# Yenisey Kırgızları > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1 > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Yenisey Kırgızları, https://tr.wikipedia.org/wiki/Yenisey_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0) - **Grup:** Yenisey Kırgızları - **Diller:** Türk dilleri - **Dinler:** Tengricilik - **İlgili gruplar:** Hakaslar, Kırgızlar,Fuyü Kırgızları,Tuvalar ![Yenisey Kırgızlarına ait olduğu düşünülen Taştık kültürüne ait cenaze maskesi, Moskova Devlet Tarih Müzesi](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/2/2d/Tashtyk_culture01.jpg) *Yenisey Kırgızlarına ait olduğu düşünülen Taştık kültürüne ait cenaze maskesi, Moskova Devlet Tarih Müzesi (shakko, CC-BY-SA-3.0)* **Yenisey Kırgızları** ya da **Eski Kırgızlar** ([Kırgızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca) Эне-сай кыргыздары,[^1] Энесайлык/Енисейлик кыргыздар, [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) 黠戛斯 xiájiásī), günümüzde [Krasnoyarsk Krayı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Krasnoyarsk_Kray%C4%B1) sınırlarında kalan [Sayan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_Da%C4%9Flar%C4%B1)-[Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1) bölgesinde, [Baykal Gölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Baykal_G%C3%B6l%C3%BC)'nün batısında [Yenisey Nehri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey)'nin aşağısında [Minusinsk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Minusinsk)'in güney kısımlarında MÖ 3 yüzyıldan MS 13. yüzyıla kadar yaşamış eski [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) halkı. Tarihte *Kırgız* adıyla anılan en eski ilk halk olup günümüzdeki [Hakaslar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar), [Fuyü Gırgıs dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC_G%C4%B1rg%C4%B1s_dili)ni konuşan [Fuyü Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1), [Kırgızlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar), [Altaylar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altaylar) ve [Sayan dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sayan_dilleri)ni konuşan [Tuvalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvalar)/[Tofalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tofalar)/[Duhalar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Duhalar)/[Soyotlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Soyotlar) gibi Türk halklarının atalarından biridir. Yenisey Kırgızları [Antik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Antik_%C3%87a%C4%9F) ve [Orta Çağ](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87a%C4%9F) Orta Asya'sının askeri-siyasi ve etno-kültürel tarihinde önemli bir rol oynamışlardır.[^2] ## Tarih [Taştık kültürü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ta%C5%9Ft%C4%B1k_k%C3%BClt%C3%BCr%C3%BC) ile ilgili oldukları sanılıyor.[^3][^4][^5] Yenisey bölgesi Kırgızların ilk tarih sahnesine çıktıkları yerdir.[^6] Kırgızlar, [Barthold](https://turkipedia.org/tr/wiki/Wilhelm_Barthold)'un ifade ettiği gibi Orta Asya halkları içinde adı tarihte geçen en eski halklardan biri olarak kabul edilmektedir.[^7] Kırgızlardan tarihte ilk defa [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) yıllıklarında bahsedilmiştir. M.Ö. 203-201 yılına ait [Han Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_Hanedan%C4%B1) döneminde [Sima Qian](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sima_Qian)'ın eseri [Shiji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shiji)'de Kırgızlar [Hunların](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eyung-nu) hakimiyet altına aldığı beş halktan biri olarak tarihte ilk defa görülürler.[^8] Bu beş halkın adları *Gekun/Gegun* (鬲昆 Kırgızlar), [*Tingling*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dinlin)*/Dinlin, Hunyuy, Tsyuyşe/Kyueşe, Sinlin* olarak verilir.