Şânizâde Atâullah Efendi

Şânî-zâde Mehmet Atâ'ullâh Efendi (y. 1770/1771-1826), Osmanlı hekim, çevirmen, yazar, tarihçi. 19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu’nda yetişmiş önemli bilim insanlarından birisidir. Tıp, tarih, matematik, edebiyat ve coğrafya alanında eser çeviren ve yazan Şânîzâde, daha çok Osmanlı-Türk tıbbının çağdaşlaşmasındaki öncü rolü ile tanınır.^{[1]Ahmet Acıduman, Şânizâde Mehmet Ataullah Efendi ve Mi’yâr’ül-Etibbâ Adlı Eserinde Çocuk Hastalıkları, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, Sayı :52, 2009.} Avrupa tıbbına ait bilgileri Osmanlı’ya aktarmak üzere Almancadan çevirdiği beş ciltlik eserin 1820 yılında tek cilt olarak basılan ilk üç cildi; Osmanlı Devleti’nde basılan ilk tıp kitabı olmuştur.

Yaşamı

Asıl adı Mehmet Ataullah olan Şânizâde'nin doğum tarihi tam olarak bilinmese de İstanbul, Ortaköy’de doğduğu bilinmekte ve 1770/1771'de doğduğu düşünülmektedir.^{[2]Ziya Yılmazer, "ŞÂNÎZÂDE MEHMED ATÂULLAH EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi (05.04.2026).[3]nal, M. K. (1988). Son asır Türk şairleri (c. I). İstanbul: Dergâh Yayınları. s. 111.} Bir diğer iddiaya göre ise 1771’den önce doğmuş olabileceği varsayılmıştır.^{[4]Şânîzâde’nin 21 Kasım 1785 tedris ruûsunu alıp müderris olduğu on dört veya on beş yaşları müderrislik için biraz erken sayılacağı için doğum tarihinin bundan birkaç yıl önce olabileceği öne sürülmüştür. Zülfikar, B. (1991). Şanizade, hayatı ve eserleri. İstanbul: Özel Yayınları. s. 13.[2]Ziya Yılmazer, "ŞÂNÎZÂDE MEHMED ATÂULLAH EFENDİ", TDV İslâm Ansiklopedisi (05.04.2026).} Babası Şânizade Hacı Mehmet Sadık Efendi’dir. Ailenin, Şanizade ismini Ataullah Efendi’nin büyük babası olan Tarakçı Ahmed Dede’den aldığı ileri sürülmüştür (Şânî sözcüğü, tarakçı kelimesinin Farsça karşılığıdır).^{[5]Lütfü Hanoğlu, Tababette Gelenekten Kopuş ve Şanizade Ataullah, Sd Dergi, Sayı 12, Eylül-Ekim 2009[4]Şânîzâde’nin 21 Kasım 1785 tedris ruûsunu alıp müderris olduğu on dört veya on beş yaşları müderrislik için biraz erken sayılacağı için doğum tarihinin bundan birkaç yıl önce olabileceği öne sürülmüştür. Zülfikar, B. (1991). Şanizade, hayatı ve eserleri. İstanbul: Özel Yayınları. s. 13.[6]Erol, Halil İbrahim. Şanizade Mehmet Ataullah: Bir Osmanlı Tarih Tasavvur ve Yazımı Örneği. 1 Haziran 2012, s. 33-56.} Şanizade, medrese eğitiminin ardından tarîk-i ilmiyeye intisap ederek ilmiye ruûsu almıştır.^{[7]Karslızâde, 1314, s. 66.[6]Erol, Halil İbrahim. Şanizade Mehmet Ataullah: Bir Osmanlı Tarih Tasavvur ve Yazımı Örneği. 1 Haziran 2012, s. 33-56.} 1786’da medrese eğitimini tamamladıktan sonra Süleymaniye Tıp Medresesi'nde okudu. Buradaki öğretmenleri arasında zamanın hekimbaşısı Numan Naim Efendi de bulunmaktadır.^{[8]Kahya, Esin. Şanizâde Mehmet Ataullah Efendi. 9 Eylül 1989, s. 847-862.} 1794'te eğitimine Halıcıoğlu Mühendishanesi’nde devam etti.^{[9]Feridun Nafiz Uzluk, Şanizâde Mehmet Ataullah, Ankara 1951, ss. 3-4.[10]Zülfikar, 1991, s. 17.} Eğitimini tamamladıktan sonra, 1816 yılında Eyüp Sultan Mahkemesi hâkimliğine atandı. İki yıl bu görevi yürüten Şanizâde, daha sonra, Haremeyn Evkaf müfettişliğine getirildi. Bu görevde de iki yıl kaldıktan sonra, vakanüvis olarak tayin edildi.^{[8]Kahya, Esin. Şanizâde Mehmet Ataullah Efendi. 9 Eylül 1989, s. 847-862.} Şanizâde vakanüvis görevine getirilince, onu bu göreve tayin eden Sultan II. Mahmut için Sultan’ın cülûs tarihi olan 28 Temmuz 1808 tarihinden başlayarak, 1821 tarihine kadar olan olayları yazmış ve dört cilt halinde, Tarih-i Şanizâde adıyla yayınlamıştır. Eserinde Selefi dönemine ait olayları temize çekip yazmaktan kendi görev süresine denk gelen zaman dilimindeki konuları derleme ve düzenlemeye olanak bulamamış, dolayısıyla 1821-1825 dönemine ait notlarını, Es’ad Efendi’ye devretmiştir.^{[11]Kütükoğlu, B. (1994). Vekayi’nüvis makaleler. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayınları. ss. 103-106.} Bu görevinden 1825’de ayrılmıştır.

