Sabataycılık

Dönmeler, Osmanlı İmparatorluğu'nda zorlama sonucu dışarıdan İslam'a dönen, ancak Yahudi inançlarını ve Kabalistik inançlarını gizlice koruyan bir grup Sabetaycı kripto Yahudi'ydi. Hareket esas olarak Selanik merkezliydi.^{[1]Sean McMeekin, The Berlin-Baghdad Express, s. 75} Grup köken olarak 17. yüzyılda Sefarad Haham ve Kabalist Sabatay Sevi'nin Yahudi Mesih olduğunu iddia etmesiyle ve daha sonra Sultan IV. Mehmed'in ölüm cezasına çarptırmasıyla Sabatay Sevi'nin zorla İslam'a dönmesiyle ortaya çıktı. Sevi'nin zorla İslam'ı kabul etmesinden sonra, bazı Sabetay Yahudileri de İslam'ı seçip "Dönme" oldular.^{[2]Scrutinizing impacts of conspiracy theories on readers' political views: a rational choice perspective on anti-semitic rhetoric in Turkey. Wiley-Blackwell, September 2015, s. 557-575.} Sabetaycıların bir kısmı, Dönmelerin torunları olarak 21. yüzyıl Türkiye'sine kadar yaşadı.

Tarih

Sahte olarak İslam'a dönmelerine rağmen, Sabetaycılar gizlice Yahudiliğe yakın kaldılar ve Yahudi ritüellerini gizlice uygulamaya devam ettiler. Sabetay Sevi'yi (1626-1676) Yahudi Mesih olarak tanıdılar, Rabbânî Yahudilikteki benzer bazı Yahudi emirlerini gözlemlediler ve İbranice ve daha sonra Ladino dilinde dua ettiler. Ayrıca Sevi'nin hayatındaki önemli olayları kutlayan ritüelleri gözlemlediler ve Sevi'nin dönüşümünü Kabalistik bir şekilde yorumladılar.

Dönme grubunun birkaç kolu vardır. Birincisi İzmir'de olan "İzmirli"dir. Bu, diğer ikisinin sonunda ayrıldığı orijinal mezhepti. İlk ayrılık, Sevi'nin son karısının erkek kardeşi Yakub Querido (yaklaşık 1650-1690) tarafından kurulan Yakubî mezhebini yarattı.^{[3]Maciejko, Pavel (2011). The Mixed Multitude: Jacob Frank and the Frankist Movement, 1755-1816. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.} Querido, Zevi'nin reenkarne olduğunu ve başlı başına bir mesih olduğunu iddia etti. İzmirli'den ikinci bölünme, Berekiah Russo'nun (1695-1740), Türkçede Otman Baba olarak bilinen ve bir sonraki gerçek Sevi'nin ruhunda reenkarne olan bir ruhu miras aldığı iddialarının sonucuydu. Bu iddialar sonradan kazanılmış ve Dönmelerin en kalabalık ve en katı kolu olan Karakaşî (Türk) veya Konioso (Ladino) kolunu doğurmuştur.^{[4]Scholem, Gershom (1974). Kabbalah. New York, NY: Quadrangle/The New York Times Book Company.} Karakaşî/Konioso misyonerleri 18. yüzyılın ilk bölümünde Polonya'da aktifti ve daha sonra Russo'nun ruhunu miras aldığını iddia eden Yakub Frank'ı (1726-1791) öğrettiler. Frank, Doğu Avrupa'da Dönme olmayan farklı bir Sabetaycı grup olan Frankist mezhebi yaratmaya devam etti. Yine bir başka grup, Polonya kökenli Lechli, Selanik ve Konstantinopolis'te sürgünde yaşıyordu.

