İsmail Maşuki

İsmail Maşuki (1508, Aksaray, Karaman Eyaleti - 1539, İstanbul), Türk tasavvuf tarihinde "Oğlan Şeyh" veya "Çelebi Şeyh" diye de bilinen, Bayrami-Melami tarikatı kutbu ve şeyhi.

Hayatı

Aksaray'da doğmuştur. Babası Bayramî-Melâmî şeyhi Pir Ali Aksarayî'nin ölümünden sonra tarikatın başına kendisi geçmiştir. İstanbul ve Edirne'de kendisine pek çok mürid kazanmıştır.

Gölpınarlı'nın aktardığı bir rivayete göre Maşuki, müritlerine bazen "Allah, Allah" zikri yerine "Allahım, Allahım" dedirtirmiş.^{[1]Gölpınarlı, Abdülbaki. Melamilik ve Melamiler. Devlet Matbaası, 1931, s. 48-50.} Kanuni Sultan Süleyman’ın emriyle on iki öğrencisiyle birlikte padişahın yanına gelen İsmail Maşuki, padişahın önündeki sorgulamasında vahdet-i vücuda dair görüşünde ısrar etmiş ve Çivizade Muhiddin Mehmed Efendi fetvasıyla ve Ebussuud Efendi'nin de destekleriyle, zındıklık ve mülhidlik ile yargılanarak 1539'da öğrencileriyle birlikte Sultanahmet'teki At Meydanı'nda idam edilmiştir.^{[2]İsmail Maşuki, TDV İslâm Ansiklopedisi.} İdamının ardından da uzun bir süre dilden düşmeyen Oğlan Şeyh'i savunma babında yorum yapanlara dahi "onun mezhebinde ise katlolunur" fetvaları verilmiştir.^{[3]Kanuni Sultan Süleyman Devrinde Osmanlı Resmî Düşüncesine Karşı Bir Tepki Hareketi: Oğlan Şeyh İsmail-i Mâşukî. 1990.} İdamından sonra Marmara Denizi’ne atılan naaşı kıyıya vurunca Sultanahmet civarlarına defnedilmiştir.

İdam tarihi hususunda 1529 veya 1539 yılında olduğuna dair tartışmalar sürmektedir.

Müritlerinden Irakizade Hasan Efendi idam edildiği yere bir mescit, Oğlan Şeyh'in idam edildiği yere de şehitlik (meşhet) yaptırılmış ve parmaklıkla çevirmiş, daha sonra da aynı yere sembolik olarak bir kabir yaptırılmıştır. Ancak mescit daha sonra yanmıştır.

Şiirlerinden

Kalbin Allah olduğu içün suretin Rahmandır; Kim Mükevvin (yaratan) ismin ey meh (ay), haliki (fani) ekvân(alem)dır.

Surete nispet mugayir (aykırı) görünür eşya kamu (bütün), Lâkin ol ma'ni yüzünden cümlesi bir cândır.

Ayni Hak oldu vücudum, kaçma ey Hak sureti; Hak ile Hak olagör, gel vehmi (küçük fikir-boş kaygı) ko, Şeytândır...

Nûş (tatlı içecek) kıldı çünkü ruhum şol şarabı aşkını Mest olup yitürdü kendin, baki ol sultândır.

Kim ki aşk ile vücudun bildi vü buldu bu gün Kendü kendiözün yitürmedi; ulu sultândır.

Popüler kültürdeki yeri

2013 yılında Muhteşem Yüzyıl adlı dizide Deniz Celiloğlu tarafından canlandırılmıştır. Kanuni döneminde görüşlerinden dolayı idam edilen dört ünlü şeyhten biridir.

Emin Alper'in yönetmenliğini yaptığı Alef (2020) adlı polisiye dizi, kendisinin modern dönem takipçileri arasında geçen tarikat içi tartışmaları konu edinmektedir. Dizide ismine ve görüşlerine yer verilmiş olup kendisi canlandırılmamıştır.

Ayrıca bakınız

• Molla Kâbız

• Şeyh Muhyiddin Karamani

• Bosnalı Hamza Bâlî

• Dini dışlayıcılık