Yeniçeri pedalları

Türk pedalı veya Almanca adıyla Janitscharenzug (ayrıca Yeniçeri pedalı, İngilizce: Janissary stop veya Turkish stop), 18. yüzyılın sonları ile 19. yüzyılın başlarında üretilen bazı fortepiyano ve piyanoların gövdesine eklenen; Osmanlı mehter müziğindeki vurmalı çalgıların (davul, zil, çan ve çıngıraklar) seslerini taklit eden özel bir pedal ve mekanizma sistemidir.^{[1]Dolge, Alfred. Pianos and Their Makers: A Comprehensive History of the Development of the Piano. Dover Publications, 1911, s. 35.}^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}

Avrupa'da 18. yüzyılda etkisini gösteren "Turquerie" akımı ve mehter müziğinin yansımasıyla ortaya çıkan "Alla Turca" üslubu doğrultusunda geliştirilen bu mekanizma,^{[3]Kalyoncu, Nesrin. Alla Turca Stiline Genel Bir Bakış. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2005, s. 315.} piyanistin klavyede iki eliyle eser icra ederken aynı zamanda ayağıyla bastığı ilave pedallar vasıtasıyla vurmalı çalgı eşliğini tek başına seslendirmesine olanak tanımıştır.^{[4]Good, Edwin M.. Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand. Stanford University Press, 1982, s. 111-112.} Wolfgang Amadeus Mozart'ın Türk Marşı (K. 331) ile Joseph Haydn ve Ludwig van Beethoven'ın askerî karakterdeki piyano eserlerinin dönemin salonlarında seslendirilmesinde sıklıkla kullanılmıştır.^{[5]Crombie, David. Piano: A Photographic History of the World's Most Celebrated Instrument. Miller Freeman Books, 1995, s. 26.}^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}

Tarihsel arka plan

18. yüzyıl boyunca Osmanlı Devleti ile sürdürülen diplomatik temaslar, savaşlar ve elçilik heyetleri vasıtasıyla Avrupa saraylarına taşınan Osmanlı mehter takımları, kıtada geniş yankı uyandırmıştır.^{[7]Emîr, Mehmet. Üniformanın Çağrısı: Savunma Diplomasisi ve Yumuşak Güç Odağında Mehteran Törenleri ve Askerî Bandonun Güç Projeksiyonları. UPA Strategic Affairs, 2024, s. 158.} 18. yüzyıl başlarında Osmanlı Sultanı tarafından Lehistan Kralı II. August'a hediye edilen mehter takımı ve ardından Rusya ile Avusturya ordularında benzer askerî bando birliklerinin ("Janitscharenmusik") kurulması, Avrupa genelinde bir Yeniçeri müziği akımı başlatmıştır.^{[4]Good, Edwin M.. Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand. Stanford University Press, 1982, s. 111-112.}^{[8]Mirzayev, Samir. Mehter Müziğine Avrupalı Bakışı ve Mehteranın Klasik Batı Müziği Üzerindeki Etkileri. AKM AMADER, 2021, s. 41.}

Bu etki kısa sürede askerî bandoların sınırlarını aşarak opera ve senfoni gibi klasik müzik türlerine yansımış; Christoph Willibald Gluck, Wolfgang Amadeus Mozart (özellikle 1782 tarihli Saraydan Kız Kaçırma operası), Joseph Haydn (1794 tarihli 100. "Askerî" Senfonisi) ve Ludwig van Beethoven (9. Senfoni finali) mehter vurmalılarını eserlerinde kullanmışlardır.^{[3]Kalyoncu, Nesrin. Alla Turca Stiline Genel Bir Bakış. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2005, s. 315.} 18. yüzyılın son çeyreğinde piyanonun evlerde ve salonlarda öne çıkan klavyeli çalgı hâline gelmesiyle birlikte besteciler, orkestralardaki bu vurmalı tınıları piyano klavyesine uyarlayan "Alla Turca" karakterli eserler yazmaya yönelmişlerdir.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.} Dönemin piyano yapımcıları da bu talebi karşılamak amacıyla enstrümanın içine mekanik vurmalı düzenekler yerleştirmiş ve bu düzenekleri ayak pedallarına bağlamışlardır.^{[1]Dolge, Alfred. Pianos and Their Makers: A Comprehensive History of the Development of the Piano. Dover Publications, 1911, s. 35.}^{[3]Kalyoncu, Nesrin. Alla Turca Stiline Genel Bir Bakış. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 2005, s. 315.}

