1922 Manisa yangını

1922 Manisa yangını, 5 Eylül 1922 gecesi başladı ve 8 Eylül'e kadar devam etti ve yangının sonucunda şehirdeki binaların yüzde 90'ı yıkıldı (~10.000 bina).^{[1]U.S. Vice-Consul James Loder Park to Secretary of State, Smyrna, 11 April 1923. US archives US767.68116/34, Consul Park concluded:, "1. The destruction of the interior cities visited by our party was carried out by Greeks.", "2. The percentages of buildings destroyed in each of the last four cities referred to were: Manisa 90 percent, Cassaba (Turgutlu) 90 percent, Alaşehir 70 percent, Salihli 65 percent.", "3. The burning of these cities was not desultory, nor intermittent, nor accidental, but well planned and thoroughly organized.", "4. There were many instances of physical violence, most of which was deliberate and wanton. Without complete figures, which were impossible to obtain, it may safely be surmised that 'atrocities' committed by retiring Greeks numbered well into thousands in the four cities under consideration. These consisted of all three of the usual type of such atrocities, namely murder, torture and rape.", "Cassaba (present day Turgutlu) was a town of 40,000 souls, 3,000 of whom were non-Muslims. Of these 37,000 Turks only 6,000 could be accounted for among the living, while 1,000 Turks were known to have been shot or burned to death."[2]Emecen, Feridun Mustafa. Tarihin içinde Manisa. Manisa Belediyesi, 2006, s. 6.} Olaylar Türk-Yunan Savaşı (1919-1922) sırasında meydana geldi. Yangın Türk ordusu önünde geri çekilen Yunan askerleri tarafından başlatıldı.^{[3]Freely, John. Children of Achilles: The Greeks in Asia Minor Since the Days of Troy. .B.Tauris, 2010, s. 212.} ABD Viskonsülü James Loder Park, Manisa'da ve komşu bölgedeki kurbanların sayısını binlerle tahmin etmektedir. Türk kaynakları ise Manisa kasabasında 4.355 kişinin öldüğünü iddia ediyor.^{[4]Ergül, Teoman. Kurtuluş Savaşında Manisa, 1919-1922. Manisa Kültür Sanat Kurumu, 1991, s. 337.[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.}

Arka plan

Manisa, Batı Anadolu'da Spil Dağı'nın eteğinde bulunan tarihi bir kent, 15. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'na katıldı. 19. yüzyılda Anadolu'nun Ege Bölgesi'nin en büyük şehirlerinden biriydi. Osmanlı döneminde Manisa'yı Osmanlı şehzadeleri sancak beyi olarak yönettikleri için^{[6]Ayliffe, Rosie. Turkey. Rough Guides, 2003, s. 313.} (Şehzadeler Şehri) olarak da bilinir. Şehirde Osmanlı mimarisinin birçok örneği inşa edilmiştir, mesela 1586 yılında III. Murad için Mimar Sinan tarafından inşa edilen Muradiye Camii gibi.^{[7]Richardson, Terry. The Rough Guide to Turkey. Rough Guides UK, 2013.[8]Jayyusi, Salma Khadra. The City in the Islamic World. BRILL, 2008, s. 469.}

19. yüzyılda yangından önce şehrin nüfusu 35.000^{[9]United States. Dept. of State. Papers Relating to Foreign Affairs, 3. U.S. Government Printing Office, 1866, s. 311.} ve 50.000^{[10]Adams, Charles Kendall. Johnson's universal cyclopaedia, Volume 8. A.J. Johnson Co, 1895, s. 310.} arası tahmin ediliyor. Şehirde farklı dini ve etnik gruplar bulunuyordu, Hristiyanlar, Yahudiler ama çoğunluğu Müslüman Türklerdi. 19. yüzyılda Gayri Müslim gruplarda bir artış oldu, çoğunlukla Yunanlarda. 1865 yılında İngilizler tarafından toplam 40,000 ve azınlıklar 5.000 Rum, 2.000 Ermeni ve 2.000 Yahudi olarak tahmin edilmiştir.^{[11]Clarke, Hyde. On the Supposed Extinction of the Turks and Increase of the Christians in Turkey. A paper read before the Statistical Society of London. Journal of the Statistical Society of London, 1865, s. 283.} 1898 yılında nüfusu Osmanlı dilbilimci Şemseddin Sami göre toplam 36,252, bunlardan 21.000 Müslümanlar, 10.400 Yunanlar, 2.000 Ermeniler olarak tahmin edilmiştir.^{[12]M., Th. Houtsma. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, Volume 5. BRILL, 1993, s. 246.}