[^9] Kırgız tarihinin en önemli kaynaklarından biri de [Orhun-Yenisey Yazıtları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orhun_Yaz%C4%B1tlar%C4%B1) olup bu yazıtlarda özellikle 6-7. yüzyıllardaki Kırgızlar hakkında oldukça değerli bilgiler verilmektedir.[^10] ## Yaşam tarzları Yenisey Kırgızlarında daha çok [at](https://turkipedia.org/tr/wiki/At) ve [sığır](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C4%B1%C4%9F%C4%B1r)a dayalı [göçebe](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%B6%C3%A7ebelik) [hayvancılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hayvanc%C4%B1l%C4%B1k) ile [tarım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m)a dayalı [karma ekonomi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karma_ekonomi) görülür. Çin kayıtlarına göre Kırgızlar Himalaya [çavdar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87avdar)ı, [arpa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arpa), [darı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dar%C4%B1) ve [buğday](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bu%C4%9Fday) ekerlerdi. Vasıflı [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir) işçiliği, mücevher üretimi, [çömlekçilik](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87%C3%B6mlek%C3%A7ilik) ve [dokumacılık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tekstil) gelişmiş alanlardır. Geleneksel evleri göçebe çadırı ile tarım alanlarına yakın olan ağaç ve ağaç kabuğundan yapılma kulübelerdir. Ormanlardaki [kürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BCrk) hayvanları sayesinde zengin tüccar olmuşlardır. Çin, [Tibet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet) ve [Abbasiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abb%C3%A2s%C3%AEler) gibi birçok halk ve kabileyle ticari ilişkiler kurmuşlardır. Kırgız atları da büyük ve hızlı olmakla ünlenmişti. 10. yüzyılda kaleme alınan [Hudûd el-âlem](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hud%C3%BBd_el-%C3%A2lem)'de Kırgızların ölülerini gömmeyip yakan göçebeler olduğu yazılmıştır.[^11] Bazı kurganlarda eski Hakas toplumunun temsilcileri de yakılarak gömülmüştür.[^12] Çin kaynaklarına göre, avladıkları [memeli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Memeliler) hayvanlar arasında yabani [Tarpan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarpan) atı (*Equus ferus ferus*), [Sibirya karacası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_karacas%C4%B1), [Moğol ceylanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Procapra_gutturosa) (ceren, *Procapra gutturosa*), [argali](https://turkipedia.org/tr/wiki/Argali), [geyik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Geyik), kara kuyruklu keçi (*чернохвостая коза* ? *Capra sibirica*); [balıklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bal%C4%B1k) arasında [mersin balığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mersin_bal%C4%B1%C4%9F%C4%B1); [kuşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ku%C5%9F) arasında [kaz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kaz), [ördek](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96rdek), [yırtıcı kuşlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCnd%C3%BCz_y%C4%B1rt%C4%B1c%C4%B1_ku%C5%9Flar%C4%B1) ([atmaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Atmaca), [doğan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fan) ve [kartal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kartal)) sayılabilir. [Ağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/A%C4%9Fa%C3%A7)lar arasında en önemlisi [huş kabuğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hu%C5%9F_kabu%C4%9Fu) gibi çok işlevli olan [huş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hu%C5%9F), [çam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87am), [söğüt](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C4%9F%C3%BCt), [karaağaç](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karaa%C4%9Fa%C3%A7) öne çıkar. [Maden](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maden_cevheri)ler olarak [altın](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1n), [demir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Demir) ve [kalay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalay) ile Türkler tarafından son derece keskin silahların yapımında kullanılan ve цзяша (迦沙) denilen işlenmiş demir sayılabilir. ## Adlandırma ### Etimoloji **Ḳırġız** \> **Ḫırġıs** \> **Ḫaḳas** kelimesinin etimoloji denemeleri: 1. *Kırk-ız* («kırk boy») : *kırk* («40») + *-ız* çokluk eki (Banzarov 1955). [Manas](https://turkipedia.org/tr/wiki/Manas) destanında geçen *kırk uruu Kırgız* tabiri de bunu kanıtlamaktadır.[^13] Manastaki bu bilgi, günümüzdeki [Kırgızistan bayrağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan_bayra%C4%9F%C4%B1)nda güneş figürünün 40 ışını olarak yansır ve 40 Kırgız boyunu sembolize eder. 2. *Kır-gız* («kır adamları») \< *Kırkun* \< *Gegun*: Çin kaynaklarında Kırgızlar için kullanılan *Gegun (Kırkun)* adı *kır* («step») + *kun-gız* («adam, kişi») (Margulan 1959):[^14] 3. *Kırıg-ız* («kızıllar») : *kırıg / kırgu* («kızıl») + *-z* çokluk eki (Petrov 1964). Fakat, Baskakov (1964) *kızıl* anlamında *kırıg* kelimesinin olmadığını belirterek bu etimolojiyi olası saymaz.[^15] 4. *Ḳırġız* ile *Ḫaḳas* ayrı : Çin kaynaklarında Kırgızlar için kullanılan *Hyagas, Hagas, Syatszyası, Hegesı, Tsztszyası, Hyahya, Hehe* adları *Hakas* için, *Gyanhun (Tszyangun) Tsilitsisi (Girgis), Helitszı (Hergis, Hirgis) Tsiergaysı (Kirgais), Kiertszis* adları ise *Kırgız* kelimesi için ayrılmalıdır (Kızlasov 1968). Fakat, böyle bir ayrım yapılamaz, zira tarihi fonetiğine göre Çince *Hyagas* kelimesi Türkçe *Kırgız* kelimesinin transkribidir (Yohontov 1970):[^16] 5. *Kırk+Kız* (кырк кыз «40 tane [kız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z)») : Bir efsaneye dayalı [halk etimolojisi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Halk_etimolojisi)dir.[^17][^18] 6. *Kır+Kız* (хыр гыс «kır saçlı kız»): Hakas folkloruna gore Kırgızlar, özel ismini soyunun anası olan Hırgıs'tan almıştır.[^19] ### Çin kaynaklarındaki adları Türkçe sonu *-z* ile biten kelimelerin Çinceye *-sz* olarak transkribize edilmesi 8. yüzyılın sonundan itibaren görülür. MÖ 2. yüzyılda ise Çinceye transkripsiyonu *-n* ya da *-t* olarak yapılırdı. [Paul Pelliot](https://turkipedia.org/tr/wiki/Paul_Pelliot) 1920 yılında Türkçe *-z* son sesinin Çinceye *-t* olarak transkribize edildiğini belirtmiştir. Fakat daha sonra Moğolca çoğul eki *-t* olabileceği de düşünülmektedir, zira Çinliler Kırgızları Moğollar aracılığıyla tanımışlardır. Çin kaynaklarında *Kırgız* adının değişik transkripsiyonları görülür: - **Gekun** (Erken [Orta Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_%C3%87ince) kέrjk kwən), MÖ 2. yy. [*Shiji*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Shiji) 110, [*Hanshu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanshu) 94a. - **Jiankun** (EOÇ khέn kwən), MÖ 1. yy dan beri. *Hanshu* 70. - **Qigu** (EOÇ kέt kwət), 6. yy. [*Zhoushu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zhoushu) 50. - **Hegu** (EOÇ γət kwət), 6. yy. [*Suishu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Suishu) 84. - **Jiegu** (EOÇ kέt kwət), 6-8. yy. [*Tongdian*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tongdian) 200, [*Tang Kitabı*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tang_Kitab%C4%B1) 194b, and *Tang Huiyao* 100. ### Kırgız adının varisleri Günümüzde ***Kırgız*** adı uluslararası arenada kendilerine *Ḳırġız* diyen [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan)'ın ana halkı (Tiyanşan Kırgızları ya da Tanrıdağı Kırgızları[^20]) için kullanılmakta, onun Çince [transkripsiyonu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Transkripsiyon_%28dilbilim%29) olan 黠戛斯 *xiájiásī* kelimesinden bozma ***Hakas*** adı ise kendilerine *Tadar* diyen [Abakan Tatarları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) için kullanılmaktadır.