Çalışma mekanizması ve ses efektleri

Klasik dönemin Viyana tipi fortepiyanoları ile dik formlu zürafa piyanolarında (Giraffenflügel) standart piyano pedallarının yanı sıra sayıları ikiden altıya kadar değişebilen çeşitli efekt pedalları bulunmaktaydı.^{[8]Mirzayev, Samir. Mehter Müziğine Avrupalı Bakışı ve Mehteranın Klasik Batı Müziği Üzerindeki Etkileri. AKM AMADER, 2021, s. 41.}^{[9]Banowetz, Joseph. The Pianist's Guide to Pedaling. Indiana University Press, 1985, s. 5-6.} Türk pedalı mekanizması (Janitscharenzug) devredeyken pedala basıldığında aynı anda veya kademeli olarak şu efektler üretilirdi:^{[1]Dolge, Alfred. Pianos and Their Makers: A Comprehensive History of the Development of the Piano. Dover Publications, 1911, s. 35.}^{[4]Good, Edwin M.. Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand. Stanford University Press, 1982, s. 111-112.}

Davul Efekti (Pauke / Trommel): Piyano gövdesinin altından rezonans tahtasının (ses tahtası / soundboard) alt yüzeyine doğrudan vuran yastıklı veya deri kaplı küçük bir tokmak mekanizmasıydı. Pedala basıldığında mehterdeki davul veya kös vuruşunu andıran bas bir ses meydana getirirdi.^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}
Zil Efekti (Becken): Piyanonun en kalın bas tellerinin üzerine denk gelecek şekilde monte edilen pirinç folyo veya metal bir şeritti. Pedala basıldığında tellerle temas eden metal parça, teller titreştikçe metalik bir ses üreterek mehter zillerinin (halile) çarpışma etkisini taklit ederdi.^{[1]Dolge, Alfred. Pianos and Their Makers: A Comprehensive History of the Development of the Piano. Dover Publications, 1911, s. 35.}
Çan ve Çıngırak Efekti (Glockenspiel): Rezonans tahtasının yakınına dizilmiş küçük pirinç çanlara veya metal çubuklara çarpan çekiçlerden oluşurdu. Bu düzenek mehterdeki çevgân ve üçgen zillerin tınısını andıran tiz bir ses verirdi.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}

Müzik tarihçisi Alfred Dolge, 1911 tarihli çalışmasında bu pedal mekanizmasını şöyle tarif etmiştir:^{[1]Dolge, Alfred. Pianos and Their Makers: A Comprehensive History of the Development of the Piano. Dover Publications, 1911, s. 35.}

“Yeniçeri pedalı, erken dönem pedal düzeneklerinin en bilineni olup normal piyano icrasına ritmik efektler katmaktaydı. Bir tokmağın ses tahtasının altına vurmasını sağlayabilir, çanları çaldırabilir, bir çıngırağı hareket ettirebilir ve pirinç bir şeritle bas tellere çarparak zil etkisi yaratabilirdi.”

