# Yarkand Hanlığı
> Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkand_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1
> Last updated: 2026-10-05
> License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source.
> Based on: Yarkand Hanlığı, https://tr.wikipedia.org/wiki/Yarkand_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1 (CC-BY-SA-4.0)
* (SY, CC-BY-SA-4.0)*
- **Kendi dilindeki adı:** ماَملاَكاَتي ياَركَند; Mamlakati Yarkand
- **Tam adı:** Yarkand Hanlığı
- **Yönetim biçimi:** Monarşi
- **Kuruluş yılı:** 1514
- **Yıkılış yılı:** 1680
- **Öncel:** Doğu Çağatay Hanlığı
- **Ardıl:** Çungar Hanlığı
- **Başkent:** önce Kaşgar, sonra Yarkent
- **Yaygın diller:** Çağatayca, Arapça
- **Din:** Müslümanlık
- **Yönetici:** Said Han; Abdürreşid Han; Abdülkerim Han; Muhammed Han
- **Yönetici yılları:** 1514-1533; 1533-1544; 1559-1591; 1591-1609
- **Yönetici unvanı:** Han
- **Günümüzdeki durumu:** Sincan Uygur Özerk Bölgesi
**Yarkand Hanlığı** (ماَملاَكاَتي ياَركَند, *mamlakati Yarkand*, *mamlakati Moghuliya*, *mamlakati Saidiya* veya **Seidiye Hanlığı**) de denilen [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'da 1514 ile 1680 yılları arasında [Altışehir](https://turkipedia.org/tr/wiki/Alt%C4%B1%C5%9Fehir) (*Altıshahr*) olarak bilinen [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29), [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi), [Yengihisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yengisar_%C4%B0l%C3%A7esi), [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar), [Aksu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_%28%C5%9Fehir%29) ve [Uçturfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C3%A7turfan_il%C3%A7esi) gibi şehirleri içine alan bölgede egemenlik sürmüş bir hanlıktır.
## Tarihi
Yarkent Hanlığı'na önceleri tarihi [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) şehri, daha sonra da [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) şehri başkentlik yapmıştır. Hanlığın genel ruhani havası *felsefeye bağlı*, *gizemci bir özel inanış* ve *anlayış* egemen olduğu için, hanların ve devlet adamlarının askeri ve siyasi fikirleri sınırlı kalır. Dünyada ve komşularında oluşan değişiklikleri izleyemezler. Bu yüzden Seidiye Hanlığı siyasi ve askeri bakımından komşuları ile yarışa bilecek düzeye ulaşmamışlardır.
### Kuruluş
[Çağatay Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Han)'ın ([Moğolca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folca): Цагадай, Tsagaday, [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a): **چغتاى خان** *Chaghatāī khān*) on üçüncü kuşaktan torunu aynı zamanda büyük [Timur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Timur)'un beşinci kuşaktan torunu [Babür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bab%C3%BCr)’ün dayısı olan [Ahmet Alca Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmet_Alca_Han)’ın oğlu [Said Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Han) (1484-1533), uzun bir müddet Babür ile kader birliği yaptıktan sonra halkın da yardımı ile [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar), [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi), [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29) şehirlerini ele geçirir ve 1514’te Yarkand Hanlığını kurar.
### Said Han dönemi
Said Han devletini güçlendirmek amacıyla birtakım düzeltme girişimlerinde bulunur. [Aksu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_%28%C5%9Fehir%29) gibi verimli topraklara göç girişiminde bulunur. Hazineden halka mülk dağıtır. En önemlisi halkın iktisadi durumunu düzeltmek için on yıl kadar süre bir zaman içinde, halk vergiden özgür tutulur. Aksu’nun kuzey doğusu ile [Bay](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bay_%C4%B0l%C3%A7esi)’ın batısındaki [Arbat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avat_%C4%B0l%C3%A7esi) (Aravan) denilen yerde, 1516 yılında Said Han abisi Mansur Han ile görüşür ve aralarında Altı Şehir[^1]’deki bu hanlığı beraber yönetmek için bir antlaşma yapılır, bu görüşmede tarihçi [Mirza Muhammet Haydar Duğlat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirza_Muhammet_Haydar_Du%C4%9Flat)’da bulunur.