[^21] Zira, Kırgızlar 6. Yüzyılın sonlarından itibaren Çinliler tarafından Hakas (хягяс[^22]) ismi ile zikredilmiştir.[^23] Adları sonradan Ruslarca verilen Hakaslar Eski Yenisey Kırgızlarının torunlarıdır.[^24] Çin'in [Fuyü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC) bölgesinde yaşayan ve kendilerine ***Gïrgïs*** (кыргыз, хэргэз, тиртиз) diyen [Fuyü Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1)nın dilleri [Fuyü Gırgıs dili](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC_G%C4%B1rg%C4%B1s_dili) Hakasçanın lehçesi (kjh-fyk)[^25] olarak da sınıflandırılır ve birkaç kişi tarafından konuşulur. Yenisey Kırgızlarının adları (Ḳırġız) günümüzde iki kol (Ḳırġız ~ Ḫaḳas) olarak yaşamaktadır:[^26][^27] - [KIRGIZLAR](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) (dilleri Kıpçak dillerinden) - Tanrıdağı Kırgızları, Tiyanşan Kırgızları, Kırgızistan Kırgızları - [Tarbagatay Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarbagatay_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1) - [Pamir Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pamir_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1), Doğu Türkistan Kırgızları, Afganistan Kırgızları - [Van Kırgızları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_K%C4%B1rg%C4%B1zlar%C4%B1), Ulupamir Kırgızları, Türkiye Kırgızları ([Ulupamir, Erciş](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ulupamir%2C_Erci%C5%9F) 1982) - [HAKASLAR](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakaslar) (dilleri Kıpçak değil) - [Fuyü Gırgısları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fuy%C3%BC_G%C4%B1rg%C4%B1slar%C4%B1), Fuyü Kırgızları, Mançurya Kırgızları [Kaç (Ḫaas, Хаас)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C3%A7lar_%28Hakas%29), [Sagay (Sağay, Сағай)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sagaylar), [Kızıl (Ḫızıl, Хызыл)](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1z%C4%B1llar_%28Hakas%29) ve [Koybal (Ḫoybal, Хойбал)](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyballar) biçiminde dört boydan ve 150 kadar [söök](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%B6%C3%B6k)ten oluşan Hakasların kendilerine verdikleri *Tadarlar* (Тадарлар) adı *Tatarlar* anlamındadır. [Çarlık Rusyası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Rus_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) belgelerinde de *Abakan Tatarları* (абаканские татары), *Yenisey Tatarları* (енисейские татары), *Açinsk Tatarları* (ачинские татары), *Minusinsk Tatarları* (минусинские татары) biçiminde Tatar olarak adlandırılmışlardır. Aslında Tatar adlandırması Hakaslara başkaları tarafından verilmiştir ve 19 asrın başlarında [Hongoray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hongoray) yerine Tadar adı kullanılmaya başlanmıştır.[^28] Hakasların kendileri için kullandıkları bir diğer etnik ad ise *Hooraylar* (Хоорайлар, Koraylar[^29]) olup daha çok eski folklor belgelerinde geçer ve ***Hırgıs-Hooray*** (хыргыс-хоорай) biçimine de rastlanır.[^30] Bu *Hooray* (ve *Hoor, Hoori, Hooro, Hoorıy*) adı 15-18 yüzyıllarda *Hongoray* (ve *Konguray, Kongaray, Hongor*) biçimlerinde geçer.