Birinci Dünya Savaşı ardından Yunanistan Müttefik Güçler tarafından desteklenerek 15 Mayıs 1919 tarihinde İzmir'e çıkartma yapar ve çevre bölgeyi işgal etmeye başlar. Manisa kasabası silahlı muhalefet olmadan 26 Mayıs 1919 tarihinde Yunan askerleri tarafından işgal edildi.^{[13]ÇAGRI, ERHAN. GREEK OCCUPATION OF IZMIR AND ADJOINING TERRITORIES REPORT OF THE INTER-ALLIED COMMISSION OF INQUIRY (MAY-SEPTEMBER 1919). SAM PAPERS No. 2/99, 1999.} Üç yıldan fazla süren işgal sırasında, yerel Türklerin kötü muameleden şikayetleri oldu.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Savaş sırasında Türkler ve Yunanlar arasında karşılıklı mezalim uygulandı.

Yangın

Türk ordusunun Ağustos 1922 tarihinde başlayan saldırıları karşısında Yunan orduları İzmir ve Ege kıyılarına doğru çekildiler. Geri çekilme sırasında, kasaba ve köyleri yaktılar ve yol boyunca Türk halkına zulüm uyguladılar.^{[14]Chenoweth, Erica. Rethinking Violence: States and Non-state Actors in Conflict. MIT Press, 2010, s. 49.} Manisa'nın doğusundaki Alaşehir ve Salihli gibi Kasabalar, yakıldı. Manisa'da yangından birkaç gün önce, şehrin yakılacağı söylentileri dolaşmaya başladı.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Türk kaynaklarına göre, Rum ve Ermeni nüfusunun şehri terk etmesine Yunan ordusu tarafından izin verildi.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Batılı kaynaklara göre Hristiyanlar genel olarak Türk ordusu gelmeden önce kaçtılar.^{[14]Chenoweth, Erica. Rethinking Violence: States and Non-state Actors in Conflict. MIT Press, 2010, s. 49.} Türk kaynakları, yerli Türklerin ve Müslümanların yangın gününe kadar evlerinde kalmalarının emredildiğini iddia ediyor.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.}

Şehrin yakılması Yunan ordusu tarafından itina ile organize edildi ve yangınlar özel organizeli gruplar tarafından birden fazla yerde başlatıldı.^{[1]U.S. Vice-Consul James Loder Park to Secretary of State, Smyrna, 11 April 1923. US archives US767.68116/34, Consul Park concluded:, "1. The destruction of the interior cities visited by our party was carried out by Greeks.", "2. The percentages of buildings destroyed in each of the last four cities referred to were: Manisa 90 percent, Cassaba (Turgutlu) 90 percent, Alaşehir 70 percent, Salihli 65 percent.", "3. The burning of these cities was not desultory, nor intermittent, nor accidental, but well planned and thoroughly organized.", "4. There were many instances of physical violence, most of which was deliberate and wanton. Without complete figures, which were impossible to obtain, it may safely be surmised that 'atrocities' committed by retiring Greeks numbered well into thousands in the four cities under consideration. These consisted of all three of the usual type of such atrocities, namely murder, torture and rape.", "Cassaba (present day Turgutlu) was a town of 40,000 souls, 3,000 of whom were non-Muslims. Of these 37,000 Turks only 6,000 could be accounted for among the living, while 1,000 Turks were known to have been shot or burned to death."} Türk kaynaklarına göre kundakçıların önemli bir kısmı yerli Rumlar ve Ermeniler'den oluşuyordu.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Salı 5 Eylül gecesi ve 6 Eylül sabahı, yangınlar Çarşı mahallesinde ve başka yerlerde başladı.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Birçok insan güvenli yere ulaşmak için evlerini terk etti ve dağlara ve tepelere doğru kaçtı.^{[2]Emecen, Feridun Mustafa. Tarihin içinde Manisa. Manisa Belediyesi, 2006, s. 6.} Bu kaos sırasında bazı insanlar Yunanlar tarafından öldürüldü ya da yandı.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Kaçan nüfus birkaç gün boyunca dağlarda saklandılar.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.[15]Neyzi, Leyla. Remembering Smyrna/Izmir. History and Memory, 2008, s. 115.} Bu arada Türk ordusu hızla ilerlemeye devam etti ve bazı arta kalan Yunan birlikleri ile çatışmadan sonra 8 Eylül'de şehrin kalıntıları üzerinde kontrolü ele aldı.^{[2]Emecen, Feridun Mustafa. Tarihin içinde Manisa. Manisa Belediyesi, 2006, s. 6.} Fakat o sırada zaten şehrin çoğu yıkılmıştı.

