İl Arslan'ın Horasan'ı İstilâsı

Harezmşah İlarslan'ın Horasanı İstilâsı. İlarslan'ın Horasan'ı ele geçirmek istemesiyle başlayan savaş.^{[1]Nagehan Vurgun, Hârezmşah Devleti'nin Dış Politikası s.62}

Dihistan seferi

1165 yılında Nesa'yı kuşatan , ordusu hızla kendisine yaklaşan İlarslan'ın kuvvetlerinden korktu, Nesa muhasarasını kaldırdı ve Nişâbur'a döndü,^{[2]İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Tarihi s.78[3]Ziya Bünyadov, Enuştekinler s.32} sonuç olarak Nesa nâibi İlarslan'a itaat etmiş ve İlarslan adına hutbe okutmuştur. Daha sonra o, Dihistan bölgesini de ele geçirmiştir. Emir Aybey buradan kaçarak Ay Aba'ya sığınmıştır. Dihistan ise tümüyle Harezmşah Devleti'ne katılmış ve yönetimine Köhne Ürgenç'ten atanan valiler getirilmiştir.^{[4]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.32}

Horasan'ın ele geçirilmesi

'nın Horasan bölgesinde bağımsız hareket etmesini tehlike olarak gören Hârezmşah İlarslan, 1165 yılında Ay Aba'nın merkezi Nişâbur'a saldırı düzenlemeye karar vermiştir.^{[4]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.32[5]Vatvât, Nâmeha Hatime s.170} Ay Aba, İldeniz'e mektubunda: "Eğer ona karşı koymazsanız ve düşüncelerine engel olamazsanız, önümüze bir çağlayan çıkacak ki yarattığı deniz bir daha geçilmez hale gelecek."^{[4]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.32} demiştir. Bu sözlere hak veren Atabey İldeniz bu duruma büyük tepki göstermiş ve İlarslan'a tehdit mektubu yazmıştır. Mektupta İlarslan'a: "Müeyyed Ay Aba Sultan'ın memlüğüdür, Horasan hatta Köhne Ürgenç, Selçuklulardan mirastır. Horasan'a saldırdığın vakit aramızda savaş çıkacaktır."^{[6]el-Hüseynî, Ahbârü'd-Devleti's Selçukiyye s.114[7]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.33} İlarslan ise hiddetlenerek ona bu mektubu kaleme almıştır: "Ey köpek, sen kim olursun ki beni tehdit edersin? Eğer Nişabur'a gelirsen çok büyük hata etmiş olursun, benimle kendini denk görme cürretini kendinde nasıl bulabilirsin? Eğer ki korkmuyorsan, ordunu topla ve Nişabur'a gel, ama ordun benim cengâver askerlerim karşısında nasıl durabilir?". İldeniz bu cevap yüzünden oldukça hiddetlendi ve İlarslan'ın bu söylediklerine sinirlendiği için ordusunu toplayarak Nişabur'a geldi ve Ay Aba ile buluştu.^{[8]Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, Tarih-i Cihângüşa s.326} İlarslan ise Nişabur üzerine yürümüştür, Bistâm bölgesinde iki ordu karşılaşmış ve yapılan savaştan Hârezmşahlar galip çıkmıştır, İldeniz ise ağır yaralanarak Nişabur'a kaçmıştır. Sonrasında İldeniz Nişabur'u korumasında Ay Aba'ya yardım etmeye çalışsa da, İldeniz şehirden kaçmak zorunda kalmış, Ay Aba ise İlarslan'a itaat etmiş ve aman dilemiştir. 2 ay süren kuşatmanın sonunda İlarslan, Nişabur'u ele geçirdiğinde Ay Aba'nın vali kalmasına izin vermiştir. Şehrin bütün camilerinde İlarslan adına hutbe okunmuştur.^{[9]Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, Tarih-i Cihangüşa s.328[10]Ziya Bünyadov, Enuştekinler s.33} Rey Emiri İnanç Bey ise İldeniz'e isyan etmiş ve İlarslan'a tâbi olduğunu açıklamıştır. Buna çok sevinen İlarslan ordusuyla 1168'de Rey'e gelmiş ve burayı ele geçirmiştir, Cihan Pehlivan ise onlara karşı koymaya çalışsa da, 1168 Rey Muharebesi'nde yenilerek Hamedan'a kaçmıştır.^{[11]Hüseyin Kayhan, Azerbaycan Atabeyliği Kuruluşu ve Atabey İldeniz s.56} İnanç Bey ve İlarslan, Gorgan, Kazvin, Sâve, Ebher, İsfahan, Kirman ve Zencan'ı Harezmşah Devleti'ne katmıştır.^{[12]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.34[13]el-Hüseynî, Ahbârü'd devleti's Selçukiyye s.115[14]Merçil, Müslüman Türk s.183[15]Bundârî, Zubdat al-Nasra s.298}

Atabey İldeniz'in yenilgisi

1170'te Nesa'da konaklayan İlarslan, Şemseddin İldeniz'in gelmekte olduğu haberini alınca 7.000 askerle Nesa yolunda pusu kurmuştu. İldeniz 40.000 askerle Nesa Yolundan geçerken İldeniz'in ordusunu ok yağmuruna tuttular ve saldırarak İldeniz'in ordusunu yendiler. İldeniz ise esir düştü. İlarslan onu atına bağlayarak Nişabur'a kadar sürükledi ve onu halkın gözü önünde rezil etti. Şemseddin İldeniz canını bağışlaması için İlarslan'a yalvardı, İlarslan ise aman dilediği için onu affetti ve bir daha Horasan'a dönerse bu kadar merhametli olmayacağını söyledi.^{[16]Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, Tarih-i Cihângüşa s.330[17]Prof. Dr. Aydın Taneri, Harezmşahlar s.25-26[18]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.35}

Atabey İldeniz'in itaat altına alınması

İlarslan, İldeniz'i serbest bıraktıktan sonra İldeniz Kafkaslara dönmüştür ve İlarslan'a itaat ettiğini bildirmiş ve o günden sonra Horasan'a gitmemiştir.^{[19]el-Hüseynî Ahbârü'd devleti's Selçukiyye s.115[20]Ziya Bünyatov, Enuştekinler s.35-36} Tüm Horasan, İlarslan'a tâbi olmuştur.