[^31] Hakaslara komşu Türk halkları da buna benzer isimler kullanır: [Altayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altayca) *Konguray* (конгурай), [Tuvaca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tuvaca) *Hooray* (хоорай), *Kongray* (конграй), *Honru* (хонру), *Beldir* (белдир); Önceleri Hakas etnik yapısından ayrı tutulan [Şorlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorlar) Hakaslara *Sagay* (сагай) adını verirler ve yok olmak üzere olan dilleri [Şorca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eorca) günümüzde [Hakasça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hakas%C3%A7a)nın lehçesi olarak görülmektedir. Hakasların Türk olmayan komşularında da Hakaslar için *Hooray* benzeri adlar kullanılır: [Yenisey dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yenisey_dilleri)nden [Kotça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kot%C3%A7a)da eskiden Koyballar için *Kongrayçiyen* (конграйчиен); [Samoyed dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samoyed_dilleri)nden [Kamasça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kamas%C3%A7a)da *Haaş* (хааш) ve Koyballar için de *Hooray* (хоорай).[^32] Hakaslar kendileri (Хакастар) ve dilleri (Хакас тілі) için Rusların 1923[^33] yılında Hakas ilçesi oluşturulurken verdiği ve uluslararası arenada da geçen *Hakas* adını da mecburen kullanırlar. Minusinsk havzasındaki Orta Çağ'dan kalma [balbal](https://turkipedia.org/tr/wiki/Balbal)lar (çaa-tas чаа-тас) ile dolu olan [kurgan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kurgan) tipi mezarlara Hakasların *Hırgıs söökteri* ya da *Hırgıs sıırattarı*[^34] (хыргыстар сууктэр ya da хыргысгыр сууктэр «Kırgız mezarları / киргизские могилы»[^35]) adını vermesi ilginçtir ve bu 10-12. yüzyıllara ait döneme Rusçada *Süükter Çağları* (эпохи сууктэр) adı verilir.[^36] ## Kıpçaklaşan Kırgızlar Doğu [Kıpçaklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7aklar)ı bir zamanlar hakimiyetleri altında bulundukları [Kimek](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kimekler) boyları ve Yenisey Kırgızları (Eski Kırgızlar) ile birleşerek [Kırgız](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zlar) (eskiden Ruslarca *Kara Kırgız*) adı altında [Altay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Altay_Da%C4%9Flar%C4%B1), [Yedisu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yedisu_b%C3%B6lgesi) ve [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)nda hayatlarına devam etmiştir.[^37] Kırgızlar 10. yüzyılda Tanrı Dağlarının batısına ve Doğu Türkistan'a (Sincan) gelmişlerdir.[^38] [Baskakov](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nikolay_Baskakov)'un da belirttiği gibi, [Kıpçak-Nogay](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1p%C3%A7ak_grubu) grubu dillerdeki *ş~s* seslerinin yerine [Eski Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_T%C3%BCrk%C3%A7e)ye özgü *ç~ş* seslerinin gelmesi (örn. *kas* değil *kaç*, *bas* değil *baş*); kelime başında sert ünsüzlerin ağırlıklı kullanılması; Eski Türkçedeki birçok gramer şekillerinin korunması; kelime hazinesinde diğer Kıpçak dillerinde bulunmayan [Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca) kelimelerin çokluğu gibi sebeplerle, [Kırgızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zca)nın, coğrafî ve bazı ortak dil özelliklerinden dolayı aynı grup içinde yer aldığı Kıpçak dillerinden hayli farklı bir konumdadır ve Kıpçak grubunda yer almasına sebep olan onun Kıpçak unsurları da artık Kırgızcanın, son dönemlerinin kazandırdığı inkâr edilemeyecek bir gerçeğidir.[^39] En yaygın kabul edilmiş sınıfladırmaya göre, Türkmence *Oğuz* ya da *Güney-Batı*, Kırgızca *Kıpçaklaşmış Altayca*, Kazakça *Kıpçak* ya da *Kuzey-Batı*, Özbekçe ile Uygurca ise *Güney-Doğu Türk* grubuna girer.[^40] [^1]: В. Я. Бутанаев & И. И. Бутанаева (2002). Эне-сай кыргыздары: фольклор жана тарых. Бишкек 2002 [^2]: Ю.