Medresede öğrendiği Arapça ve Farsçadan sonra Mühendishane'de okurken Yahya Naci Efendi’den^{[5]Lütfü Hanoğlu, Tababette Gelenekten Kopuş ve Şanizade Ataullah, Sd Dergi, Sayı 12, Eylül-Ekim 2009} İtalyanca ve Fransızca öğrendi.^{[1]Ahmet Acıduman, Şânizâde Mehmet Ataullah Efendi ve Mi’yâr’ül-Etibbâ Adlı Eserinde Çocuk Hastalıkları, Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Dergisi, Sayı :52, 2009.} Tıp öğrenimini medresede yapmış olsa da dil bilgisi sayesinde Batının çağdaş tıbbından da haberdar oldu; eski ve yeni tıbbı birleştirmeye çalıştı. Çeviri eserleriyle batı tıbbını Osmanlı hekimlerine tanıtmak istedi.

Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi adlı cemiyetin içinde yer alan Şânizade, bilim ve kültürün çeşitli alanlarında isteyenleri eğitmek üzere toplanan bu cemiyette fen dersleri verdi.^{[5]Lütfü Hanoğlu, Tababette Gelenekten Kopuş ve Şanizade Ataullah, Sd Dergi, Sayı 12, Eylül-Ekim 2009}

Sürgün edilmesi ve ölümü

Devrin hekimbaşısı Mustafa Mesut Efendi azledildikten sonra Şanizade’nin hekimbaşılığa gelmesi söz konusu olduysa da bir siyasi çekişme sonucu kendisi yerine Mustafa Behçet Efendi hekimbaşı olarak atandı. 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması ve yeniçerilikle birlikte Bektaşi tarikatının lağvedilmesinden sonra Şânizade de Beşiktaş Cemiyet-i İlmiyesi’ndeki faaliyetleri nedeniyle Bektaşi olduğu öne sürülerek vak’anüvislik görevinden azledildi;^{[12]Cevdet Paşa, XII: 212.[13]Berkes, Niyazi. Türkiye'de Çağdaşlaşma. Yapı Kredi Yayınları, 2025, s. 185, vd.} Tire’ye sürgün edildi. Sürgün kısa süre sonra kaldırıldı ancak rivayete göre Şânizade, af fermanını getiren Tire voyvodası Eğinli Ali Bey’in “itlakınıza” (affınıza) diyeceği yerde “itlafınıza” (idamınıza) demesi üzerine kalp krizi geçirerek^{[5]Lütfü Hanoğlu, Tababette Gelenekten Kopuş ve Şanizade Ataullah, Sd Dergi, Sayı 12, Eylül-Ekim 2009} hayatını kaybetti.

Eserleri

Tıp alanında en önemli yapıtı, “Hamse-i Şanizade” adlı beş kitaptan oluşan eseridir. Söz konusu beş kitap “Miratü'l Ebdan fi Teşrih-i Azaü'l-İnsan” (anatomi hakkındadır), “Usulü't Tabia” (küçük hacimli bir fizyoloji kitabıdır), “Miyaru'l-Etibba” (hekimler için pratik tıbbı eğitim kitabıdır), “Kanunü'l-Cerrahin” (cerrahi hakkında) ve “Mizanü'l-Edviye” (ecza hakkındadır) isimlerini taşır. İlk üç kitap tek cilt olarak İstanbul Dar’t-Tıba’atü’l-Amire’de 1820 yılında basıldı ve Osmanlı’da basılan ilk tıp kitabı oldu. Hamse’nin dördüncü kitabı 1828 yılında Mısır’da Bulak Matbaası’nda Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından basıldı. Beşinci kitap ise basılmayıp yazma olarak kaldı.

Onun yeni tıp kavramlarını anlatırken türettiği yeni Türkçe tıp terimleri, Cemiyeti Tıbbiye’nin hazırladığı 1873 yılında basılan tıp lügati için bir temel olarak kullanıldı^{[5]Lütfü Hanoğlu, Tababette Gelenekten Kopuş ve Şanizade Ataullah, Sd Dergi, Sayı 12, Eylül-Ekim 2009} Şanizade tümünü Charles Bossut’ın kitabından tercüme ettiği matematiğe ait üç kitap yazmıştır. Bu kitaplar: “Usul-i Hesap”, “Usul-i Hendese”, “Cebir Mukabele” adlarını taşır.

Askerlik alanında tercüme edilmiş dört kitabından III. Selim ve II. Mahmut tarafından orduda yenilik hareketlerinde yararlanıldığı düşünülür. Askerlik alanındaki kitaplarının adları: “Vesaya Name-i Seferriyye”, “Usul-i Sak”, “Tembihat-i Hükümran”, “Tanzim-i Piyâdegân ve Süveriyân”'dır.

Edebiyat, hat, resim ve müzikle de uğraşan Şânizade, şiirlerini “Divan-ı Şânizade” adlı bir kitapta topladı.

Coğrafya ile ilgili olarak “Tarifat-ı Sevahil-i Derya” adlı bir kitabı vardır.