12 hayvanlı takvim

12 Hayvanlı Takvim (veya 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Kazakça: Müşel; Çince: 地支; pinyin: Dìzhī), Asya'da, özellikle Türk halkları, Çinliler, Japonlar, Koreliler, Vietnamlılar, Moğollar ve Mançular tarafından tarih boyunca yaygın olarak kullanılmış, Jüpiter'in yörünge hareketlerini ve Güneş yılı esasını temel alan köklü bir zaman ölçme sistemidir.^{[1]Nergis Biray (2009), 12 Hayvanlı Türk Takvimi}^{[2]Mehmet Kara, On iki Hayvanlı Takvim}

Sistem, her biri bir hayvanla (veya simgeyle) temsil edilen 12 yıllık döngülerden oluşur. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra resmi işlerde Hicri takvimi kullanmaya başlasalar da; bu takvim sistemi Yörük ve Türkmen aşiretleri arasında, edebi eserlerde, şer'iyye sicillerinde ve diplomatik belgelerde varlığını yüzyıllarca sürdürmüştür. Çin kültüründe ise bu sistem sadece yılları değil; "Dünyevi Dallar" adıyla saatleri, yönleri ve elementleri de kapsayan geniş bir kozmolojiye işaret eder.

Tarihçe ve Köken

Takvimin kökeni hakkında sinologlar ve türkolglar arasında farklı görüşler bulunmaktadır.

Türk Kökeni Tezi: Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde bu takvimin Türk hakanlarından biri tarafından geçmiş yıllardaki bir savaşın tarihinin karıştırılması üzerine oluşturulduğunu belirtir. Edouard Chavannes gibi bazı batılı sinologlar, 12 hayvanlı sistemin Orta Asya'daki göçebe Türk halkları tarafından geliştirilip Çin'e geçtiğini savunmaktadır.
Çin Kökeni Tezi: Çin kaynaklarına göre sistem, "Suìxīng" (歲星 - Jüpiter) gezegeninin yörüngesini takip etmek için göksel dairenin 12 bölüme ayrılmasıyla ortaya çıkmıştır. Mete Han'ın tahta çıkış tarihi olan MÖ 209'da Türkler tarafından da kullanıldığı bilinmektedir.^{[3]Eski Türk Dünyasında Kronoloji Yöntemleri, Louis Bazin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ocak 2011}

Bu takvim, Göktürkler ve Uygurlar döneminde dikilen yazıtlarda (örneğin Kül Tigin Yazıtı) olayların tarihlenmesinde, savaşların ve diplomatik ilişkilerin kayıt altına alınmasında temel referans sistemi olarak kullanılmıştır.

Sistemin Yapısı ve İşleyişi

Takvim, Ay takviminden farklı olarak Güneş yılını esas alır. Bir yıl 365 gün ve yaklaşık 5-6 saat olarak hesaplanır.

Müçel (Yıllık Döngüler)

Sistem 12 yıllık döngüler (devir) halinde ilerler. Bu 12 yıllık döngüye Türk lehçelerinde "Müç" veya "Müçel" adı verilir.^{[4]Prof.Dr. Zeyneş İsmail, “Kazak Türklerinde 12 Hayvanlı Takvim”, Tüksoy Dergisi, Mayıs 2003, Sayfa: 15}

Yıllar: Her yıl bir hayvan ismiyle anılır (Sıçan, Sığır, Pars...).
Çağ: 5 adet 12 yıllık döngünün (12x5) birleşimiyle oluşan 60 yıllık döneme "Çağ" denir. Bu süre ortalama bir insan ömrü kabul edilir. Çin kozmolojisinde bu 60 yıllık döngü, 10 Göksel Kök (Heavenly Stems) ve 12 Dünyevi Dal'ın kombinasyonuyla (Sexagenary cycle) oluşur.^{[5]Yuval Blum, "Introduction to the "STEMS AND BRANCHES" theory", Mahaya Forest Hill Integrative Health Clinic, Toronto.}

Yılbaşı

Türk takvim sisteminde yılbaşı, gece ve gündüzün eşitlendiği 21 Mart (Nevruz) tarihidir. Bu tarih, baharın gelişi ve doğanın uyanışı olarak kabul edilir ve "Uluğ Kün" (Ulu Gün) olarak adlandırılır.^{[6]Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006.} Çin sisteminde ise yeni yıl, kış gün dönümünden sonraki ikinci yeni ayda başlar (genellikle Ocak sonu veya Şubat başı).

