Şemsi Efendi

Şemsi Efendi (d. 1851, Selanik – ö. 1917, Eyüpsultan, İstanbul), Osmanlı eğitimcisidir.

19. yüzyılda Selanik'te gerek kendi kurduğu özel okulda gerekse aynı dönemde açılmış diğer özel okullarda usul-i cedid (yeni yöntem) esasında eğitim vermiş bir eğitimcidir. Kurduğu Şemsi Efendi Mektebi'nde Mustafa Kemal Atatürk’ün de eğitim aldığı ve okuma-yazmayı burada öğrendiği kabul edilir.

Kendi adını verdiği Şemsi Efendi Mektebi, İstanbul’da öğrenime devam eden Terakki Mektebi'nin ve Fevziye Mektebi öncüsü kabul edilir.

Yaşamı

1851'de Selanik'te doğdu. Annesi Rabia Hanım, babası Abdi Bey'dir.^{[1]Baer, Marc David. The Dönme: Jewish Converts, Muslim Revolutionaries, and Secular Turks. Stanford University Press, 2010.} Ailesinin dönme olduğuna dâir iddiâlar bulunmaktadır.^{[2]Zorlu, Ilgaz. Evet, Ben Selanikliyim: Türkiye Sabetaycılığı. 1998, s. 18.}

1867 yılında Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ni bitirdi. Ailesine mali katkıda bulunmak için bir dükkânda çalışmaya başladı.^{[3]Mert, Ozcan. Atatürk’ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi (1852-1917). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Güz 2015.} Aynı zamanda rüştiyeye devam edemeyenlere özel dersler vermekteydi. 1869-1871 yılları arasında Aynaroz gümrük idaresinde kâtip olarak çalıştıktan sonra Selanik'e geri döndü ve Selanik'te yeni açılan bir yabancı özel okulda Türkçe öğretmenliği yapmaya başladı (1871). Benzer şartlar ve yeni metodlarla Türk öğrencilerine öğretmenlik yapmak üzere bir ilkokul açma fikri doğdu.

Selanik eşrafının katılımı ve hayırseverlerin yardımlarıyla 1872 yılında Selanik'te ilk okulunu açtı. "Şemsi Efendi Mektebi" ismini verdiği okul uzun ömürlü olmadı. Karatahta kullanmak, ders aralarında öğrencilere oyun oynatmak gibi yenilikçi yöntemler uygulaması nedeniyle saldırıya uğradı ve kapandı. Selanik valisi olan Mithat Paşa’nın konuyu vilayet meclisinde gündeme getirmesiyle okul yeniden açıldı; genişletildi. Bu okulda öğrenci yetiştirmekte gösterdiği sebat ve gayretten ötürü Sadrazam Mütercim Mehmed Rüşdi Paşa’nın önerisiyle Sultan Mehmed Reşad tarafından beşinci rütbeden Mecidiye Nişanı ile ödüllendirildi (1876).

Selanik’te 1879’da açılan Terakki Mektebi ve 1885’te açılan Fevziye Mektebi de yeni usul eğitimi benimsedi. Şemsi Efendi, her iki okula da hizmet verdi.

Şemsi Efendi’nin kendisinin kurduğu okulların hiçbirisi uzun ömürlü olmadı ama o kapanan okulların yerine ısrarla yeni okul açtı. Bu okullarında birisi İsmail Hakkı Efendi ile beraber, Aktarönü’nde harap bir mescidi tamir ettirerek açtığı okuldu. Aralarında anlaşmazlık çıkması sonucu İsmail Hakkı Efendi ayrılıp yeni bir okul kurmuştur.

1880 yılı civarında açılan Şemsti’l-ma’ârif adlı özel okulu idare etmek üzere İstanbul’a çağrıldı. Ancak yaptığı görüşmeler olumlu bir sonuç vermeyince Selânik’e geri döndü.^{[3]Mert, Ozcan. Atatürk’ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi (1852-1917). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Güz 2015.}

1887 civarında kendi adını taşıyan yeni bir okul açmıştı. Mustafa Kemal Atatürk de Hafız Mehmed Efendi Mektebi’nden sonra burada öğrenim gördü. Şemsi Efendi’nin, Atatürk'ün öğretmenliğini de yaptığı iddia edilir.^{[4]FEYZİYE MEKTEPLERİ.} Bu okul, 1891’de kapandı.

Şemsi Efendi, Ravza-i Ta’lîm Mektebi’nin kurucusu idi ancak bu okul da kısa ömürlü idi.^{[3]Mert, Ozcan. Atatürk’ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi (1852-1917). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Güz 2015.} Sonraki yıllarda Selanik Fevziye Mektebi’nde öğretmenlik yaptı. Sultan II. Abdülhamid devrinde dördüncü ve üçüncü rütbeden Mecidiye Nişanı ile ödüllendirildi.^{[3]Mert, Ozcan. Atatürk’ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi (1852-1917). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Güz 2015.}

II. Meşrutiyet’in ilanı üzerine 1909 yılında Meşrutiyet’in kutlama töreni için kız öğrencileri ile birlikte İstanbul’a gitti ve Sultan Mehmed Reşad’ın huzuruna çıktı. 1911’de Sultan’ın Rumeli gezisinde Selanik’i ziyareti sırasında padişahı karşılayan öğretmenlerin başında “Şeyhü'l-mu ‘allimîn” sıfatıyla sözcülük yaptı. 1910'da üçüncü rütbeden, 1911'de ikinci rütbeden Maarif Nişanı ile ödüllendirildi.

