Ağa Petros

Bazlı Petros Elia veya Ağa Petros (ܐܝܠܝܐ ܦܹܛܪܘܼܣ; Nisan 1880 - 2 Şubat 1932), I. Dünya Savaşı sırasında Süryani asilerinin askerî lideriydi.^{[1]Zinda Magazine.} Ortadoğu'daki Süryaniler ve diğer Hristiyan azınlıklar için ulusal bir kahraman, Müslümanlar için terör haline gelen bir isimdir.^{[2]Astourian, Stephan. Collective and State Violence in Turkey The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. 2020.} 1918'e gelindiğinde Ağa Petros ve Süryani milisleri, Urmiye Gölü'nün batısındaki Güney Azerbaycan'ın ufak bir kısmını kısmını kontrol etmiş ve yine aynı yerde de özerklik ilan etmişti.^{[2]Astourian, Stephan. Collective and State Violence in Turkey The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State. 2020.} Petros, ayrıca Mar Benyamin XXI. Şimun suikastının intikamı olarak Kuhnaşehir'de 1.000 Kürdün katledilmesinin faillerindendir.^{[3]Giwargis, Micheal. كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2.}

İlk yılları

Ağa Petros, 1880'de Osmanlı'nın Van Vilayeti'nin Çölemerik kazasının Baz (Çanaklı) köyünde doğmuş, ilköğrenimini yine köyünde almış ve ardından Urmiye'deki Avrupalı misyoner okuluna gitmiştir. Öğrenimini tamamladıktan sonra Baz (Çanaklı) köyüne geri dönmüş ve orada öğretmen olmuştur. Süryanice, Türkçe, Arapça, Fransızca, Farsça, Kürtçe, İngilizce ve Rusça dahil olmak üzere çok sayıda dili akıcı bir şekilde konuşabilmesinden dolayı 1909'da Osmanlı'nın İran konsolos sekreteri olarak Urmiye'ye atandı.^{[4]آغا بطرس: سنحاريب القرن العشرين.}

I. Dünya Savaşı

Ruslar Urmiye'ye girdikten sonra, Ağa Petros küçük bir Süryani kuvvetiyle Osmanlı ve Kürt aşiretlere karşı çarpıştı.^{[4]آغا بطرس: سنحاريب القرن العشرين.} İtilaf Kuvvetleri'nin bünyesine girerek Süryani gönüllülerinden oluşan milis kuvvetinin sol kanadına komuta etti (sağ kanat XXI. Şimun'un kardeşi Dawid Mar Şimun, merkez ise XXI. Şimun'un komutası altındaydı).^{[5]Naayem, Joseph. Shall this Nation Die?. 31 Aralık 2012.}

Lieutenant Gasfield (İngiliz İrtibat Subayı) ve French Surgeon-Major Jean Caujole (Fransız Askeri Tabip), Urmiye ve Salmas cephelerindeki günlüklerinde, Ağa Petros'un kendi cemaati üzerindeki zorba yönetimini ve köylüleri milis yapabilmek için uyguladığı baskıları bizzat kaydetmişlerdir.^{[6]Caujole, Jean. Les Tribulations d'une Ambulance Française en Perse, 1917-1919. Paris: Bloud & Gay, 1922.}

Osmanlı Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti (Emniyet Genel Müdürlüğü) raporlarında; Ağa Petros’un bölgedeki tarafsız veya Osmanlı'ya sadık Süryani/Nasturi köylerine baskın yaparak gençleri zorla Rus ordusu güdümündeki milis birliğine kattığı, direnen köylerin lojistik kaynaklarına el koyduğu aktarılmaktadır.^{[7]T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Osmanlı Arşivi (BOA), Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb (Emniyet Genel Müdürlüğü 5. Şube), Dosya No: 24, Gömlek No: 18 (1916-1917 tarihli istihbarat raporları).}

Suldouze Muharebesi

Ana madde:

Petros, emrindeki 1.500 atlı ile Osmanlı birliklerine komuta eden Hayri Bey'in 8.000 adamına taarruz ederek mağlup etmişti.^{[8]Joseph Naayem, Shall this Nation die?, Chaldean Rescue, New York, 1920, p. 277 online version} Petros ayrıca Mahabad'da da kayıp verdirmiş ve Osmanlı kuvvetlerini Revandiz'e geri çekilmek zorunda bırakmıştı.^{[3]Giwargis, Micheal. كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2.}^{[4]آغا بطرس: سنحاريب القرن العشرين.}

Ağa Petros, Mahabad'da Osmanlı kuvvetlerini Revandiz'e sürmüştü.^{[3]Giwargis, Micheal. كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2.} Ancak Ermeni ve diğer Süryani kuvvetleri üzerinde sınırlı bir kontrole sahipti ve pek azı güveniyordu. Saflarda bölünme vardı ve daha önce mağlup ettiği Osmanlıları kontrol altına almak için bir kuvvet göndermek yerine, kendisine askeri yardım sözü veren İngiliz yetkililerin teşvikiyle kuvvetlerini Sainkale'ye taşıdı. Bununla birlikte, İngilizler sözlerini yerine getirmedi. İngiliz müfrezesi geri çekildikten yedi gün sonra Sainkale'ye ulaştı^{[9]Stafford, R. S.. The Tragedy of the Assyrians. Gorgias Press, 31 Aralık 2006.}.