Sultan Said Han Tibet Budistlerine karşı İslam dini uğruna savaş yolculuğuna çıktığı zaman, [Astım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ast%C4%B1m) hastalığından 2 Temmuz 1533 günü 48 yaşında ölür.[^2] Bu Hanlık önce [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar)’ı sonra [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi)’i başkent edinir. Başkentinin adıyla "*Yarkand Hanlığı*" veya kurucusunun adıyla "*Seidiye Hanlığı*" olarak bilinen bu hanlık, gerçi kurucusu [Moğol](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Follar) - [Çağatay](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Han) soyundan olsa bile Hanlık tamamen [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkler)-[İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam) geleneğine göre yaşatıldığı için hanlığa Çağatay hanlığı denilmemektedir. Eğer bu hanlığı kendine özgü bir yönü ile açıklamak gerekirse, en çarpıcı özgü bir yönü, hanlığın kuruluşundan başlayarak *hocaların* kuvvetli etkisi altında kalmasıdır.
### Abdürreşid Han dönemi
Said Han'ın yerine geçen oğlu Reşidi Han (1533-1559) babasının bu parlak önemini devam ettirememiştir. Bu devrin en büyük rahatsızlığı ülkenin [Uyguristan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uyguristan) olarak bilinen doğu şehirleri ile Altışehir olarak bilinen [Hotan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28%C5%9Fehir%29), [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi), [Yengihisar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yengisar_%C4%B0l%C3%A7esi), [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar), [Aksu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Aksu_%28%C5%9Fehir%29) ve [Uçturfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/U%C3%A7turfan_il%C3%A7esi) gibi batı şehirleri arasındaki arasında sürdürülen üstün olma mücadelenin büyüyerek düşmanlığa dönüşmesidir.
Bu durumdan istifade eden ve [Moğolistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Folistan)'da egemenliği ellerine geçirerek hem [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in) istikametinde hem de [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan) yönünde ilerlemek isteyen [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar) (*Jungarlar*) sık sık Doğu Türkistan'ın doğu şehirlerine akınlar yapmaya başlamışlardır.
[Mirza Muhammet Haydar Duğlat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mirza_Muhammet_Haydar_Du%C4%9Flat) yazdığı esere devrin Yarkand Hanlığı'nın hükümdarı Sultan Said Han'ın yerine geçen oğlu Reşidi Han'ın adını vererek *Tarih-i Reşidi* onun adına sunnan Mirza Muhammet Haydar Duğlat bu devir olaylarını etraflı bir şekilde anlatır.
### Abdülkerim Han dönemi
Reşidi Han'ın 1559'da ölümü üzerine onüç oğullarından biri olan Abdülkerim Han (1559-1591), kardeşlerinin desteği ile tahta çıkmıştır. Ne var ki, Abdülkerim Han bütün gayretine rağmen ülkenin yeniden şehir devletleri haline gelmesine ve birbiri ile uğraşarak hem memleketin hem de halkın zarar görmesine engel olamamıştır. Ülkesinin ve halkının bütünlüğünü sağlama ümidi ile [Batı Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bat%C4%B1_T%C3%BCrkistan)’da yetişmiş büyük din alimlerinden [Ahmed Kâsânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_K%C3%A2s%C3%A2n%C3%AE) (*Mahdum-ı Azam*)'nin oğullarından Hoca İshak Veli’yi [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)’a çağırmıştır.
Hoca İshak Veli, bütün [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)’ı dolaşarak Müslümanların kardeş olduğunu birbirlerine yardım ederek ülkenin ve insanların birlik ve beraberliğini korumaları gerektiğini anlatmaya çalışmıştır. Hoca İshak Veli bu çalışmalarında bazı yönden başarılı olmuş ve ülkenin parçalanmaya gitmesine engel olmuştur.
