Şehbâz-ı Bahrî

Şehbâz-ı Bahrî (Deniz Doğanı), Osmanlı donanması'nda 18. ve 19. yüzyılda kullanılan bazı kalyonlara verilen ad.

Adı

1682 yılında kadırgadan kalyona geçen Osmanlı donanmasında 18. yüzyılda üretilen kalyonlarda isim kullanılmaya başlandı. Bu çerçevede, isim tamlaması şeklinde konulan adların çoğu "bahr" (deniz) sözcüğünden ve daha çok yırtıcı hayvan adlarından oluşuyordu ve bu tamlamalar zafer ve başarıyı akıllara getiriyordu.^{[1]"Osmanlı Denizciliği (1700– 1770)", Yusuf Alperen Aydın, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul (2007), s.102} Baş ve kıç figürleri yelken devrinde gemileri belirlemede kullanılan en önemli unsurlardan biriydi. Bu figürler ve kalyonlara verilen isimlerin temelde devletlerin denizler üzerinde kurmaya çalıştıkları denetim arzusunun ifadesiydi.^{[2]"XVIII. Yüzyılda Kalyon Teknolojisi ve Osmanlı Kalyonları", Muharrem Sinan Dereli, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Akdeniz Dünyası Araştırmaları Bilim Dalı, İstanbul (2010), s.215}

1735 üretimi

Şehbâz-ı Bahrî kalyonu esasen XVIII. yüzyılda kullanılan tipik iki ambarlı kalyonlara kaydadeğer bir örnektir. Geminin minyatürüne göre alt güvertede 12 adet lombar tasvir edilmiş olup, (bu lombarların arası 2 metre ve lombarların genişliği 0,8 metre kabul edilirse) geminin toplam uzunluğu yaklaşık 33 metre olarak hesaplanır.^{[3]"XVIII. Yüzyılda Kalyon Teknolojisi ve Osmanlı Kalyonları", Muharrem Sinan Dereli, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Akdeniz Dünyası Araştırmaları Bilim Dalı, İstanbul (2010), s.273}

44 topla donatılmış olan kalyon^{[4]"threedecks" sitesi, "Şehbâz-ı Bahrî" profili.} Karadeniz'de ve Azak Denizi'nde Osmanlı donanmasının üstünlüğüyle biten 1735-1739 Osmanlı-Rus Savaşı'nda faal görev aldı. Azak Denizi'nin batısındaki İnceki Boğazı'ndaki (bugün Ukrayna'da Heniçesk) İnceki Deniz Muharebesi'nde (9-10 Temmuz 1737) Rus donanmasını mağlup eden ve karadaki Rus ordusuna ağır kayıplar verdiren^{[5]1736-1739 Savaşlarında Karadeniz'de Osmanlı Donanması", İlhami Danış, İstanbul Üniversitesi, İstanbul (2007), s.70} Osmanlı donanmasında en faal kalyonlardan biri olarak öne çıktı.^{[6]II. Dünya Savaşı Sonrası Türk Dış Politikasının Türk Donanmasına etkisi", Murat Güney, İstanbul Üniversitesi, İstanbul (2020), s.36} Savaşın son yılındaki 1739'daki seferinde gemiye Elhâc Abdülkerim Kaptan komuta ediyordu.^{[7]"Osmanlı Denizciliği (1700– 1770)", Yusuf Alperen Aydın, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul (2007), s.335} Sonrasındaki barış döneminde Akdeniz ve Karadeniz'de derya muhafazası görevlerinde bulunan kalyon 1758'de emekli edildi.^{[8]"Osmanlı Denizciliği (1700– 1770)", Yusuf Alperen Aydın, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul (2007), s.107[9]Başbakanlık Osmanlı Arşivi, MAD 10364, s. 186 (29 Zilkade 1171/3 Eylül 1758)}

1760 üretimi

Şehbâz-ı Bahrî kalyonu 1758'de feshedildikten sonra 1760'ta inşa edilen yeni bir kalyona aynı ad verildi. Nitekim, bir kalyon feshedildikten sonra ismi başka bir kalyona verilebilmekteydi.^{[10]"Kürekli ve Yelkenli Osmanlı Gemileri", İdris Bostan, İstanbul (2005), s.442}

1774'te kaptan-ı deryalığa 1789'da da Sadrazamlığa getirilen Cezayirli Gazi Hasan Paşa'nın 1761'de Osmanlı donanmasına alındıktan sonra görev yaptığı ilk gemi Şehbâz-ı Bahrî kalyonu oldu.^{[11]"Cezayirli Gazi Hasan Paşa Kışlası", Deniz Kuvvetleri Komutanlığı yayınları, Ankara (2018), s.15-16}

1793 üretimi

Şehbâz-ı Bahrî adıyla üretilen üçüncü kalyon Bodrum Tersanesi'nde inşa edilerek 1793 yılında denize indirildi. III. Selim döneminde Osmanlı donanmasında yapılan ıslahat çerçevesinde inşa edilen gemi 850 personel kapasiteli ve 74 topluydu.^{[12]"XVIII. Yüzyılda Batı Anadolu Kıyılarında Deniz Taşımacılığı", Sonay Kılıç, Aydın Adnan Menderes Üniversitesi, Aydın (2020), s.46[13]"Bahriye’de Yapılan Islahat Hareketleri ve Bahriye Nezâreti’nin Kuruluşu (1789-1867)", Ali İhsan Gencer, 1985, s.118}