Ağa Petros liderliğindeki Süryani milisleri, Osmanlı ordusu ve Kürt aşiretlerine karşı yoğun bir şekilde savaşarak onları Musul'dan ve tüm bölgeden püskürttü ve Britanya'nın bölgeyi kontrol etmesinde yardımcı oldu. Muharebeler, Petros ve İngiliz yetkililerin günümüze ulaşan mektuplarında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.^{[10]World War I.}

Charah Muharebesi

Ana madde:

Ağa Petros, Doğu Süryani Kilisesi Patriği XXI. Şimun ile de bazı anlaşmazlıkları vardı ve ailesi tarafından sık sık dile getiriliyordu.^{[3]Giwargis, Micheal. كتاب; آغا بطرس – سنحاريب القرن العشرين / (ايضاح وتعليق) | Nala4U.com | صفحة 2.}^{[11]Fatma, UYGUR. 1857 Eflak ve Boğdan Seçimlerine Fransız Müdahalesi ve Sonuçlarına Dair Bir Araştırma. 2017, s. 183-201.} İtilaf Devletleri askeri danışmanları, Petros'un XXI. Şimun'a karşı entrikalar çevirdiğini ve Patrik'in Müttefikler üzerinde itibar suikastine uğramasına çalıştığını bildirdi. Ancak, XXI. Şimun'un İranlı Kürt Simko tarafından öldürülmesinden sonra Ağa Petros, Simko'yu Koynaşehr'deki kalesinden sürmek için Malik Hoşaba ve diğerleriyle güçlerini birleştirdi.^{[4]آغا بطرس: سنحاريب القرن العشرين.}

Zorla Silah Altına Alma, Zaferlerin Ölçeği ve Başarısızlık

Osmanlı Dahiliye Nezareti (İçişleri Bakanlığı) Emniyet-i Umumiye Müdiriyeti (Emniyet Genel Müdürlüğü) raporlarında; Ağa Petros’un bölgedeki tarafsız veya Osmanlı'ya sadık Süryani/Nasturi köylerine baskın yaparak gençleri zorla Rus ordusu güdümündeki milis birliğine kattığı, direnen köylerin lojistik kaynaklarına el koyduğu aktarılmaktadır.^{[12]Osmanlı Arşivi (BOA), Fon Kodu: DH.EUM.5.Şb (Emniyet Genel Müdürlüğü 5. Şube), Dosya No: 24, Gömlek No: 18 (1916-1917 tarihli istihbarat raporları).}

Savaşın hemen ardından Irak'taki Süryani mültecilerden sorumlu olan İngiliz subay R. S. Stafford, kaleme aldığı resmi çalışmada Ağa Petros’un askeri kapasitesini analiz etmiştir. Stafford, Petros’un komuta ettiği grupların düzenli bir orduya karşı kalıcı hiçbir stratejik zafer elde edemediğini, başarılarının sadece korumasız sınır kasabalarındaki geçici baskınlardan (mahalle/köy ölçeğinde) ibaret olduğunu ve Rus desteği çekilir çekilmez disiplinsizlik yüzünden hızla dağıldıklarını yazar.^{[13]Stafford. The Tragedy of the Assyrians. George Allen & Unwin Ltd, 1935.}

Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt (ATASE) Daire Başkanlığı belgelerinde, Ağa Petros birliklerinin Osmanlı Üçüncü Ordusu karşısında hiçbir zaman düzenli bir hat kuramadığı, çatışmaların ekseriyetle Urmiye batısındaki dağlık arazide gerilla baskınları şeklinde geçtiği ve 1918 yazında Osmanlı ordusunun ileri harekatıyla bu milislerin direnmeden Güney İran'a (Sainkale ve Hamadan hattına) kaçtığı kronolojik olarak belgelenmiştir.^{[14]T.C. Genelkurmay ATASE Daire Başkanlığı Arşivi, Birinci Dünya Harbi Kataloğu (BDH), Klasör No: 5281, Dosya No: 42, Fihrist No: 1-12}

Prof. John Joseph, Ağa Petros'un askeri anlatılarının çoğunun "ulus inşa etme miti" olduğunu ve sahadaki gerçeklerle uyuşmadığını açıkça yazar.^{[15]Jospeh, Jhon. The Nestorians and Their Muslim Neighbors: A Study of Western Influence and Islamic-Christian Relations. Princeton University Press, 1961.}

