Yamak

Yamak, Osmanlı askerî teşkilâtında özellikle askerî sınıfların yardımcıları veya adayları için kullanılan bir unvandır. "Yamak" kelimesi, sözlük anlamıyla “yardımcı, çırak, çıraktan sonra gelen işçi” anlamına gelir.^{[1]History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808-1975. Cambridge University Press, 27 Mayıs 1977, s. 517.}

Ilk Osmanlı askerî gruplarından piyade-müsellem ocaklarının yardımcı, ihtiyat gücü, sonraları da Yeniçeri Ocağı’nda asker adayları, muhafazada kalan yardımcı askerler, savaşlara katılan gönüllü siviller için kullanılmıştır. İmparatorluğun sonraki dönemlerinde yeni yeniçeri birliklerine dönüşen ve sonunda kötü eğitimli ve düşük ücretli garnizon muhafızları hâline gelen Osmanlı kuvvetlerinin^{[2]An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press, 1 Mayıs 1997, s. 91.} askerî olmayan üyeleriydi.^{[3]A Shared World: Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean. Princeton University Press, 2000, s. 90.[4]The Decline and Fall of the Ottoman Empire. Faber & Faber, 19 Mayıs 2011, s. 1960.}

^{[5]Forging Urban Solidarities: Ottoman Aleppo 1640-1700. BRILL, 2010, s. 271.} Boşnak soyadı Jamaković, "yeniçeri alımı" için Osmanlı teriminden türetilmiştir.^{[6]Essays on Islamic Civilization: Presented to Niyazi Berkes. Brill Archive, 1976, s. 254.}

Yamaklar başlangıçta muharebelerde farklı vazifeler için seferber edilen ya da gönüllü olarak yeniçeri olmak isteyen sivillerdi. Osmanlı İmparatorluğu, hudut kalelerindeki garnizonlara yeniçeri kuvvetleri atama pratiğine sahipti. Yeniçerilerle ilişkisi olan yerel ustalara, yeniçerilere yardım ettikleri için yamak denilmiştir.^{[5]Forging Urban Solidarities: Ottoman Aleppo 1640-1700. BRILL, 2010, s. 271.} Sonunda, bilhassa Boğaziçi, Karadeniz ve Tuna'daki garnizonlarda, düşük ücretli ve eğitimli Müslüman garnizon muhafızları hâline geldiler.^{[7]Ottoman Wars: An Empire Besieged. Routledge, 14 Ocak 2014, s. 64.} Bu nedenle bazı kaynaklarda yeniçeri hudut muhafızları olarak geçmektedir.^{[8]Studies on Ottoman Social and Political History: Selected Articles and Essays. BRILL, January 2002, s. 427.} 1768'de Rusya'ya karşı mücadele için birliklerin seferber edilmesi esnasında Saraybosna'da 1.000 yamak toplandı ve bir Rus müttefiki olan Karadağ'a gönderildi.^{[9]Izabrana djela. Veselin Masleša, 1985, s. 169.}

18. asrın sonunda ve 19. asrın başında bir huzursuzluk ve ıslahatlara mukavemet kaynağı oldular.^{[7]Ottoman Wars: An Empire Besieged. Routledge, 14 Ocak 2014, s. 64.} İl garnizonlarında tekrarlanan bir kalıp vardı. Az sayıdaki faal yeniçerilere yardım eden yamakların sayısı, bu pozisyonun sağladığı iş imkânları nedeniyle artıyordu. Yakında sayıları garnizonun onları destekleyemeyeceği kadar büyüyecekti, öyle ki birçoğu bir terör saltanatı tesis ederek köylülere ve toprak sahiplerine sefalet getirmek için kırsala taşınacaktı. Bu tür yamaklar, dahi denilen önderlerini takip ederek devlet vazifelilerinin ve hattâ padişahın emirlerine riayet etmediler.^{[10]Southeastern Europe Under Ottoman Rule, 1354-1804. University of Washington Press, 1977, s. 242.} Bu, temelde 19. asrın başlarında Birinci Sırp Ayaklanmasına (1804–13) sebep olan Sırbistan'daki vaziyetti. Semendire Sancağı (günümüz Sırbistan'ında) dört yamak kumandanı tarafından idare ediliyordu.^{[11]War and Society in East Central Europe: The first Serbian uprising 1804-1813. Brooklyn College Press, 1982, s. 75.}

Ayrıca bakınız

• Kabakçı Mustafa