İsmail Han Ziyadhanov

İsmail Han Ziyadhanov; Azerbaycan Cumhuriyeti hükûmetinin üyesi, diplomat, Azerbaycan Cumhuriyeti ordusunun yarbayı. Rusya İmparatorluğu'nun Birinci Devlet Dumasına seçilen 5 Azerbaycanlıdan biri.

Türk Edemi Merkeziyyet Partisi ve "Müdafie" partilerinin kurucularındandır. Mart soykırımı sırasında Şamahı ve Göyçay kazalarında Taşnak güçlerine karşı savaştı. Eylül 1918'de başlayan Karabağ hareketine katıldı. Nisan işgalinden sonra Bolşevikler tarafından yargılanmadan vuruldu.

İsmail Han, Gence Hanı Cevad Han'ın soyundandır ve Kaçar tahtının veliaht prensi Abbas Mirza'nın torunudur. Çarlık Ordusu ve Azerbaycan Cumhuriyeti Ordusu subayı Şahverdi Han Ziyadhanov ile Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Cumhuriyetin İrandaki Büyükelçisi Adil Han Ziyadhan'in kardeşidir.

Hayatı

Çarlık Rusyası döneminde

İsmail Han Ziyadhanov, 15 Ağustos (27) 1867'de Gence şehrinde doğdu.^{[1]Eldar İsmayılov. İsmayıl xan Ziyadxanovun doğum haqqında şəhadətnaməsi. Azərbaycan Tarixi Şəcərə Cəmiyyətinin Xəbərləri, 2004, s. 77.}^{[2]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 38.} İlk eğitimini Gence Erkek Jimnazyumu'nda aldı, ardından Moskova İmparatorluk Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi.^{[3]Mahmudov, Yaqub. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Türk – İslam dünyasında ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət idi. Xalq Qəzeti, 31 Mayıs 2016.} Üniversiteden mezun olduktan sonra Tiflis Bölge Mahkemesinde savcı yardımcısı olarak göreve başladı.^{[2]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 38.} 1904 yılında kurulan Gence Müslüman Yardım Cemiyeti'nin üyesiydi.

1906'da İsmail Han, Yelizavetpol Guberniyasi'ndan Rusya İmparatorluğu'nun Birinci Devlet Dumasına seçildi.^{[4]Азербайджанцы - депутаты в Государственной Думе России 4-х созывов. ourbaku.com, 30 Ocak 2011.}^{[5]Боиович, Милан Михайлович. Члены Государственной думы : (портреты и биографии) : Первый созыв, 1906-1911 г.. Типография Т-ва И. Д. Сытина, 1907, s. 455.} Devlet Dumasına seçilen 5 Azerbaycan milletvekilinden biriydi.^{[6]Seyidzadə, Dilarə. Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqilliyə aparan yollar. Ulduz Poliqrafiya Servisi, 1998, s. 99.} Burada Duma'nın Müslüman kanadının büro üyesi ve "Halkın Özgürlüğü" partisinin üyesiydi.^{[2]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 38.}^{[7]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Lider nəşriyyat, 2004, s. 26.} Duma'daki görev süresi boyunca çarlığın uzak bölgelere yerleştirme politikasını, Kafkasya'da yapılan katliamları ve Rusya'nın Azerbaycanlılara yönelik tutumunu sert bir şekilde eleştirdi.^{[8]Tarixi vә millimәnәvi dәyәrlәr kontekstindә. Azərbaycan Milli Kimliyi. 2014, s. 337.}^{[9]Baykara, Hüseyn. Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi. Azərnəşr, 1992, s. 126.} İsmail Han, sadece Kafkasya'da değil, Baltık bölgelerinde de yaşanan adaletsizliklere karşı çıktı ve protestosunu dile getirdi.^{[10]Seyidzadə, Dilarə. Азербайджанские депутаты в Государственной Думе России. Azərnəşr, 1991, s. 37.} İsmail Han Ziyadhanov, Duma'nın dağılmasını protesto eden Vyborg Manifestosunu imzaladığı için Duma'ya seçilme hakkından yoksun bırakılarak üç ay hapis cezasına çarptırıldı.^{[11]Rüstəmova-Tohidi, Solmaz. Azərbaycan Parlamenti necə yarandı. Azərbaycan qəzeti, 5 Aralık 2013.}^{[12]Seyidzadə, Dilarə. Азербайджанские депутаты в Государственной Думе России. Azərnəşr, 1991, s. 40.} Şeki hapishanesinde 3 ay tutuklu kaldı.^{[13]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 63.}