Piyanist, sol ayağıyla bu pedala ritmik darbeler vurarak eserin güçlü zamanlarında yürüyüş temposunu sağlarken, elleriyle eserin ana ezgi ve armonisini icra edebilmekteydi.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}

Repertuvardaki yeri ve besteciler

Türk pedalı, dönemin amatör ve profesyonel müzisyenleri arasında özellikle popüler "Alla Turca" parçalarının icrasında yaygın olarak kullanılmıştır.^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}

Wolfgang Amadeus Mozart: Mozart'ın 1778'de bestelediği 11 Numaralı La Majör Piyano Sonatı'nın (K. 331) üçüncü bölümü "Rondo alla Turca", dönemin salonlarında sıklıkla bu pedala sahip çalgılarda seslendirilmiştir. Edwin M. Good'a göre, dönemin birçok piyanisti bu sonatı icra ederken yeniçeri pedalından yararlanmıştır.^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}
Joseph Haydn: Haydn'ın Mi Majör Piyano Sonatı (Hob. XVI/31) finali olan Presto bölümü, ritmik yapısı ve bas partilerindeki ostinato figürleriyle Türk stili özellikleri taşır. Çiçek Tuğer ve Toker'in araştırmasına göre bu sonat, yazıldığı dönemde fortepiyanolarda bulunan Janitscharenzug mekanizmasının sağladığı vurmalı efektlerle desteklenerek icra edilmiştir.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}
Savaş Fantezileri ve Karakter Parçaları: 18. yüzyılın sonlarında Daniel Steibelt, Georg Joseph Vogler (Abbé Vogler) ve Franz Christoph Neubauer gibi bestecilerin yazdığı; Osmanlı-Avusturya savaşlarını, Belgrad Kuşatması'nı veya genel askerî çatışmaları betimleyen piyano fantezilerinde hücum boruları ve yürüyüş ritimleri Türk pedalı darbeleriyle desteklenmiştir.^{[10]Rowland, David. The Cambridge Companion to the Piano. Cambridge University Press, 1998, s. 33.}

Kullanımdan kalkışı ve günümüzdeki durumu

1820'lerin sonlarından itibaren Avrupa'da "Alla Turca" üslubunun etkisini yitirmesi ve piyano yapımında dökme demir çerçevenin geliştirilerek çalgının akustik rezonansına odaklanılmasıyla, mekanik efekt pedalları gözden düşmüştür.^{[9]Banowetz, Joseph. The Pianist's Guide to Pedaling. Indiana University Press, 1985, s. 5-6.}

Dönemin bazı müzikologları ve bestecileri, bu tür vurmalı mekanizmaların piyanonun tınısal asaletine zarar verdiğini ve çalgıyı mekanik bir gösteri aracına dönüştürdüğünü savunarak bu aparatları eleştirmişlerdir.^{[9]Banowetz, Joseph. The Pianist's Guide to Pedaling. Indiana University Press, 1985, s. 5-6.}^{[10]Rowland, David. The Cambridge Companion to the Piano. Cambridge University Press, 1998, s. 33.} 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde piyanolar günümüzdeki standart üçlü pedal yapısına (uzatma/sustain, hafifletme/una corda ve sostenuto) indirgenmiş ve Türk pedalı kullanımı sona ermiştir.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}

Günümüzde Janitscharenzug mekanizmalı piyanolar; Brüksel Müzik Aletleri Müzesi (MIM), Viyana Sanat Tarihi Müzesi (KHM) ve Stuttgart Landesmuseum Württemberg gibi müzelerde sergilenmekte; ayrıca "Tarihsel Bilgilendirilmiş İcra" (HIP) yaklaşımı doğrultusunda döneme ait çalgılarla yapılan kayıt ve konserlerde yeniden değerlendirilmektedir.^{[2]Çiçek Tuğer, Fatma Gül. 18. Yüzyıl Avrupa Müziğinde Türk Etkisinin Müziklerarasılık Bağlamında İncelenmesi: Haydn Örneği (Hob. XVI/31). Journal of Music and Folklore Studies, 2026, s. 173.}^{[6]Good, Edwin M.. Piano Roles: Three Hundred Years of Life with the Piano. Yale University Press, 1999, s. 70-75.}

Ayrıca bakınız

Dış bağlantılar

Brüksel Müzik Aletleri Müzesi (MIM) - Türk Pedallı Masa Tipi Piyano Koleksiyon Sayfası