Son yılları

Lozan Barış Konferansı

Petros, 1919-1923 yılları arasında Süryanilerin baş müzakerecisiydi. 24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan kentinde düzenlenen Milletler Cemiyeti Lozan Barış Konferansı'na katıldı ve burada Türk delegasyonuna Süryanilerin sadakati karşılığında Hakkâri ve çevresindeki Süryanilerin yeniden iskân edilmesi için istekte bulundu. Lozan'daki Türk delegasyonuna başkanlık eden dönemin Türkiye Dışişleri Bakanı İsmet İnönü iskândan yanaydı ancak Ankara'dan gelen bir telgrafla istek reddedildi.^{[16]La question assyro-chaldéenne devant la Conférence de la paix de Lausanne, par le général Agha Petros, président du Comité exécutif national, président de la délégation assyro-chaldéenne à la Conférence de Lausanne. — Lausanne. In-4, 18 pages, annexes et carte.. Ocak 1923, s. 28.}

Ölümü

Petros, son yıllarında Fransa'nın Toulouse şehrine taşındı ve 2 Şubat 1932'de tren istasyonunda geçirdiği beyin kanaması sonucu ölümüne kadar burada yaşadı.

Tartışmalar

W.A. Wigram, The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan (İnsanlığın Beşiği, Doğu Kürdistan'da Yaşam) adlı kitabında Petros'un Britanya Kolumbiyası'nda dolandırıcılık faaliyetlerine karıştığını ve Makedonya'da bir yetimhane inşası için sözde para topladığını belirtmektedir.^{[17]Rev. W.A. Wigram. The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan, Second Edition. A & C Black, Ltd, 1922, s. 218-219.} Bazı tarihçilere göre^{[18]Méthy Daniel, L'action des grandes puissances dans la région d'Ourmia (Iran) et les Assyro-Chaldéens: 1917–1918 in Studia Kurdica n°1- 4.5, 5, Paris,1988, ISSN 0765-1074, p86.. online version} Kanada polisi kendisini tutuklamak üzereyken ülkeden kaçmış, daha sonra Roma'da gitmiş ve burada kendisini Doğu Süryani Kilisesi'ndeki aşiretini Keldani Katolik Kilisesi'ne kazandırmak isteyen Süryani aşiret reisi olarak tanıtmıştır. Bu kararından etkilenen ve minnettar olan Katolik yetkililer kendisine resmî bir nişan verirler.^{[17]Rev. W.A. Wigram. The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan, Second Edition. A & C Black, Ltd, 1922, s. 218-219.}^{[18]Méthy Daniel, L'action des grandes puissances dans la région d'Ourmia (Iran) et les Assyro-Chaldéens: 1917–1918 in Studia Kurdica n°1- 4.5, 5, Paris,1988, ISSN 0765-1074, p86.. online version} Petros daha sonra Osmanlı'ya döner ve Papa'dan aldığı nişanı yerel yönetime göstererek Osmanlı İran Konsolosluğu'nda iş ister. Sekreter olarak işe alınır ve 1909'da Urmiye'ye İran Konsolosunda sekreter olarak atanır.^{[17]Rev. W.A. Wigram. The Cradle of Mankind, life in Eastern Kurdistan, Second Edition. A & C Black, Ltd, 1922, s. 218-219.} David Gaunt gibi tarihçiler Kanada'da geçirdiği zamanı bir tatil olarak nitelendirir ve dolandırıcılık eylemlerinden ziyade sadece bir bağış toplama işi yaptığını söylerler.

Bazı tarihçilerde Petros Elia'nın sadece kendi hırslarıya hareket eden biri olduğunu da söylerler.^{[19]Rev. W.A. Wigram. The Assyrians and Their Neighbours. Gorgias Press LLC, 2002.} İtilaf Devletleri askeri danışmanları, Petros'un Patrik XXI. Şimun'a karşı entrikalar çevirdiğini ve İtilaf Devletleri üzerinde itibar suikastine uğramasına çalıştığını rapor etmişlerdir.^{[18]Méthy Daniel, L'action des grandes puissances dans la région d'Ourmia (Iran) et les Assyro-Chaldéens: 1917–1918 in Studia Kurdica n°1- 4.5, 5, Paris,1988, ISSN 0765-1074, p86.. online version} Teğmen Gasfield ve Fransız Cerrah Binbaşı Caujole, raporlarında da zaten astları tarafından pek itibar görmediğini kaydetmişlerdir.^{[18]Méthy Daniel, L'action des grandes puissances dans la région d'Ourmia (Iran) et les Assyro-Chaldéens: 1917–1918 in Studia Kurdica n°1- 4.5, 5, Paris,1988, ISSN 0765-1074, p86.. online version}^{[20]Viktor Shklovsky, Russian commissar in Urmia region wrote: "… he governed a certain locality in Turkey and ruined the populace with exorbitant taxes, while residing in America he was sentenced to a term of hard labor in Philadelphia. At the present time he sides with Russia and is our official dragoman. His services are to be used with extreme caution." Zindamagazine}