1916 Orta Asya Ayaklanması

1916 Orta Asya Ayaklanması veya Ürkün Ayaklanması, Temmuz 1916-Şubat 1917 tarihleri arasında Rus Türkistanı'nda Çarlık yönetimine karşı meydana gelen bir ayaklanmadır.

Ayaklanma, I. Dünya Savaşı'nın Doğu Cephesi'nde resmî olarak askerlik hizmetinden muaf tutulan Müslümanların zorla askere alınmak istenmesi üzerine çıkmıştır. Bununla birlikte Çarlık yönetimi altındaki farklı etnik gruplar arasındaki gerilimleri de içermekteydi.^{[1]Трагедия 1916 года: Девяносто пять лет со дня восстания.} Ayaklanma, Rus ordusu tarafından kanlı bir şekilde bastırılmış olup binlerce Kazak ve Kırgız'ın Çin'e göçüne yol açtı. Buna karşın, Rus devleti Ekim Devrimi gerçekleşene kadar bölgede tam düzeni sağlayamadı.

Aleksandr Kerenski gibi bazı Rus liberalleri ve tarihçileri bu olaylara uluslararası bir ilgi getirdiler.^{[2]Abraham, Richard. Alexander Kerensky : the first love of the revolution. New York : Columbia University Press, 1987.} Sovyetler Birliği döneminde ayaklanmanın liderleri Çarlık rejimine karşı savaşan devrimci kahramanlar ilan edildi. Ağustos 2016'da Kırgızistan'da bir kamu komisyonu 1916 ayaklanmasının bastırılmasını soykırım olarak adlandırılması sonucuna vardı.^{[3]Kyrgyzstan Renames Soviet-Era October Revolution Day, Lengthens Holiday. 2 Kasım 2017.}

Arka plan

19. yüzyılın ikinci yarısında Rusya’nın Orta Asya’yı fethetmesi, Orta Asya halkları üzerinde sömürgeci bir rejimin dayatılmasına yol açtı. Bölge halkı Çarlık makamları tarafından vergilendiriliyor ve Rus İmparatorluğu nüfusunun yaklaşık %10’unu oluşturmasına rağmen 435 sandalyeli Devlet Duması’nda hiçbir şekilde temsil edilmiyordu.

1916 yılına gelindiğinde, Türkistan ile Bozkır Genel Valiliği’nde, 1861’de serfliğin kaldırılmasını öngören reformdan sonra, 19. yüzyılın ikinci yarısında başlayan Rus ve Ukraynalı yerleşimcilerin iskânı nedeniyle birçok toplumsal, toprakla ilgili ve etnikler arası çelişki birikmişti. Çeşitli toprak ve yasama reformlarıyla yeni bir iskân dalgası başlatılmıştı.

2 Haziran 1886 ve 25 Mart 1891 tarihlerinde, "Türkistan Krayı’nın Yönetimine Dair Nizamname" ile "''Akmola'', Semipalatinsk, Semireçye, Ural ve Turgay bölgelerinin yönetimine dair Nizamname" başlıklı çeşitli düzenlemeler kabul edildi. Bu düzenlemeler, söz konusu bölgelerdeki toprakların büyük kısmının Rus İmparatorluğu mülkiyetine geçirilmesine imkân tanıdı. Yerli halktan her bir aileye, sürekli kullanım hakkı kapsamında 15 akrelik bir toprak parçasına sahip olma izni verildi.^{[4]"Istoriya Turkestana" История Туркестана [History of Turkestan] (in Russian). Archived from the original on 2013-05-04.}

1906–1912 yılları arasında ise, Kazakistan’da ve Orta Asya’nın geri kalanında uygulanan Stolypin reformlarının bir sonucu olarak, Rusya’nın merkezî bölgelerinden 500.000’e kadar köylü hanesi bu topraklara nakledildi.^{[4]"Istoriya Turkestana" История Туркестана [History of Turkestan] (in Russian). Archived from the original on 2013-05-04.}

Dış bağlantılar

• 100. YILINDA ORTA ASYA’DA 1916 İSYANI VEGÜNÜMÜZ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ.

• Photo gallery of human and animal remains from Urkun incident at Bedel Pass, from RFE/RL

• Semirechye on Fire. A Story of Rebellion - Documentary on the 1916 Rebellion