Bazı yorumcular, 1908'de padişahı Anayasa'yı tekrar yürürlüğe koymaya zorlayan meşruti monarşist devrimcilerden oluşan anti-mutlakiyetçi bir hareket olan Jön Türklerin önde gelen bazı üyelerinin Dönme olduğunu öne sürmüşlerdir.^{[5]The Other Secret Jews. The New Republic, 15 Şubat 2010.} Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan sonra İzmir'de Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'ya yönelik suikast planının liderlerinden biri, İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin kurucu üyesi ve Osmanlı İmparatorluğu'nun eski Maliye Nazırı, Dönmelerin önde gelenlerinden^{[6]Ilgaz Zorlu, Evet, Ben Selânikliyim: Türkiye Sabetaycılığı, Belge Yayınları, 1999, s. 223.[7]Yusuf Besalel, Osmanlı ve Türk Yahudileri, Gözlem Kitabevi, 1999, s. 210.[8]Rıfat N. Bali, Musa’nın Evlatları, Cumhuriyet’in Yurttaşları, İletişim Yayınları, 2001, s. 54.} Mehmed Cavid Bey'dir.^{[9]Andrew Mango, Atatürk, John Murray, 1999, ss. 448-453} Kapsamlı bir soruşturmadan sonra Cavid Bey suçlu bulundu ve daha sonra 26 Ağustos 1926'da Ankara'da asılarak idam edildi.^{[10]Javid (Cavid) Bey, Mehmed.} Atatürk'ün etnik ve dinî azınlıkları zor durumda bırakan Türk milliyetçisi politikalarına, 1930'lu ve 1940'lı yıllarda milliyetçi yayıncıların antisemit propagandası eşlik etmiştir.^{[11]"The journal İnkılâp and the appeal of antisemitism in interwar Turkey ". Alexandros Lamprou, Middle Eastern Studies, Sayı 58, 2022, ss. 32-47}

İlginç bir vaka, 2000 yılında Zvi Publishers'ı kuran ve bir Yahudi olarak tanınmak isteyen Dönme yayıncı Ilgaz Zorlu'dur, ancak bu bet din, Yahudiliğini tam bir dönüşüm olmadan tanımayı reddetmiştir. Ilgaz Zorlu, İsrail'de din değiştirdiğini iddia etti ve daha sonra sicil kayıtlarında ve kimliğinde dinini İslam'dan Yahudiliğe değiştirmek için dava açtı. Mahkeme lehinde oy kullandı.

Sarıyer Yeniköy'de bir Dönme topluluğu var.

Bağımsız bilgin Rıfat Bali, dönme terimini şöyle tanımlar:

İdeoloji

17. yüzyılın Dönme ideolojisi, esas olarak On Emir'in kısaltılmış bir versiyonu olan ve zinaya karşı uyarının bir yasaktan çok bir önlem olarak açıklandığı ve muhtemelen Sabetaylıların antinomian cinsel aktivitelerini açıklamak için dahil edilen On Sekiz İlke etrafında dönüyordu. Ek emirler, Dönmeler ile Musevi ve Müslüman topluluklar arasında meydana gelebilecek etkileşim türlerinin tanımlanmasıyla ilgilidir. Bu etkileşim kanunlarından en temel olanı, hem Yahudilerle hem de Müslümanlarla evlenmemek ve mezhep içi ilişkileri mezhep dışı ilişkilere tercih etmekti. Buna rağmen, dönmemiş Sabetaycılarla ve hatta Dönmeler içinde Yahudi hukukuyla ilgili anlaşmazlıkları gizlice çözen Yahudi hahamlarla bağlarını sürdürdüler.^{[4]Scholem, Gershom (1974). Kabbalah. New York, NY: Quadrangle/The New York Times Book Company.}

Ritüel söz konusu olduğunda, Dönmeler hem Yahudi hem de Müslüman geleneklerini takip ederek, Osmanlı toplumuyla bütünleşmek için gerekli olduğu için biri ile diğeri arasında geçiş yaptı.^{[12]Baer, Marc. "Globalization, Cosmopolitanism, and the Dönme in Ottoman Salonica and Turkish Istanbul." Journal of World History. 18. no. 2 (2007): 141-170. doi: 10.1353/jwh.2007.0009 (accessed 6 March 2013).} Görünüşte Müslümanlar ve gizlice Yahudi Sabetaycılar olan Dönmeler, Ramazan gibi geleneksel Müslüman bayramlarını gözlemlediler, aynı zamanda Yahudi Şabat, Brit milah ve büyük bayramları da tuttular.^{[13]DÖNMEH - JewishEncyclopedia.com.} Dönme ritüellerinin çoğu, Kabala, Sabetaycılık, Yahudi geleneksel hukuku ve tasavvufun çeşitli unsurlarının bir birleşimidir.^{[14]Marc Baer, "Dönme (Ma'aminim, Minim, Shabbetaim)," Encyclopedia of Jews in the Islamic World. Executive Editor Norman A. Stillman. Brill Online, 2013. Reference. University of Maryland. 7 March 2013}