Türk Kültüründe Takvim

Türk topluluklarında her hayvanın, o yıla hükmeden karakteristik özellikleri olduğuna inanılır. İnsanların doğdukları yılın hayvanına göre bir kadere ve karaktere sahip oldukları düşünülür.

Hayvanlar ve Özellikleri

Türk boylarında (Göktürk, Uygur, Kazak, Kırgız vb.) kullanılan genel sıralama ve atfedilen özellikler şöyledir:^{[7]Kültürel Etkileşim Açısından 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Ufuk Tavkul}

Yakut (Saha) Türklerinde Varyasyon

Yakutlar (Sahalar), 12'li düzeni kullanmakla birlikte, hayvan isimleri yerine kendi mitolojilerindeki Tanrıların adlarını kullanmışlardır:^{[8]Töre Bilgileri (Saha Türklerin kültür örneği), Doç.Dr. Ludmila Egorova}

Cöhögöy
Ayzıt (Ayısıt)
İnehsit (İyehsit)
Ürüng Ayığ Toyon (Ayığ)
Buğor
Cahın
Suğorun
Hotoy
Bayanay
Sehen Han (Sehen)
Tanha
Otun

Mevsimler ve Aylar

Eski Türklerde aylar sadece sayılarla değil, mevsimsel özelliklere göre de adlandırılmıştır.

Oşlak Ay: Şaman takviminde birinci aydır, Nevruz ile başlar.
Son Ay (Sonay): Yılın ilk yarısının sonudur. Azerbaycan folklorunda Ay ve Güneş'in birbirine kavuşamamasını simgeleyen hüzünlü "sonay geceleri" efsaneleriyle bilinir.^{[9]Dil ve Ayın Düşünce, Dilmaç Jurnalı 34. Özel Sayı, 2007 (Tahran)}

Mevsim adlandırmaları şöyledir:

Çin Sistemi: Dünyevi Dallar (Earthly Branches)

Çincede Dìzhī (地支) olarak bilinen bu sistem, Türk sisteminden daha karmaşık kozmolojik bağlantılara sahiptir. Çinli gök bilimciler, Jüpiter'in (Suìxīng) yörüngesini 12 yıla yuvarlayarak (gerçekte 11.86 yıl) göksel daireyi 12 bölüme ayırmışlardır.^{[10]Jonathan Smith (2011), The 'Di Zhi' 地支 as Lunar Phases...}

Yönler ve Denizcilik

Avrupa kültüründe yönler 4 ana eksende toplanırken (Kuzey, Güney, Doğu, Batı), Çinli denizciler ve gök bilimciler 12 hayvanlı sistemi pusula yönleri olarak kullanmışlardır.

Kuzey: Zi (Fare)
Doğu: Mao (Tavşan)
Güney: Wu (At)
Batı: You (Horoz)

Ünlü denizci Zheng He, seyahatlerinde 48 bölümlü pusulalar kullanırken bu 12'li temel sistemi referans almıştır.^{[11]Le système du temps dans la tradition chinoise, David Elbaz}

Etimoloji ve Karakter Analizi

Çin'de kullanılan 12 karakterin kökeni üzerine yapılan paleografik çalışmalar, bu karakterlerin başlangıçta hayvanlarla ilgili olmadığını, bitkilerin büyüme evrelerini veya astronomik olayları simgelediğini düşündürmektedir.^{[12]Smith, Adam (2015). Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online}

Kültürel Yansımalar ve Sanat

12 Hayvanlı Takvim, sadece bir zaman ölçüm aracı değil, aynı zamanda mimari ve sanatta da yer bulmuş bir metafordur.

Sivas Gökmedrese: Taç kapısındaki süslemelerde, 12 hayvanlı takvimi temsil ettiği düşünülen ancak stilize edilmiş hayvan başı figürleri bulunmaktadır. Sanat tarihçileri bunların Orta Asya şamanist inançlarının Anadolu Selçuklu sanatındaki yansıması olduğunu belirtir.^{[13]Anadolu Selçuklu Dönemi Sivas Medreselerinde Giriş Cephesi Bezemeleri, İlknur AKKAYA.}
Dîvânu Lugâti't-Türk: Kaşgarlı Mahmud, eserinde Türklerin 12 hayvanlı takvimi nasıl kullandığını, her hayvanın neleri simgelediğini detaylıca anlatır.

Yılların Hesaplanması ve Güncel Tablo

Miladi takvimdeki bir yılın 12 hayvanlı takvimdeki karşılığını bulmak için, yıl sayısının 12'ye bölümünden kalan sayı esas alınır (Referans yılına göre). Pratik olarak yakın dönem yılları şu şekildedir: