İspenç

İspenç, tarımla uğraşan Hristiyan reayadan Osmanlı Devleti'nin topladığı vergidir. Çift resminin (Osmanlılar'da çiftçinin elindeki toprak için ödemekle yükümlü olduğu bir vergi türü)^{[1]Feridun Emecen, "ÇİFT RESMİ", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/cift-resmi (24.04.2025).} yerini almış olan bir vergi olup her yetişkin Hristiyan erkeğin ödemesi gereken kişisel bir vergidir ve 25 akça değerindedir. Bu vergiyi ödeyenler çift resmi vergisi ödemezlerdi.^{[2]İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar -I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 235.}

Etimoloji

İspence kelimesinin etimolojisine dair bilgiler yetersizdir. Joseph von Hammer'a göre kelimenin kökeni pencikten gelmekte,^{[3]J. von Hammer, Des osmanischen Reichs Staatsverfassung und Staatsverwaltung, I-II, Wien 1815. 213.} Ćiro Truhelka'ya göre ise "spenza"ya dayanmaktadır.^{[4]C. Truhelka, “Bosnada Arazi Meselesinin Tarihî Esasları” (çev. Köprülüzade Ahmet Cemal), THİTM, I (1931), s. 63.} Bununla birlikte, Halil İnalcık'a göre, Paul Wittek ve Dušanka Bojanić-Lukač’ın, ispencenin Slavca “mahallî feodal bey” anlamına gelen župan ile (jupan) ilgili olarak županitsanın Türkçeye geçmiş şekli olduğu şeklindeki açıklamaları akla yatkın görünmektedir.^{[5]İnalcık, Halil. İSPENCE. 2001.}

Tarihçe

Osmanlılardan önce Sırp Duşan Kanununa (Sırpça: Dušanov zakonik) göre köylü, pronija (Osmanlı'daki timarın karşılığı) sahibi için iki gün çalışır, bir gün bağda hizmet eder ve bir gün hep birlikte ot biçerdi. Bunun dışında yılda bir hyperpyron (Bizans altın parası) verirdi. 14. yüzyılın ikinci yarısında bir hyperpyron yaklaşık 25 Osmanlı akçasına eşittir. Muhtemelen ispencenin kökeni, senede bir verilen bu vergiye dayanıyordu.^{[2]İnalcık, Halil. Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar -I. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2021, s. 235.}

15. yüzyılın ilk yarısına ait defterlerde kelime “ispenc” ve “ispence” şeklinde kaydedilmiştir. Bu vergiye dair en eski kayıt I. Bayezid dönemine kadar (1389-1402) uzanmaktadır.^{[5]İnalcık, Halil. İSPENCE. 2001.}