah ve İmm kalelerini geri aldı.^{[9]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 56.} Ayrıca Romanos, Kayseri'ye gelmeden önce Selçuklu Türkmenlerinin Niksar'ı ele geçirdiği ve yağma ettiği haberinin gelmesi üzerine yolunu değiştirerek Sivas'a oradanda Divriği'e geçti ve yol boyunca Selçuklu saldırıları ile karşı karşıya kaldı.^{[9]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 56.} Romanos Menbic'den önce Malatya önlerine gelerek Selçukluların Türkmen komutanlarından olan Has İnal'ın bulunduğu Malatya'yı kuşatmış fakat mağlup olarak Menbic'e hareket etmiştir. Ayrıca Bizanslılar Menbic'in yanı sıra Artah, Azez ve Usfûnâ'yı ele geçirip bölge halkını kılıçtan geçirmiştir. Romanos, Afşin Bey komutasındaki Selçuklu Türkmenlerinin Emirdağ ve Afyonkarahisar yakınlarında karşılaştıkları Bizans kuvvetlerini mağlup etmesi ve ardından Amurriye'yi (Amorion) ele geçirmesi üzerine büyük bir endişeye kapılmış ve ordusu ile ülkesine geri dönmüştür. Bizans ordusu Anadolu'ya geldiğinde İmparator Romanos'un emri üzerine bölünmüş ve Anadolu'da bulunan Selçuklu Türkmenlerine saldırmak için harekete geçmişti. Bu Bizans ordularından biri Kilikya'da akınlarda bulunan Selçuklu Türkmenlerine saldırmış ve onları Silifke dolaylarında zor durumda bırakmıştır. Bu durum üzerine Türkmenler Haleb'e çekilmiştir. Ayrıca Afşin Bey, İmparator Romanos'un Anadolu'ya gelmesinden sonra çok sayıda esir ve mal ile geri dönmüştü ve İmparator Romanos, Afşin Bey ile mücadeleye girişmekten kaçınarak Konstantiniyye'ye gitmiştir. İmparator Romanos'un bu seferi Selçuklu Türkmenlerinin akınlarını durduramamıştır.^{[10]Turan, Osman. Selçuklular târihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken, 2019, s. 167-168.}

Sonrasında yaşananlar

1069 yılında Afşin Bey, Sunduk Bey, Ahmetşah Bey, Türkman Bey, Dilmaçoğlu Mehmed Bey, Duduoğlu Bey, Serhenkoğlu Bey ve Arslantaş Bey komutasındaki Selçuklu Türkmenleri Anadolu sahasında tekrar akınlar düzenlemeye başladı. İmparator bu akınları durdurmak için bölgeye ordular sevk ettiyse de bu ordular Selçuklu Türkleri ile giriştikleri mücadelede mağlup oldu. Selçuklu Türklerini durduramayan İmparator Romanos Manuel Komnenos komutasındaki bir orduyu Sivas dolaylarına Filaretos Bırahmiyos komutasındaki bir diğer orduyu da Malatya dolaylarına gönderdikten sonra üçüncü bir ordu ile bizzat sefere çıkma kararı aldı.^{[11]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 57.} İmparator Romanos 1069 yılında tekrar Anadolu üzerine sefere çıktı. Romanos bu seferinde Kayseri, Palu ve Sivas dolaylarında Türkmenler ile mücadeleye girişerek esirler almıştır fakat Selçuklu Türklerinin geri çekilmesi karşısında bir sonuç alamadı ve Konstantiniyye'ye geri döndü.^{[8]Kafesoğlu, İbrahim. Selçuklu Tarihi. Milli Eğitim Bakanlığı, 1972, s. 48-49.} Ayrıca Selçuklu Türkleri Malatya'da bulunan Filaretos Bırahmiyos komutasındaki Bizans ordusunu ağır bir bozguna uğrattı. Afşin Bey'in ve diğer Selçuklu Türklerinin Konya^{[12]Turan, Osman. Selçuklular târihi ve Türk-İslâm medeniyeti. Ötüken, 2019, s. 168.} ve Karaman başta olmak üzere birçok şehir ve kaleyi ele geçirdiği haberi üzerine İmparator Romanos Kayseri'ye gelerek onlar ile mücadeleye girişmek için hazırlık yapmıştır. Fakat Selçuklu Türkleri onun bu planını boşa çıkartarak Haleb'e çekilmiştir.^{[11]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 57.} 1070 yılında Anadolu'ya gelen Sultan Alparslan, Erciş ve Malazgirt'i fethettikten sonra Afşin Bey'e, Selçuklu Meliki Erbasgan'ı yakalayıp getirmesini emretti. Bu durumdan haberdar olan Erbasgan ordusu ile Anadolu'ya kaçtı. Erbasgan, Anadolu'da karşısına çıkan Bizans generali Manuel Komnenos komutasındaki Bizans ordusunu bozguna uğratarak Manuel Komnenos'u esir aldı. Manuel, Erbasgan'ın Bizans'a sığınmak niyetinde olduğunu esir düştüğünde inandı. Afşin Bey'in onlara doğru gelmesi üzerine hızlı bir şekilde Konstantiniyye'ye doğru yola koyuldular.^[1]AFŞİN. Manuel ve Erbasgan'ı takip ederek yolu üzerinde bulunan Kayseri, Sivas, Afyonkarahisar, Uşak, Denizli, Honaz, Laodikya, Ankara ve Marmara bölgesinde de akınlar düzenledikten sonra Kadıköy yakınlarına gelen Afşin Bey, İmparator Romanos'a Erbasgan'ı ve yanındakileri teslim etmesi için elçi gönderdi fakat bir sonuç alamadı. Yaptığı talebin reddedilmesinin ardından Afşin Bey, aynı yıl içerisinde Ahlat'a geri dönmek üzere yola çıktı. Bu yolculuğu sırasında Afşin Bey, yolu üzerinde bulunan Bizans şehirlerine ve kalelerine akınlarda bulundu. Giriştiği bütün akınlarda ele geçirdiği mallar ile Ahlat'a dönen Afşin Bey, Sultan Alparslan'ı Bizans ve Erbasgan'ın durumundan haberdar etti.^{[13]Sevim, Ali. Selçuklu devletleri tarihi: siyaset, teşkilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1995, s. 58.}

Akınların sonuçları

Afşin Bey'in ve diğer Selçuklu Türklerinin bu akınları neticesinde Bizans'ın bölgedeki istikrarı iyice sarsılmış ve bölgede bulunan Bizans birlikleri ile garnizoları Selçuklu Türkmenlerinin saldırılar sonucunda yıpranmıştır. Afşin Bey Anadolu hakkında edindiği her türlü askeri, coğrafi, stratejik v.b. istihbaratı Sultan Alparslan'a bildirerek Malazgirt zaferine giden yolda önemli katkılarda bulunmuştur.