Mart 1907'de Kafkas ve Kırım Müslümanlarının temsilcilerinin Gence'de yapılan kongresinde İsmail Han Ziyadhanov'un önderliğinde Transkafkasya Tüm Müslüman Birliği'nin kurulmasına karar verildi.^{[14]Əzizov, Eldar. Difai: XX əsrin əvvəllərində erməni-azərbaycanlı münaqişəsinin ilkin tarixi şərtləri və səbəbləri. 2009, s. 56.}^{[15]Seyidzadə, Dilarə. Azərbaycan XX əsrin əvvəllərində: müstəqilliyə aparan yollar. Ulduz Poliqrafiya Servisi, 1998, s. 94.} Mayıs 1907'de İsmail Han'ın önderliğinde amacı Müslümanlar arasında eğitim ve kültürü yaymak, hakları korumak, adaleti ve vicdanı ayaklar altına alan herkesi cezalandırmak olan "Müdafie" teşkilatı kuruldu.^{[14]Əzizov, Eldar. Difai: XX əsrin əvvəllərində erməni-azərbaycanlı münaqişəsinin ilkin tarixi şərtləri və səbəbləri. 2009, s. 56.}^{[16]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 73.}

Birinci Dünya Savaşı sırasında, zayıflayan Rus ordusunun gücünü artırmak için Rus komutanlığı, Azerbaycan'dan asker toplamaya ve onları Osmanliya karşı savaşlara sokmaya karar verdi.^{[17]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Lider nəşriyyat, 2005, s. 302.} Bu kararı engellemek için Halil Bey Hasmammadov, İsmail Han Ziyadhanov ve Alakbar Bey Rafibeyli'den oluşan bir heyet Tiflis'te Kafkasya Genel Valisi ile görüşüyor.^{[17]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Lider nəşriyyat, 2005, s. 302.}^{[18]Fərhadov, Əli. Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə. Elmi məqalələr toplusu.. Ziya nəşriyyatı, 2014, s. 165.} Sonuçta Azerbaycanlıların zorla değil gönüllü olarak askere alınmasına karar verildi.^{[18]Fərhadov, Əli. Azərbaycan Birinci Dünya müharibəsi dövründə. Elmi məqalələr toplusu.. Ziya nəşriyyatı, 2014, s. 165.}

1917 Rus Şubat devriminden sonra Gence'deki kamu kuruluşlarının yürütme komitesini örgütledi ve şehir milislerinin başına atandı.^{[19]Əfəndiyev, Timuçin. Şərəfli nəslin təmsilçiləri. 525-ci qəzet, 17 Ekim 2022.} O dönemde Gence şehrinin düzeni onun önderliğindeki milis gruplar tarafından korunuyordu.^{[20]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 78.}^{[21]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncə quberniyasından olan dövlət xadimləri. Elm nəşriyyatı, 2018, s. 148.} 1917 yılında kurulan "Türk Edemi-Merkeziyyet Partisi"nin kurucularındandır.^{[21]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncə quberniyasından olan dövlət xadimləri. Elm nəşriyyatı, 2018, s. 148.}