Dönme ayinleri, tarikat büyüdükçe ve yayıldıkça gelişti. İlk başta, Dönme literatürünün çoğu İbranice yazılmıştır. Daha sonra, grup geliştikçe, Ladino İbranicenin yerini aldı ve sadece yerel dil değil, aynı zamanda ayin dili oldu. Dönmeler birkaç mezhebe ayrılmış olsalar da, hepsi Sevi'nin ilahi mesih olduğu ve onun pratik dünyevi Tevrat'tan daha üstün olan gerçek "manevi Tevrat"ı ortaya çıkardığına inandı.^{[4]Scholem, Gershom (1974). Kabbalah. New York, NY: Quadrangle/The New York Times Book Company.} Dönmeler, Sevi'nin hayatındaki çeşitli noktalara ve kendi din değiştirme tarihlerine ilişkin bayramlar yaratmış ve kutlamıştır. En azından kısmen Kabalistik ilahiyat anlayışına dayanan Dönmelik, ilahi olanın açığa çıkması arasında, Müslüman ve Yahudi toplulukları ile benzer şekilde birçok çatışmaya yol açan üç yönlü bir bağlantı olduğuna inanıyordu. Diğer çağdaş dinlerden gelen muhalefetin en dikkate değer kaynağı, Dönme üyeleri arasında eş değiş tokuşunun yaygın uygulamasıydı.^{[4]Scholem, Gershom (1974). Kabbalah. New York, NY: Quadrangle/The New York Times Book Company.}

Dönmelerin hiyerarşisi şube bölünmelerine dayanıyordu. Tüccar sınıfları ve entelijansiyadan oluşan İsmaililer hiyerarşinin en tepesinde yer alıyordu. Zanaatkarlar çoğunlukla Karakaşî olma eğilimindeyken, alt sınıflar çoğunlukla Yakubî'ydi. Her şubenin, bir "Kahal" veya cemaat (İbranice) şeklinde organize edilmiş kendi dua topluluğu vardı.^{[4]Scholem, Gershom (1974). Kabbalah. New York, NY: Quadrangle/The New York Times Book Company.} Geniş bir iç ekonomik ağ, şubeler arasındaki ideolojik farklılıklara rağmen alt sınıf Dönmelere destek sağladı.^{[15]Weiker, Walter F. (1992). "Ottomans, Turks, and the Jewish Polity: A History of the Jews of Turkey." Lanham, MD: University Press of America.}

Yahudi aleyhtarı yalanlar ve iddia edilen siyasi karışıklıklar

Bireyleri veya aileleri Dönme olmakla suçlamak, Türk antisemit ajitasyonunun ayrılmaz bir parçasıdır.^{[16]Dönme. In: Klaus Kreiser: Kleines Türkei-Lexikon. Beck, München 1992.} Türk antisemitizmi ve dayandığı asılsız haberler, gizemli Dönme figürü üzerinde odaklanmaktadır.^{[17]An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic. 2013, s. 523-555.} Tarihçi Marc David Baer'e göre, olgunun geç Osmanlı tarihinde derin kökleri vardır. Komplo suçlamalarının mirası Türkiye Cumhuriyeti tarihi boyunca da bu olgu devam etmiştir ve bugün orada canlı tutuluyordur. Modern antisemitizm, Yahudi'yi, çeşitli küresel gruplar kılığında hareket eden, amansız bir şekilde gizli kanallar aracılığıyla küresel siyasi ve ekonomik kontrol peşinde koşan her yerde bulunan, homojen bir birim olarak ırksal olarak özselleştirir. Kripto-Sabetaycı bir mezhep olarak Dönmeler, ister statükoya karşı siyasi bir ayaklanma başlatmakla, isterse baskıcı bir rejimin kontrolünü şekillendirmekle suçlansın, gizli, kripto-Yahudi siyasi kontrolü ve sosyal nüfuz hakkında her zaman kolay bir hedefti.^{[17]An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic. 2013, s. 523-555.}