Gülfem Kaatçılar İrem, küçük bir kız olarak yangına tanık oldu ve ailesi ile tepelere kaçtı, onun hatırladıkları:

Akıbet

Şehir neredeyse tamamen Cemalettin adında bir Türk mimar tarafından modern bir plana göre yeniden inşa edildi.^{[16]KARAKAYA, EMEL. RECONSTRUCTION OF ANATOLIA FOR THE CONSTRUCTION OF NATION-STATE: ROLES ATTAINED TO ANKARA AND İZMİR. 1 5 t h INTERNA T IONAL PLANNING H ISTORY SOCIETY CONFERENCE.} Şehir tarihi yapılarını ve öğelerinin birçoğunu kaybetti, ancak iki selatin Osmanlı camii'sinin etrafındaki küçük bir alan kurtuldu. Sonraları kasaba tekrar büyüdü ve 2012 yılında 309.050 nüfusuna ulaşmıştı.^{[17]Main cities.}

Hasar

Daha sonra, harap şehir ve çevresi, çok sayıda insan tarafından gezildi. Türk hükûmeti Tetkik-i Mezalim veya Tetkik-i Fecayi heyeti adında bir komisyon kurdu ve bunlar olayları ve mezalimi araştırmış ve belgelemiştir.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Ünlü Türk kadın yazarı Halide Edip yangından sonra şehri gördü. Fransız hükûmeti temsilcisi, Henry Franklin-Bouillon, şöyle demiştir: "Magnesia (Manisa) kentinde 11.000 evden sadece 1.000'i ayakta kalmıştır.^{[18]Turks halt embarkation of all Smyrna refugees; Quit the neutral zone.} Patrick Kinross'a göre: "kutsal tarihi Manisa şehri içindeki on sekiz bin binadan sadece beş yüz ayakta kalmıştır." Toplam ekonomik hasar elli milyondan fazla lira (çağdaş değer)olarak tahmin edilmiştir.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Yunan askerlerinin bazıları, şehrin yeniden inşasında kullanıldı, Karaköy camii'nde olduğu gibi.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.}

İstanbul'da Amerika Birleşik Devletleri Konsolos Yardımcısı, James Loder Park, Yunan çekilişinden hemen sonra yaptığı gezide durumu şöyle açıkladı:^{[1]U.S. Vice-Consul James Loder Park to Secretary of State, Smyrna, 11 April 1923. US archives US767.68116/34, Consul Park concluded:, "1. The destruction of the interior cities visited by our party was carried out by Greeks.", "2. The percentages of buildings destroyed in each of the last four cities referred to were: Manisa 90 percent, Cassaba (Turgutlu) 90 percent, Alaşehir 70 percent, Salihli 65 percent.", "3. The burning of these cities was not desultory, nor intermittent, nor accidental, but well planned and thoroughly organized.", "4. There were many instances of physical violence, most of which was deliberate and wanton. Without complete figures, which were impossible to obtain, it may safely be surmised that 'atrocities' committed by retiring Greeks numbered well into thousands in the four cities under consideration. These consisted of all three of the usual type of such atrocities, namely murder, torture and rape.", "Cassaba (present day Turgutlu) was a town of 40,000 souls, 3,000 of whom were non-Muslims. Of these 37,000 Turks only 6,000 could be accounted for among the living, while 1,000 Turks were known to have been shot or burned to death."}