18 Mart 1918'de Stepan Lalayev liderliğindeki Taşnaklar Şamahı'yı kuşatarak saldırdılar.^{[22]Baberovski, Yorq. Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. Российская политическая энциклопедия, 2010, s. 136.} Burada binlerce sivili öldürdüler, evleri yaktılar, tarihî eserleri yok ettiler. Lalayev'in askerleri çocukları ve yaşlıları öldürdü, kadınlara tecavüz etti ve onları binaların balkonlarından attı. Şehrin camilerinde saklanan kadın ve çocuklar, camilerde yakılarak öldürüldü.^{[22]Baberovski, Yorq. Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. Российская политическая энциклопедия, 2010, s. 136.}^{[23]Rüstəmova-Tohidi, Solmaz. Азербайджанские погромы в Шемахе. 1918 год. (На основе документов Чрезвычайной Следственной Комиссии Азербайджанской Демократической Республики). Столица, 2016, s. 179.} İsmail Han, bölge halkına yardım etmek amacıyla 28 Mart 1918'de Gence'de topladığı 500 kişilik süvari birliğiyle Şamahı'ya gelerek şehri Malakan ve Ermeni militanlardan temizledi.^{[24]Mirzəliyev, Məmməd. Cavad xanın nəticələri-Ziyadxanov qardaşları. Hüriyyət qəzeti, 29 Haziran 2019, s. 14.}^{[25]Cümhuriyyət fədailəri: Ziyadxanovlar. Milli.Az, 27 Eylül 2012.} Şehirden ayrılan Ermeni grupları Medrese köyüne kaçtı. İsmail Han onları köye kadar kovaladı ve ardından burada kuşattı.^{[26]Rüstəmova-Tohidi, Solmaz. Азербайджанские погромы в Шемахе. 1918 год. (На основе документов Чрезвычайной Следственной Комиссии Азербайджанской Демократической Республики). Столица, 2016, s. 176.} Köy çevresinde yaşanan çatışmanın ardından Ermeni gruplar Medrese köyünü terk ederek Malakanların yaşadığı Gozluçay köyüne kaçtı.^{[26]Rüstəmova-Tohidi, Solmaz. Азербайджанские погромы в Шемахе. 1918 год. (На основе документов Чрезвычайной Следственной Комиссии Азербайджанской Демократической Республики). Столица, 2016, s. 176.}^{[27]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 81.}

Azerbaycan Cumhuriyeti döneminde

28 Mayıs 1918'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nde oluşturulan ilk kabinede General Hosrov bey Sultanov Savunma Bakanı olarak atandı. Hosrov bey 11 Haziran'a kadar bu görevi sürdürdü. Aynı yılın 6 Ekim'inden 26 Aralık'a kadar askeri işlerle ilgili konularda İsmail Han Ziyadhanov görevlendirildi.^{[28]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncə quberniyasından olan dövlət xadimləri. Elm nəşriyyatı, 2018, s. 66.}^{[29]Азербайджанская Демократическая Республика (1918―1920). Законодательные акты. (Сборник документов). Azərnəşr, 1998, s. 331.}^{[30]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 102.} Azerbaycan Cumhuriyeti ordusunda yarbay rütbesindeydi.^{[31]Nəzirli, Şəmistan. Güllələnmiş Azərbaycan generalları. 2016, s. 22.} Azerbaycan Cumhuriyeti'nin 2. hükûmetinde askeri işlerden sorumlu, daha sonra da 1. dışişleri bakan yardımcılığına atandı.^{[32]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncə quberniyasından olan dövlət xadimləri. Elm nəşriyyatı, 2018, s. 149.}^{[33]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 39.}

Bakü'nün 15 Eylül 1918'de işgalden kurtarılmasının ardından 23 Eylül 1918'de Karabağ hareketi başladı.^{[34]Yaqublu, Nəsiman. Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanda. Ol nəşriyyatı, 2013, s. 32.}^{[35]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Lider nəşriyyat, 2005, s. 106.} Karabağ hareketine katılan kuvvetler arasında 9. ve 106. Türk Alayları, milli gönüllü birlikleri ve 1. Azerbaycan Tümeni yer alıyordu.^{[36]Rıhtım, Mehmet. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Qafqaz İslam Ordusu. Qafqaz Araşdırmaları İnstitutu, 2008, s. 214.} Kafkas İslam Ordusu 4 Ekim'de Ağdam'dan başlayarak Şuşa istikametine saldırdı ve 8 Ekim 1918'de Şuşa şehri Ermeni-Taşnak kuvvetlerinden tamamen temizlendi.^{[37]Süleymanov, Mehman. Nuru paşa və silahdaşları. 2014, s. 137.} Bu savaşlara Azerbaycan hükûmetinin temsilcisi İsmail Han Ziyadhanov da katıldı.^{[38]Süleymanov, Mehman. Nuru paşa və silahdaşları. 2014, s. 138.}^{[39]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 99.}