Şemsi Efendi'nin Selanik'teki öğretmenliği, Balkan Savaşları'na kadar devam etti. Şehrin, Yunanların eline geçmesinden sonra İstanbul'a göç etti. Rumeli'den göçen öğretmenler yarı maaşla taşra okullarında görevlendirilmekte idi ancak o İstanbul'da ilköğretim müfettişliğine tayin edildi.^{[3]Mert, Ozcan. Atatürk’ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi (1852-1917). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Güz 2015.} Eyüpsultan civarında 1917 yılında ölmüştür. Kabri, Üsküdar'daki Bülbülderesi Mezarlığı'ndadır.

Tartışmalar

Soner Yalçın'ın Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı adlı kitabında Şemsi Efendi'ye yönelik "...Artık Selanik'te cemaatlerin finanse ettiği modern eğitim veren okullar faaliyetteydi. Bunların en ünlüsü, 1873′te Vali Midhat Paşa zamanında, Şemsi Efendi tarafından açılan Fevziye Mektebi'ydi. Yoksul bir ailenin çocuğu olan rüştiye mezunu Şemsi Efendi öğretmen olmak ve mahalle mektebinde uygulanan ezbercilik sisteminden koparak yeni öğretim yöntemleri uygulamak amacıyla bu okulu açmıştı. Şemsi Efendi Sabetayistti" ifadeleri yer almaktadır.^{[5]Efendi: Beyaz Türklerin Büyük Sırrı. 2004, s. 59.}

Çeşitli çevreler; gerçek adının Şimon Zvi^{[6]Ilgaz Zorlu (1998), Evet, Ben Selanikliyim/Türkiye Sabetaycılığı} veya Şimon Sevi^{[7]Ekrem Buğra Ekinci, Osmanlı Cemiyetinde Sabataycılık ve Dönmeler, Sabah Gazetesi, 24/04/2017} olduğu iddia etmektedir. İddia ettikleri bu ad benzerliğinden hareketle onun İsrail Devleti'nin 2. Cumhurbaşkanı Yitzhak Ben Zvi'nin 1953 yılında Kudüs'te^{[8]"Zvi Shimshi, Father of Israel’s President, Dies in Jerusalem ", Jewish Telegraphic Agency, 5 Kasım 1953} hayatını kaybetmiş olan babası Zvi Shimshi (Shimshelevich) olduğunu öne sürmektedirler.^{[9]Κλ. Σαματιάδη, "Ο πατέρας του 2ου προέδρου του Ισραήλ υπήρξε δάσκαλος και μέντορας του Κεμάλ!", ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ[10]Dilipak. İsrail’in 2. Cumhurbaşkanı Atatürk’ün nereden yakını?.} Öte yandan; 1851/1852 Selanik doğumlu Şemsi Efendi, Balkan Harbi sonrası Selanik'ten göç etmek zorunda kalıp İstanbul'a gelmiş ve 1917 yılında hayatını kaybetmiştir, mezarı Eyüpsultan'da bulunmaktadır.^{[11]ATATÜRK ANSİKLOPEDİSİ 1. CİLT. Ömer Sami Coşar, Ekim 1973, s. 91-92.[12]Atatürk'ün İlk Öğretmeni Şemsi Efendi. atam.gov.tr.} Fakat, Ben Zvi'nin Polonya doğumlu babası Zvi Shimshi, Rusya'da 20 sene boyunca oğluyla beraber Siyonist faaliyetler yürütmüş birisidir.^{[8]"Zvi Shimshi, Father of Israel’s President, Dies in Jerusalem ", Jewish Telegraphic Agency, 5 Kasım 1953[13]Yitzhak Ben-Zvi (Shimshelevitz) (1884-1963). The State of Israel (Knesset), 2014.} Evlere silah dahi depolamıştır.^{[13]Yitzhak Ben-Zvi (Shimshelevitz) (1884-1963). The State of Israel (Knesset), 2014.} Hatta yürüttüğü bu faaliyetlerden dolayı ve Çarlık polisinin Shimshi'nin depoladığı silahları 1915'te bulması sonucu; Zvi Shimshi tutuklanmış ve ömür boyu cezaya mahkûm edilmiştir.^{[13]Yitzhak Ben-Zvi (Shimshelevitz) (1884-1963). The State of Israel (Knesset), 2014.[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} 1908 yılında Sibirya'ya yollanmış ve burada 16 sene hapiste kalmıştır.^{[13]Yitzhak Ben-Zvi (Shimshelevitz) (1884-1963). The State of Israel (Knesset), 2014.[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} Daha sonra Aliyah yapmasına izin verilmiştir.^{[8]"Zvi Shimshi, Father of Israel’s President, Dies in Jerusalem ", Jewish Telegraphic Agency, 5 Kasım 1953[13]Yitzhak Ben-Zvi (Shimshelevitz) (1884-1963). The State of Israel (Knesset), 2014.[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} Bundan dolayı 1923 yılında, yani Şemsi Efendi'nin ölümünden 6 sene sonra, Kudüs'e gitmiş ve hayatının geri kalanını oğulları ile beraber orada sürdürmüştür.^{[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} Aktif olarak Siyonist faaliyetlerine de devam etmiştir.^{[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} 1953 yılında Kudüs'te ölmüştür, mezarı da orada bulunmaktadır.^{[8]"Zvi Shimshi, Father of Israel’s President, Dies in Jerusalem ", Jewish Telegraphic Agency, 5 Kasım 1953[14]And the Hills Shouted for Joy: The Day Israel Was Born. New York: David McKay, 1973, s. 391-393.} Şemsi Efendi ise hayatı boyunca Osmanlı topraklarından başka bir yerde bulunmamıştır.^{[11]ATATÜRK ANSİKLOPEDİSİ 1. CİLT. Ömer Sami Coşar, Ekim 1973, s. 91-92.}