Fakat Hoca İshak Veli’nin bu etkinlikleri ülkenin doğu illerinin hakimi olan Abdüllatif Han (1614-1624) tarafından, Abdülkerim Han’ın yerine geçen oğulları Muhammet Han ile Şecaeddin Ahmet Han ve Abdullah Hanlara egemenlik yönünden yarar sağlayacağı düşüncesiyle [Ahmed Kâsânî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_K%C3%A2s%C3%A2n%C3%AE) (*Mahmud-ı Azam*)'nin ilk hanımından olan büyük oğlu Hoca Kalan (Muhammet Emin)’ı [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi)'e çağırması [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'ın yazgısına etki edecek olayların gelişmesine neden olmuştur. Çünkü bu iki kardeş Hocanın ölümünden sonra oğulları büyük bir çekişmeye girerek ülkeye fayda yerine zarar getirmişlerdir. Hoca İshak Veli’nin oğulları *İshakiyye* veya [Karatağlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karata%C4%9Fl%C4%B1k) adıyla, kardeşi Hoca Kalan’ın oğulları da *Afakiyye* veya [Aktağlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akta%C4%9Fl%C4%B1k) adıyla ayrı görüşleri savunan iki dini grup olarak kıyasıya savaşıma girmeleri ülkeyi yeni bir döneme sürüklemiştir ki bu döneme "*Hocalar Devri*" denmiştir.
Ülkeyi kendi egemenliğinde tutmak için Hoca İshak Veli'yi [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'a yardıma çağıran Abdülkerim Han'ın bu hareketi yalnız dini konularda değil, aynı zamanda siyasi alanda da olayların hızla gelişmesine neden oldu. Ülkenin doğu illeri ile batı illeri arasında bozulan birliği yeniden kurmak mümkün olmadı. Abdülkerim Han 1591'de öldüğü zaman ülkenin durumu bu birlikten oldukça uzaktı.
Abdülkerim Han'ın ölümünden sonra sıra ile yerine geçen oğulları önce Muhammet Han, sonra Şecaeddin Ahmet Han ve en son Abdullah Han, Yarkand Hanlığını yönetmişlerdir.
### Muhammed Han dönemi
Abdülkerim Han'ın vefatından sonra yerine geçen, oğlu Muhammed Han (1591-1609), yeğeni Abdürrahim Han'ı [Çalış](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87al%C4%B1%C5%9F_%28%C5%9Fehir%29)[^3]- [Kaşgar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ka%C5%9Fgar) - [Turfan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) yörelerine genel vali olarak gönderir. Bu arada Abdürreşid Han'ın torunlarından Hudanbende Sultan'ın, Kazak Türklerinin lideri Teveke Han'ın yardımıyla Çalış ve Turfan'ı işgal etmesi ülkede var olan siyasi huzursuzluğu daha da artırmıştır.
Güç duruma düşen Abdürrahim Han, amcası Muhammed handan yardım isteyince, Kalmuklara müracaat ederek Hudabende Sultan'ın ülkeden çıkarılmasını istedi. Kalmukların bir ricaya isteğe uyması üzerine Hudabende Sultan geçici bir süre için ele geçirdiği Çalış ve Turfan'dan çıkarıldığı gibi kendisi de yakalanarak Abdürrahim Han'a teslim edildi. Sonunda din bilgininin ricası ile Hudabende serbest bırakılmış ve [Yarkent](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yarkent_%C4%B0l%C3%A7esi) yöresine gönderilmiştir. Bu arada Kalmuklarla dostluğu ilerleten Abdürrahim Han, Kalmuk önderi Düreng Tayşi'nin kızı ile evlenerek onlarla akrabalık kurmuştur. Abdürrahim Han'ın Kalmuklu Hanımından doğan oğlu Abdullah ileride [Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)'a son parlak devrini yaşatacaktır.
### Abdullah Han dönemi
*Geleneksel Kalmık konakları (public-domain)*
Abdullah Han döneminde (1638-1668) kuzey komşuları olan [Kalmuklar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuklar) ([Kalmukça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kalmuk%C3%A7a): Хальмгуд)'ın büyük bir askerî güce sahip olduğu bilinmektedir. Buna karşı önlem alınırsa da iş işten geçmiş, her şey Abdullah Han'ın aleyhine, genel olarak Seidiye Hanlığı'nın aleyhine işlemiştir.