25 Mart 1919'da Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Kaçar devleti ile müzakere yapmak üzere Tahran'a gönderdiği Olağanüstü diplomatik misyona başkanlık etti.^{[40]Gəncə hökmdarı Cavad xan və Ziyadoğlu-Qacar nəsli. Elm nəşriyyatı, 2020, s. 135.}^{[41]Азербайджанская Демократическая Республика (1918—1920). Внешняя политика. (Документы и материалы). Azərbaycan nəşriyyatı, 1998, s. 150.} Onlara Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Tahran, Tebriz, Reşt, Meşhed'de diplomatik temsilciliklerinin açılması için,^{[42]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Lider nəşriyyat, 2004, s. 201.} ticaret, posta-telegraf, gümrük ve denizcilik konularında gelecekteki sözleşmelere ilişkin genel hükümlerin hazırlanması demiryolu ve karayolları ile sınır hatlarının korunmasına yönelik karşılıklı tedbirlerin uygulanmasına yönelik ön müzakereler yapmak görevi verilmiştir.^{[43]Göyüşov, Altay. 1919-cu ildə Azərbaycan Cümhuriyyətinin İrana ilk Diplomatik Missiyasının hesabatı. Baku Research Institute, 5 Ocak 2022.}^{[44]Hikmət, Ramil. Dövlətçilik tariximizdə parlaq imzalar - Ziyadxanov qardaşları. 525-ci qəzet, 18 Kasım 2016, s. 4.} 4 Haziran 1919'da İsmail Han Ziyadhanov ve Kaçar Devleti Dışişleri Bakanlığı temsilcisi Motasamul Saltana, 14 maddeden oluşan bir sözleşme taslağı imzaladılar.^{[45]Gəncə hökmdarı Cavad xan və Ziyadoğlu-Qacar nəsli. Elm nəşriyyatı, 2020, s. 136.} Bu misyonun faaliyeti sonucunda Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Tahran'da daimi diplomatik temsilciliğinin ve Kaçar devletinin bazı yerlerinde konsoloslukların açılması kararlaştırıldı.^{[33]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 39.}^{[46]Mövsüm Əliyev. İsmayıl xan Ziyadxanov. "Odlar yurdu" qəzeti, 1990.}^{[47]Talıblı, Sübhan. İsmayıl xan Ziyadxanlının siyasi və diplоmatik fəaliyyətinə dair. ganca.org, 8 Kasım 2012.}

Ölümü

İsmail Han Ziyadhanov'un öldürülmesiyle ilgili farklı görüşler var. Enver Çingizoğlu, "İsmail Han Ziyadhanov" adlı monografisinde, Azerbaycan'ın 11. Kızıl Ordu tarafından işgal edilmesinin ardından İsmail Han'ın Kızıl Ordu'nun askeri saha mahkemesi tarafından kurşuna dizilerek idam edildiğini yazmıştır.^{[33]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 39.} 5 Mayıs 1920'de Azerbaycan Devrim Komitesi'nin özel kararnamesi ile İsmail Han Ziyadkhanov'un mülk ve arazilerine el konuldu.^{[33]Çingizoğlu, Ənvər. İsmayıl xan Ziyadxanov. Mütərcim nəşriyyatı, 2021, s. 39.}^{[38]Süleymanov, Mehman. Nuru paşa və silahdaşları. 2014, s. 138.} İltifat Aliyarlı ve Tahir Behbudov'a göre İsmail Han Ziyadhanov, Nisan işgaline karşı Gence'de yer almış, Gence Ayaklanması'ndan sonra tutuklanmış ve 11. Kızıl Ordunun siyasi bölümünün başkanı Semyon Pankratov'un emriyle 6 Haziran 1920'de Nargin Adası'nda kurşuna dizilerek idam edilmiştir.^{[48]Əliyarlı, İltifat. İstiqlal fədailəri-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili İşlər Nazirləri və silahdaşları: 1918-1920. Mütərcim, 2013, s. 356.}

Ailesi

İsmail Han Ziyadhanlı, 19. yüzyılın sonlarında gençliğindeYazarı bilinmiyor, Kamu malı, Wikimedia Commons