Mağdurlar

Yangın sırasında kurbanların toplam sayısı tam olarak bilinmemektedir. Türk kaynakları 855 kişinin vurularak ve 3.500 kişinin alevler içinde öldüğünü tahmin ediyor.^{[4]Ergül, Teoman. Kurtuluş Savaşında Manisa, 1919-1922. Manisa Kültür Sanat Kurumu, 1991, s. 337.[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Çekilen Yunanların tarafından yakılan birkaç yakın kasaba ile bir karşılaştırma yapılabilir. Alaşehir'de 3.000 ve Turgutlu'da 1.000 ölünün olduğu tahmin edilmiştir. Yaralı sayısı da bilinmiyor, Türk kaynakları üç yüz kızın Yunanlar tarafından kaçırıldığını ve tecavüz edildiğini belirtiyorlar.^{[4]Ergül, Teoman. Kurtuluş Savaşında Manisa, 1919-1922. Manisa Kültür Sanat Kurumu, 1991, s. 337.} Birçok tecavüz mağduru korkusundan ya da utancından bu konuda sessiz kaldığı düşünülüyor.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Esir alınan Yunan askerlerinin bazıları tecavüz ettikleri Türk kadınları tarafından linç edildi.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.}

Olaylar yağma eşliğinde gerçekleşti ve insanlar, ateşte eşyalarını ve mallarını kaybettiler.^{[19]Hirschon, Renée. Crossing the Aegean: An Appraisal of the 1923 Compulsory Population Exchange between Greece and Turkey. Berghahn Books, 2008, s. 200.} Evlerin sakinleri yıkıntıları arasında bir süre yaşadı ya da sağlam kalan binalarda birlikte kalabalık bir şekilde oturdular.^{[20]ŞEN, Can. MANISA IN ILHAN BERK’S CHILHOOD AND YOUTH MEMORIES. Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013, s. 348-349.} Kamil Su mahallesine döndüğünde cesetler ve yıkılan binaların arasından geçti, tarihi Aydın Camii'nin sadece duvarları ayakta kalmıştı.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Tamamen yıkılan kendi evininin önünde yabancı bir erkek cesedi yatıyordu.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.}

Türk edebiyatında

Falih Rıfkı Atay şöyle yazmıştır:^{[21]Atay, Falih Rıfkı. Çankaya. 1984, s. 331.}

İlhan Berk küçük bir çocuktu ve Deveciler mahallesinde oturuyordu, onun ablası yangında öldü ve kendisi Uzun Bir Adam kitabında hatıralarını yazdı.^{[20]ŞEN, Can. MANISA IN ILHAN BERK’S CHILHOOD AND YOUTH MEMORIES. Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2013, s. 348-349.} Tarihçi Kamil Su, 13 yaşında Alaybey mahallesinde oturuyordu, olayları yaşadı ailesiyle dağa kaçtı. Sonradan Manisa ve Yöresinde İşgal Acıları, adlı eseri yazdı.^{[5]Su, Kamil. Manisa ve yöresinde işgal acıları. Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982, s. 26-87.} Ressam Cemal Tollu, yangına Türk ordusunda bir asker olarak şahit oldu ve 1968'de "Manisa Yangını" tablosunu boyadı.^{[22]Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set. Oxford University Press, s. 340.[23]Fire of Manisa (painting).}

Ayrıca bakınız

• 1922 Alaşehir Yangını (3-5 Eylül)

• 1922 İzmir Yangını (13-22 Eylül)