С. Худяков. Проблемы истории древних кыргызов (первоначальное расселение) [^3]: "Xipoliya Yanke Suo Jian Xiajiesi Monijiao" ("Siberan Rock Arts and Xiajiesi's Manicheism") 1998 Gansu Mingzu Yanjiu. [^4]: A. J. Haywood, Siberia: A Cultural History , Oxford University Press, 2010, p.203 [^5]: Christoph Baumer, The History of Central Asia: The Age of the Steppe Warriors , I.B.Tauris, 2012, p.171 [^6]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^7]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^8]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^9]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^10]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^11]: Scott Cameron Levi, Ron Sela. Islamic Central Asia: An Anthology of Historical Sources. Indiana University Press, 2010, s. 30. [^12]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^13]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^14]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^15]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^16]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^17]: В. Я. Бутанаев & И. И. Бутанаева (2002). Эне-сай кыргыздары: фольклор жана тарых. Бишкек 2002 [^18]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^19]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^20]: Kalkan, Mustafa (2009). Kırgızların Diğer Orta Asya Kavimleri İle Olan Etnik Temasları , Türklük Bilimi Araştırmaları, 2009, sayı: 25, sayfa: 101-117 [^21]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^22]: Ю.С. Худяков. Проблемы истории древних кыргызов (первоначальное расселение) [^23]: Kara, Füsun (2011). 1916 Kırgız büyük isyanı: Ürkün . Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 6/2 Spring 2011, p. 537-546, Turkey [^24]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^25]: MultiTree: Fuyü Gïrgïs of Khakas (kjh). [^26]: В. Я. Бутанаев & И. И. Бутанаева (2002). Эне-сай кыргыздары: фольклор жана тарых. Бишкек 2002 [^27]: Karayev, Ömürkul (yazan), Kıldıroğlu, Mehmet (çeviren) (2001). Kırgızların ortaya çıkışı / "Kırgız" terimi hakkında . Manas Sosyal Bilimler Dergisi, cilt: 1, sayı: 1 [^28]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^29]: Viktor Butanayev (yazan) / Mualla Uydu Yücel (çeviren). Hakas Şahıs İsimleri, Hooray Atarı, Hakasskiye Liçniye İmena, Hakasiya, 1993 [^30]: ХАКАСИЯ.ru или регион 19 : Хакасы [^31]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^32]: ХАКАСИЯ.ru или регион 19 : Хакасы [^33]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^34]: Viktor Butanayev & İrina Butanayeva (yazanlar); Yaşar Gümüş (Kırgızcadan aktaran, 2007). Yenisey Kırgızları: folklor ve tarih , Ötüken Neşriyat, 214 sayfa. ISBN 9754376128 [^35]: Ю.С. Худяков. Кыргызы на Табате . Новосибирск: 1982. 240 с. [^36]: Худяков Ю.С., Баяр Д. "Средневековый памятник в местности Нахиугийн-Манхан в пустыне Монгол-Элс". Северная Азия и соседние территории в средние века, История и культура востока Азии. Новосибирск, 1992. - С. 36-44. [^37]: Kıldıoğlu, Mehmet (2006). IX-XVI. asırlarda Yenisey-İrtiş bölgesinde Kırgız-Kıpçak ilişkileri . A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, sayı: 30, sayfa: 133-166, Erzurum 2006 [^38]: İsakov, Abdrasul (2007). Doğu Türkistan tarihinde Kırgızların tesirleri (1700-1878) . TC. Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Genel Türk Tarihi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2007 [^39]: Cumakunova, Gülzura (2002). Kırgız Türkçesinin Tarihî Aşamaları Üzerine Bazı Düşünceler . Çağdaş Türklük Araştırmaları Sempozyumu 2002. Ankara Üniversitesi Yayınları, Ankara. s.74-93 [^40]: Jankowaki, Henryk (2010). Orta Asya Türk Dillerinin Bazı Ortak Özellikleri . Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türkoloji Dergisi, 17, 2 (2010) 131-142