Babası Ebülfet Ağa Ziyadhanov 1843'te doğmuştur ve Cevad Han'ın torunudur.^{[49]Gəncə hökmdarı Cavad xan və Ziyadoğlu-Qacar nəsli. Elm nəşriyyatı, 2020, s. 133.} Ebülfet Ağa, Bahman mirza Govanli-Kaçar'ın kızı Azerhümayun Govanli-Kaçar ile evlendi^{[50]Mirzəliyev, Məmməd. Cavad xanın nəticələri-Ziyadxanov qardaşları. Hüriyyət qəzeti, 25 Haziran 2019, s. 14.} ve bu evlilikten İsmail Han, Şahverdi Han, Adil Han, Sultan Beyim, Fahritac Beyim, Şirin Beyim, Hirda Beyim, Gamartac Beyim isimlerinde evlatlari dünyaya geldi.^{[50]Mirzəliyev, Məmməd. Cavad xanın nəticələri-Ziyadxanov qardaşları. Hüriyyət qəzeti, 25 Haziran 2019, s. 14.}

İsmail Han Ziyadhanov, Nahçıvan Hanlığı'nın son Hanı'nın torunu Sanubar Nahçıvanski ile evlendi.^{[51]Самый опасный человек для советской власти в Азербайджане. 1 Mayıs 2019.} Bu evlilikten Ebülfet Han, Cavad Han, Meleyke ve Hurşid adında çocukları dünyaya geldi.^{[51]Самый опасный человек для советской власти в Азербайджане. 1 Mayıs 2019.}

İsmail Han Ziyadhanov'un ortanca kardeşi Şahverdi Han Ziyadhan, Çarlık Ordusu ve Azerbaycan Cumhuriyeti Ordusu'nda subaydı.^{[52]Список ротмистрам армейской кавалерии по старшинству. Составлен по 15 сентября 1916 г.. Военная типография, 1916, s. 18.}^{[53]Atamalı Şahbazov. Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики: ноябрь 1918 - май 1919. Maarif nəşriyyatı, 2018, s. 148.} Küçük kardeşi Adil Han Ziyadhanov, Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran Büyükelçisiydi.^{[54]Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gəncə quberniyasından olan dövlət xadimləri. Elm nəşriyyatı, 2018, s. 150.}^{[55]Aliyev, Elmin. ZİYADHAN, Âdil Han. TDV İslâm Ansiklopedisi, 2013.}

Hatırası

Memmed Emin Resulzade, 1923 yılında yazdığı "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Niteliği-Kuruluşu ve Mevcut Durumu" adlı kitabında İsmail Han Ziyadhanov'u Azerbaycan'ın istiklal şehidi olarak adlandırmıştır.^{[56]Rəsulzadə, Məhəmməd Əmin. Azərbaycan Cümhuriyyəti keyfiyyəti-təşəkkülü və indiki vəziyyəti. Elm nəşriyyatı, 1990, s. 79.}

Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra Gence'nin sokaklarından birine İsmail Han Ziyadhanov'un adı verildi ve Adil Han Ziyadhanov'un mülkünün duvarına İsmail Han Ziyadhanov'un hatıra plaketi yerleştirildi. Gence Tarih ve Coğrafya Müzesi 1972 yılından bu yana bu mülkte faaliyet göstermektedir.^{[57]Hacıyev, Rauf. Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində əsaslı təmir-bərpa işlərinə başlanıb. AzərTac, 14 Ocak 2020.}^{[58]Gəncə Dövlət Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi. mct.az.}

2014 yılında inşa edilen ve Mart Soykırımı'na adanan Guba Soykırımı Anıt Kompleksi'nin Şamahı kazasıyla ilgili bölümünde İsmail Han Ziyadhanov'un fotoğrafları ve o dönemde Taşnaklara karşı verdiği mücadeleye ilişkin bilgiler yer alıyor.^{[59]Muzeydə Şamaxı qəzasına aid bölmədə İsmayıl Xan Ziyadxanovun foto-şəkili və fəaliyyəti haqqında məlumat ziyarətçilərə təqdim olunur.. Quba Soyqırımı Memorial Kompleksi, 30 Temmuz 2020.}

2021 yılında Azerbaycan Millî İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü Bilim Konseyi'nin kararıyla, yazarları Enver Çingizoğlu ve Aydın Ziyadhanlı olan "İsmayıl Han Ziyadhanov" başlıklı bir monografi yayımlandı.^{[60]“İsmayil xan Ziyadxanov” adlı monoqrafiya çap olunub. science.gov.az, 28 Eylül 2021.}