### İsmail Han dönemi ve yıkılışı
Abdullah Han'nın kardeşi [Karatağlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karata%C4%9Fl%C4%B1k) hocalarını destekleyen İsmail Han tahta çıktıktan sonra, [Aktağlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Akta%C4%9Fl%C4%B1k) hocaların önderi [Afak Hoca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Afak_Hoca) ile anlaşamaz, onun nüfuzunu kırmak için sınır dışı eder, Hoca Batı Türkistan şehirlerinden ve küçük yerleşim yerlerinden geçerek uzun bir seyahatten sonra Keşmir yoluyla Çin'e ulaşmıştır. Appak Hoca Kaşgar'dan sürüldükten sonra Galdan Kuntaycı'ya sığınmış, Galdan 1679'da Appak Hocayla beraber 60 000 askeri alarak Altışehre hareket etmiştir.[^4] Appak Hoca müridlerinin de yardımıyla Doğu Türkistan'ı[^5] Galdan'ın yardımıyla Yedişehri ele geçirmiştir.[^6] Appak Hoca, Kalmukların askerleriyle Yarkent Hanlığına gelerek Aktağlık hocaların da yardımıyla tahtı ele geçirmiş, böylece Yarkent Hanlığı fiilen yıkılmıştır.[^7]
## İdarî yapısı
Yarkent Hanlığı zamanında devletin başında [Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%28%C3%BCnvan%29) bulunmakta, kendilerine bağlı olan toprakları [ikta](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kta) olarak Handan sonra en yetkili yönetici sultan (*handan sonra tahta geçecek oğlu*)'lara verilirdi.
## Yarkand Hanları
- [Said Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Said_Han), d.1487, 1514-1533
- [Abdürreşid Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BCrre%C5%9Fid_Han), d.1509, 1533-1544
- [Abdülkerim Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abd%C3%BClkerim_Han), 1559-1591
- [Muhammed Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhammed_Han), 1591-1609
- [Şecaeddin Ahmet Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eecaeddin_Ahmet_Han), 1609-1638
- [Abdullah Han](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdullah_Han), 1638-1668
- İsmail Han, 1668-1680
## Yarkand Hanlarının mezarları
\ Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d02.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d03.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d04.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d05.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d06.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d07.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d08.jpg Dosya:Yarkand-tumbas-reyes-d09.jpg \
#### Alıntı
- Mansura Haidar (çevirmen) (2002), *Mirza Haidar Dughlat as Depicted in Persian Sources*
- Saray Mehmet, *Doğu Türkistan Tarihi* (Başlangıçtan 1878'e kadar), Bayrak Matbaacılık, İstanbul-1997
- Kurban İklil, *Doğu Türkistan İçin Savaş*, TTK Yayınları. Ankara-1995
- Özkan Nevzat, *Türk Dünyası Nüfus Sosyal Yapı Dil Edebiyat*, Geçit Yayınları Kayseri-1997
- Hayit Baymirza, "*Doğu Türkistan’ın Türk Dünyası’ndaki Önemi*", Türk Dünyası Tarih Dergisi, sayfa 145
- Gömeç Saadettin, *Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü*, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları,
- B.Babajanov, *Biographies of Makhdum-i A'zam al-Kasani al-Dahbidi*, *Shaykh* of the Sixteenth-Century Naqshandiya [https://web.archive.org/web/20121210060756/http://www.islamicmanuscripts.info/reference/articles/Babajanov-1999-MO-05-2-Biographies.PDF](https://web.archive.org/web/20121210060756/http://www.islamicmanuscripts.info/reference/articles/Babajanov-1999-MO-05-2-Biographies.PDF)
- Kadir Tuğ, *Doğu Türkistan’da Hocalar Dönemi*, Bişkek 2004, Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih (Genel Türk Tarihi) Anabilim Dalı, Yükseklisans tezi.
- Konuralp Ercilasun, *Ch’ıng Hanedanı Zamanında Kaşgar*, Ankara 2003.
[^1]: Altishahr; güney Sincan'da Hotan, Yarkent, Yengihisar, Kaşgar, Aksu ve Uçturfan'dan oluşan altı şehirler.
[^2]: Mirza Muhammet Haydar Duğlat, Tarih-i-Rashidi, Çeviren Edward Denison Ross. London, 1895. ISBN 81-86787-02-X, ISBN 81-86787-00-3
[^3]: Karashahr-- then known as Chálish--A History of the Moghuls of Central Asia
[^4]: Mehmet Emin Buğra, Şarkî Türkistan Tarihi, Ankara 1998, s. 275.
[^5]: Molla Musa Sayrami, Tarih-i Emniye, Yay. Haz. Muhammed Zunun, Urumçi 1989, s.130.
[^6]: Çokan Velihanov, Sobraniye Soçineniy v Pyati Tomah, cilt III, Alma-ata 1985, s. 128; Molla Musa Sayrami, a.g.e., s. 130.
[^7]: Muhammed Sadık Kaşgarî, Tezkireî Azizân, Kaşgar 1988, s. 50.