İran-Özbek savaşları

İran-Özbek Savaşları (جنگ‌های ایران و ازبکان ) 1502 ile 1788 yılları arasında Özbek ile İran hanedanları arasında bir dizi çatışmadır.

Safevi-Özbek Savaşları (1502-1510)

1502'de, Muhammed Şeybani'nin Ferganan hükümdarı Babür'ün istilasını bastırmasından kısa bir süre sonra, Safevi imparatoru I. İsmail İran'ın geri kalanını fethetmiştir. Şeybani ve atlıları, 14. yüzyılın sonlarında acımasız Timur tarafından kurulan büyük bir süper güç olan Timur İmparatorluğu'na akınlar düzenlemeye başladı. Bedi el-Zaman, yardım için İran şahına başvurdu ve İsmail, Şeybaniler ile savaşa girdi.

Şeybani, 1507'de Timurluların güney başkenti Herat'ı ele geçirip ardından kuzeyde Kazak Hanlığı ile savaşa girdi. Bu sırada Badi, İran İmparatorluğu'na sığınmıştı. İsmail ve Timurlu ordusu güçlerini birleştirerek Özbek ordusuyla karşılaşmaya hazırlandı. Merv Muharebesi'nde müttefik ordu Şeybanileri bozguna uğrattı ve Şeybani kaçmaya çalışırken öldürüldü. Bu, Şeybani İmparatorluğu ve Şeybani ile İran İmparatorluğu ile arasındaki savaşların sonu oldu.

Sonrası

Timurlu Hanedanlığı, 1510-1525 yılları arasında Babür tarafından fethedildi ve Babür, hükümdar olarak iktidarı ele geçirdi. 1526'da Babür, Hindistan'ı işgal etti ve Hindistan'da Babür İmparatorluğu adını alarak Timurlular'ın egemenliğini genişletti.

Mâverâünnehir'in Yeniden Fethi

Gazdevan Muharebesi, Kasım 1512'de, Babür İmparatorluğu'nun desteklediği Safevi ordusu ile Özbek ordusu arasında, günümüzde Özbekistan sınırları içinde yer alan Gicduvan şehri yakınlarında meydana gelmiştir.^{[1]Mazzaoui, Michel M.. Najm-E Ṯāni. Encyclopaedia Iranica, 9 Kasım 2012.}

Babür, Buhara yakınlarındaki Köli Melik Muharebesi'ndeki yenilgisinden sonra, Belh'te Safevi İran Şahı I. İsmail'e hizmet eden komutan Biram Han Karamanlu'dan yardım istemiştir. Biram'ın müfrezesinin ek desteğiyle, Özbekler sonunda Hisar ülkesinden çekildi.^{[2]Erskine, William. A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun. Longman, Brown, Green, and Longmans, 1854, s. 325-327.} Bu zaferden sonra ve Köli Melik'teki yenilgisine yanıt olarak Babür, Mâverâünnehir'deki Özbekleri nihayet yenmek için kullanabileceği ek bir güç istemek üzere Şah İsmail I'i şahsen ziyaret etti. Şah bunun üzerine Horasan'ın yerleşimini emanet ettiği maliye bakanı Necm-i Sani'yi çağırdı. İsmail, ona daha önce sahip olduğu toprakları geri almak için Babür'e yardım etmesi talimatını verdi.^{[2]Erskine, William. A History of India Under the Two First Sovereigns of the House of Taimur, Báber and Humáyun. Longman, Brown, Green, and Longmans, 1854, s. 325-327.}

Belh'e vardığında Necm, Herat valisi, Horasan emirleri ve Belh'ten Biram Han'ı da yanına alarak bizzat Mâverâünnehir'e yürümeye karar verdi. Ceyhun'u geçen Necm, kısa süre sonra Babür'e katılarak 60.000 kişilik bir ordu kurdu.

II. Abdullah Han'ın Horasan'ı İşgali (1580'ler)

1583 yılında Abdullah Han II'nin oğlu Abdülmümin, Safevi topraklarına bir sefer düzenleyerek Meşhed şehrini yağmalamıştır. Aynı yıl II. Abdullah Han, tüm Özbeklerin Hanı ilan edililmesinin ardından güçlü Buhara Hanlığı resmen kuruldu.

1584'te II. Abdullah Han, Bedehşan'ı ve 1588'de Horasan'ı ilhak etti.

Maveraünnehir, Türkistan, Kaşgar, Deşt-i Kıpçak, Harezm, Belh ve Bedehşan'ın tamamını egemenliği altına aldıktan sonra Horasan'ı Kızılbaşlardan kurtarmayı hedeflemiş ve Horasan'ın en uç noktası olan Yer-Küpruk'a kadar olan bölgeyi I. Tahmasb'ın oğlu Şah Abbas'tan almıştır.^{[3]Tukhsinov, Doniyor. Forging an empire: How Abdullah Khan II united the Shaybanid domains. Kun.UZ, 6 Nisan 2025.}

Şah Abbas'ın 1602'deki Başarısız Seferi

1602'de I. Abbas, 10.000 tüfekçi ve yaklaşık 300 top da dahil olmak üzere 40.000 askerle Belh'e yürümüştür; bu ordu, o dönemde Batı Avrupa'dakilerden daha büyük bir saha gücüydü. Ancak erzak ve su eksikliği, Abbas'ın toplarının çoğunu kaybettiği aşağılayıcı bir geri çekilmeye yol açtı. 1602'de Özbek lider Baki Muhammed Han tarafından alt edildi.^{[4]Jeremy Black. War in the World-A Comparative History, 1450-1600. Bloomsbury Publishing, 16 Eylül 2017, s. 199.}

Şah Murad'ın Merv Kaçar Beyliği'ne Karşı Seferi

1785'te, İran'a karşı akınlar için üs olarak kullanmak amacıyla Merv'deki Kaçar Beyliği'ne karşı bir sefer başlattı. Vali Bayram Ali Han Kaçar'ı öldürmüş ve 1788'de bölgeyi tamamen ele geçirmiştir.^{[5]Wood, William Arthur. The Sariq Turkmens of Merv and the Khanate of Khiva in the early nineteenth century (Thesis). 1998.} 1788'de Şah Murad, Merv'e doğru ikinci seferini düzenleyerek şehri fethetti ve sulama sistemini yok etti. Hacı Muhammed Hüseyin güvenliği için İran'a kaçmak zorunda kalınca beylik sona ermiştir.