# Zarif Mustafa Paşa > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Zarif_Mustafa_Pa%C5%9Fa > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Zarif Mustafa Paşa, https://tr.wikipedia.org/wiki/Zarif_Mustafa_Pa%C5%9Fa (CC-BY-SA-4.0) ![](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Zarif_Mustafa_Pasha.jpg/1280px-Zarif_Mustafa_Pasha.jpg) * (public-domain)* - **Doğum tarihi:** 1816 - **Doğum yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Ölüm tarihi:** Ocak/Şubat 1863; (46 yaşında) - **Ölüm yeri:** İstanbul, Osmanlı İmparatorluğu - **Mezaryeri:** Karacaahmet Mezarlığı, Üsküdar, İstanbul, Türkiye - **Hizmet yılları:** 1831-1861 - **Rütbesi:** Müşîr - **Savaşları:** Üçüncü İşkodra-Osmanlı Savaşı; 1831-1833 Osmanlı-Mısır Savaşı; 1850 Halep Ayaklanması; Kırım Savaşı; Kürekdere Muharebesi **Zarif Mustafa Paşa**, **Mustafa Zarif Paşa** ya da yalnızca **Zarif Paşa** (1816, [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul) – Ocak/Şubat 1863, İstanbul), [Osmanlı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) [müşîr](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BC%C5%9F%C3%AEr)i, devlet adamı ve bürokrattır. Mart-Ekim 1854 araları [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) müşîri olarak [Kafkasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kafkasya)'da [Ruslarla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) çarpıştı. ## Hayatı ### Gençliği 1816'da [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da doğdu. Babası tanınmış Koskalı Nazif'tir. 1831'de [Buşatlı Mustafa Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C5%9Fatl%C4%B1_Mustafa_Pa%C5%9Fa)'nın başlattığı [Üçüncü İşkodra-Osmanlı Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9C%C3%A7%C3%BCnc%C3%BC_%C4%B0%C5%9Fkodra-Osmanl%C4%B1_Sava%C5%9F%C4%B1) sırasında Hassa Alayı kâtibi yapıldı. Ertesi sene [1831-1833 Osmanlı-Mısır Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/1831-1833_Osmanl%C4%B1-M%C4%B1s%C4%B1r_Sava%C5%9F%C4%B1)'nda bulundu ve yaralandı. Ağustos 1834'te isyânkâr [Kürt](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrtler) Millî aşîretiyle müzâkere etmek için [Siverek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siverek)'e gönderildi. 1839'da [Meclis-i Ahkâm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_V%C3%A2l%C3%A2-y%C4%B1_Ahk%C3%A2m-%C4%B1_Adliyye)'da kâtib oldu, 1840'ta kaymakam, 1843'te mirliva (paşa), 1845'te ferîk ve aynı yıl [Dâr-ı Şûrâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%A2r-%C4%B1_%C5%9E%C3%BBr%C3%A2)'nın başkanı yapıldı. 1846'da [İzmir](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0zmir)'e bölge komutanı olarak atandı. 1847'de [Kudüs](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kud%C3%BCs) mutasarrıfı oldu. 1848'de bu görevinden alındıktan sonra yeniden Dâr-ı Şûrâ'da bir vazîfe üstlenir. Mustafa Paşa, hâlen 1848'de aldığı [yalısıyla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zarif_Mustafa_Pa%C5%9Fa_Yal%C4%B1s%C4%B1) tanınır. Haziran 1849'da [Konya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaman_%28eyalet%29) vâlisi, Temmuz'da [Halep](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep_%28eyalet%29) vâliliğine nakledildi. [1848 Devrimi](https://turkipedia.org/tr/wiki/1848_Macar_Devrimi) akamate uğramasından Halep'e sığınmak isteyen ve İslâm'a geçen 40 [Macar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macarlar) ile [Polonyalı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Polonyal%C4%B1lar) mültecilerine fazlasıyla yardım etti.[^1] Halep'te [Tanzimât](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) reformları sebebiyle Halep'te bir ayaklanma çıktı. Olaylar esnâsında [katliamlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halep_Katliam%C4%B1_%281850%29) yaşandı ve toplam 5.000 kişi öldü.[^2] Mustafa Paşa, Ekim'in sonlarında işlevinden uzaklaştırıldı; ayaklanma ancak 8 Kasım'da bastırıldı.[^3] Ekim 1851'de [Vidin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vidin_%28eyalet%29) Beylerbeyi oldu. [Bulgarlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bulgarlar) arasında Osmanlı kontrolüne karşı artan hoşnutsuzlukla başa çıkmada yetersiz kaldığı için Ocak 1852'de görevinden alındı.[^4] Haziran'da [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_%28eyalet%29) Beylerbeyi olarak vazîfelendirildi. ### Kırım Savaşı #### İlk ayları 12 Haziran 1853'te Sadrâzam [Mustafa Nâilî Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_N%C3%A2il%C3%AE_Pa%C5%9Fa)'ya yazdığı bir mektupta [Şeyh Şamil](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eeyh_%C5%9Eamil)'e yardım etmeyi tavsiye ettiyse de talebi kabul edilmedi. 