Baer'e göre Dönme'nin Yahudi geleneğine dayanan Sabetaycı teolojik ve ritüel sır tarihi, İslam'ın halka açık bir şekilde uygulanmasıyla birleştiğinde, Baer'e göre gizli Yahudi kontrolü suçlamalarını uygun kılıyor.^{[17]An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic. 2013, s. 523-555.} O halde, "gizli Yahudi", hem gizlice Yahudi hem de denetim uygulamak için gizlice hareket eden Yahudiler olmak üzere çifte bir anlam kazanır; her şeyden önce gizli dini kimlikleri, özellikle her yerde yaşayan sıradan Türk Müslümanlarından ayırt edilemedikleri ve Baer'in iddia ettiği gibi, modern antisemit Yahudi'yi zorunlu olarak gördüğü zaman, gizli etkileriyle komplo teorisyenleri için "her yerde" uyumludur. Dönmelerin manevralarının Jön Türk Devrimi'nin, Sultan II. Abdülhamid'in devrilmesinin, Osmanlı dinî kurumunun dağılmasının ve laik bir cumhuriyetin kuruluşunun merkezinde yer aldığı söyleniyordu. Sultan yanlısı, dindar Müslüman siyasi muhalifler bu olayları Türkiye'deki "gizli Yahudiler" tarafından yürütülen küresel bir Yahudi ve Mason komplosu olarak resmettiler. İslamcılar, yaptığı reformlardan hoşnut olmadıkları için karalamak maksadıyla Atatürk'ün Dönme olduğunu iddia ettiler ve onun hakkında daha pek çok komplo teorisi ürettiler.^{[17]An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic. 2013, s. 523-555.}

Ek olarak, kripto-Yahudi komplo iddiası, genel olarak modern Türk tarihi boyunca sağcılar ve İslamcılar tarafından görevdeki siyasi liderliğin meşruiyetini baltalamak için ve bugün, Erdoğan'ın siyasi meşruiyetini ve İslamcılığın kökenlerini baltalamak isteyen solcular ve sekülaristler tarafından kullanıldı. Bunlar, kısmen Siyonizm'in başarılarında somutlaşan, Yahudilerin dünya egemenliğine yönelik özlemlerinin diğer iddiaları gibi, hem çağdaş Türkiye'deki bu tür saçmalıkların kalıcı doğasının hem de dünya çapında yaygın olanlarla köklü ilişkilerinin örnekleri olarak saflara katılıyor. Radikal olarak farklı siyasi unsurlar tarafından genellikle aynı anda yayılan siyasi komplo teorileri gibi.^{[17]An Enemy Old and New: The Dönme, Anti-Semitism, and Conspiracy Theories in the Ottoman Empire and Turkish Republic. 2013, s. 523-555.}

Mehmet Karakaş Rüştü

1924 yılında Karakaş Dönmelerinden olduğunu iddia eden Mehmet Karakaş Rüştü, Vakit gazetesine Dönmelerle ilgili iddialarda bulundu. Dönmeleri vatansever olmamakla ve asimile edilmemekle suçladı. Tartışmalar diğer gazetelere sıçradı.^{[18]A Scapegoat for All Seasons:the Dönmes or Crypto-jews of Turkey. Isis Press, 2008, s. 25-26.} Ahmet Emin Yalman, sahibi olduğu Vatan gazetesinde bu tür grupların varlığını kabul etmiş, ancak bu grupların artık geleneklerini takip etmediğini iddia etmiştir. Sonra Karakaş Rüştü Türkiye Büyük Millet Meclisine bazı Dönmelerin Türkleşmeye boyun eğmedikçe ve Türklerle evlenmedikçe mübadele yoluyla devam eden göçlerinin kaldırılması isteğiyle dilekçe verdi.^{[18]A Scapegoat for All Seasons:the Dönmes or Crypto-jews of Turkey. Isis Press, 2008, s. 25-26.[19]The History of the Social Constructions of Dönmes (Converts)*. 2012, s. 413-439.[20]Political parties' perceptions and uses of anti-Semitic conspiracy theories in Turkey. 2013, s. 247-264.}

Ayrıca bakınız

• Allahdad

• Çala

• Konverso

• Marrano

• Türkiye'deki Yahudilerin tarihi

• Türkiye Yahudi Müzesi

• Yahudilik ve İslam