4 Ekim'de [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1) patlak verdi. Mustafa Paşa, bu aralar 2.000 [başıbozuk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ba%C5%9F%C4%B1bozuk)la berâber [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'dan [Kars](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kars)'a geldi; bu düzensiz birliklerle [Ardahan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ardahan)'a giderek askerleri teşvik etme ve erzak düzenleme faaliyetlerinde bulundu. Hâlen Erzurum vâlisiyken, Mart 1854'te Ahmed Paşa yerine [Anadolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Anadolu) müşîri yapıldı. 6 Mart'ta Kars'a vararak Anadolu ordusunun komutasını devraldı. Daha sonra görüleceği üzere, onu bu konuma atamak isâbetsiz bir karardı çünkü Mustafa Paşa hiçbir zaman ordu komuta etmemişti. Emrinin altında onlarca paşa varken, [İsmâil](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gy%C3%B6rgy_Kmety) (György Kmety) ve [Hurşid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Richard_Guyon) (Richard Guyon) Paşalar öne çıkmaktadır. Komutanlar arasında neredeyse hiç uyum yoktu. Mustafa Paşa Hurşid Paşa'yı hazmedemiyorken; İsmâil, [Şâhin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Feliks_Brea%C5%84ski) (Feliks Breański) ile [Arslan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ludwik_Bystrzonowski) (Ludwik Bystrzonowski) Paşaları övüyor, [Feyzî Bey](https://turkipedia.org/tr/wiki/Macar_Feyz%C3%AE_Mehmed_Pa%C5%9Fa)'i (Josef Kohlman) [askerî mühendislik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stihk%C3%A2m_s%C4%B1n%C4%B1f%C4%B1) alanındaki yetenekleri açısından ordunun en iyisi olarak görüyordu. #### Kürekdere Muharebesi 3 Ağustos'ta [Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fubayaz%C4%B1t)'deki yenilgi haberini alan Mustafa Paşa, birlik göndermek istedi. Fakat [Hurşid Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Richard_Guyon) bu plana karşı çıkarak, onun yerine nispeten zayıf durumdaki [Vasili Bebutov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vasili_Bebutov)'un üzerine derhal 4 Ağustos şafağında taarruz edilmesini, ardından [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum)'a ilerleyen [Karl von Vrangel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karl_von_Vrangel)'in kuvvetlerine saldırılmasını önerdi. Subayların çoğu bu düşünceyi desteklediğinden, Mustafa Paşa mecbûren planı kabul etti. Buna rağmen Paşa, ayın dördüncü ve beşinci günlerinin uğursuz olduğunu söyleyerek taarruzu 6 Ağustos'a erteledi. Bebutov, ajanları vasıtasıyla saldırı planını öğrenerek ordusunu bir araya topladı ve gereken hazırlıkları uyguladı. 6 Ağustos'ta gerçekleşen [Kürekdere Muharebesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrekdere_Muharebesi), Osmanlı'nın sayısal üstünlüğüne karşın yenilgiyle sonuçlandı. #### Yargılanması Mustafa ve Hurşid Paşalar, Britanya elçisi [Stratford Canning](https://turkipedia.org/tr/wiki/Stratford_Canning)'in ısrarları üzerine [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'a çağrılarak mahkemelerde yargılandılar. Mustafa Paşa, yaşanan yenilginin suçunu Hurşid Paşa'ya yüklemeye çalıştı. Anadolu müşîrleri Abdi ve Ahmed Paşalar ile Ali Rızâ Paşa da yargılanıyordular. Kasım 1854'ten Haziran 1855'e kadar süren bu dâvâlarda tek Ahmed Paşa suçlu bulundu. Mustafa Paşa ise Temmuz 1855'te serbest bırakıldı. Mustafa Paşa'nın tutukluykenki yazdığı hâtıratı, [Kırım Savaşı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1r%C4%B1m_Sava%C5%9F%C4%B1)'na dâir bir Osmanlı paşası tarafından yazılmış bilinen tek anı kitabı olmasından dolayı eserini oldukça önemli kılar. ### Son yılları Ekim 1857'de tekrar Dâr-ı Şûrâ reisi yapıldı. 1859'da ya da 1860'ta [Meclis-i Vâlâ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Meclis-i_V%C3%A2l%C3%A2-y%C4%B1_Ahk%C3%A2m-%C4%B1_Adliyye) üyesi oldu, 1861'in ortalarında bu görevinden çekildi. Bir daha önemli makamlara gelemeyen Mustafa Paşa, Ocak veya Şubat 1863'te 46 yaşındayken [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da öldü. [Karacaahmet Mezarlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karacaahmet_Mezarl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na gömüldü. Sicill-i Osmânî'ye göre "büyük servete sâhip" idi.[^5] [^1]: Nazır, Bayram. Osmanlı'ya Sığınanlar: Macar ve Polonyalı Mülteciler. Yeditepe Yayınevi, 2016, s. 412-414. [^2]: Eldem, Edhem. The Ottoman City between East and West: Aleppo, Izmir, and Istanbul. Cambridge University Press, 1999, s. 71. [^3]: Masters, Bruce. The 1850 Events in Aleppo: An Aftershock of Syria's Incorporation into the Capitalist World System. Cambridge University Press, Şubat 1990, s. 7. [^4]: Pinson, Mark. Ottoman Bulgaria in the First Tanzimat Period: The Revolts in Nish (1841) and Vidin (1850). Routledge, 1975, s. 128. [^5]: Süreyya, Mehmed. Sicill-i Osmânî. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Ağustos 1996, s. 1705-1706.