# Vanî Mehmed Efendi > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Van%C3%AE_Mehmed_Efendi > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Vanî Mehmed Efendi, https://tr.wikipedia.org/wiki/Van%C3%AE_Mehmed_Efendi (CC-BY-SA-4.0) **Vanî Mehmed Efendi** (ö. 1685, [Bursa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Bursa)), [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda yaşamış [vâiz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaiz) ve [müfessir](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCfessir).[^1] ## Hayatı [Van](https://turkipedia.org/tr/wiki/Van_%28il%29)'ın [Hoşap](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ho%C5%9Fap%2C_G%C3%BCrp%C4%B1nar) semtinde dünyaya gelmiş, bu sebepten dolayı "Vanî" mahlasıyla anılmıştır. Küçük yaşlarda Van'da ilim tahsiline başlamış; gençliğinde Tebriz, Gence, Karabağ ve Erzurum'da başta [Molla Nureddin Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Molla_Nureddin_Efendi) olmak üzere çeşitli hocalardan ilim tahsil etmiştir. İlk görevi, [Erzurum](https://turkipedia.org/tr/wiki/Erzurum_%28il%29)'da vaizliktir. Onu hayatı boyunca koruyup kollayacak olan [Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_F%C3%A2z%C4%B1l_Ahmed_Pa%C5%9Fa) ile buradaki vaizliği sırasında tanışmışlardır. Fâzıl Ahmed Paşa, sadrazam olduğu 1661 yılında onu İstanbul'a çağırmış ve [Sultan IV. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Mehmed) ile tanıştırmıştır. Sultan IV. Mehmed de tıpkı Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa gibi Mehmed Efendi'den çok etkilenmiş, onu yeni yaptırdığı [Yeni Cami](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni_Cami)'nin kürsü vaizliğine ve hâce-i sultanîlik (padişah hocalığı) görevine getirmiştir.[^2] IV. Mehmed, günümüzde [Vaniköy](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vanik%C3%B6y) olarak bilinen semti hocası Vanî Mehmed Efendi'ye bağışlamış ve bu semt adını Vanî Efendi'den almıştır. Aynı semtte boğaz kenarında bulunan [Vaniköy Camii](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vanik%C3%B6y_Camii)'ni de Vanî Mehmed Efendi bizzat kendisi yaptırmıştır. Vanî Mehmed Efendi, o dönemlerde sahte mesihlik iddiasında bulunan ve günümüzde bile tartışılan tarihî figürlerden [Sabatay Sevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabatay_Sevi)'yi yargılayan heyette bulunmuştur. 1666 yılında yapılan bu yargılama [Sabatay Sevi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sabatay_Sevi)'nin Müslüman olup "Aziz Mehmed Efendi" ismini almasıyla sonuçlandı. Sabatay Sevi, Müslüman olduktan sonra Vanî Mehmed Efendi ile yakın ilişkiler kurdu ve İslâm hakkında bilgi edinmek için büyük ölçüde ona başvurdu.[^3] ### Sürgün Edilmesi ve Vefâtı Padişah IV. Mehmed üzerinde çok büyük etkisi olan Vanî Mehmed Efendi, [Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Merzifonlu_Kara_Mustafa_Pa%C5%9Fa) ile birlikte padişahın [Viyana Seferi'ne](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Viyana_Ku%C5%9Fatmas%C4%B1) ikna edilmesinde çok büyük rol oynadı. Viyana Seferi'ne ordu vâizi olarak bizzat katılıp zaman zaman askeri cesaretlendirmek için ateş hattında dahi dolaştı. Seferin başarısız olması üzerine çıkan isyandan sonra IV. Mehmed onu istemeyerek de olsa Bursa'nın [Kestel](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kestel) ilçesine sürgün etmek zorunda kaldı. 1685 yılında burada vefat etti ve kendi yaptırdığı caminin girişine defnedildi. Kestel'de sürgün sırasında yaşadığı mahalleye [Vanimehmet](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vanimehmet%2C_Kestel) ismi verilmiştir. ## Dinî Fikirleri ### Tasavvufa Bakışı Vanî Mehmed Efendi'nin en bilinen özelliği kendi döneminde [tasavvufa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tasavvuf) ve [mutasavvıflara](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mutasavv%C4%B1f) açıkça karşı olmasıdır. 1666 yılında padişah üzerindeki etkisini kullanarak tasavvufî tarikatların sık sık uyguladığı [sema](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sema_%28tasavvuf%29), zikir törenleri ve devranı (dönerek zikir yapma) yasaklatmıştır.[^4] Bu tasavvuf karşıtı duruşu yüzünden devrin en büyük mutasavvıflarından [Niyâzî-i Mısrî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Niy%C3%A2z%C3%AE-i_M%C4%B1sr%C3%AE) ile sık sık karşı karşıya gelmişlerdir.[^5] ### Hristiyanlığa Bakışı ve Nikousios ile Münazarası Oldukça tutucu bir Müslüman olan Vanî Mehmed Efendi'nin 1664 yılında [İstanbul](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0stanbul)'da [veba](https://turkipedia.org/tr/wiki/Veba) salgını başladığında Hristiyanların topluca duaya çıkmasına karşı çıkması Vanî Efendi'nin Hristiyanlara bakışını yansıtan ilginç bir anektod olarak karşımıza çıkar.[^6] O dönemin büyük entelektüellerinden Hristiyan âlim [Panayot Nikousios](https://turkipedia.org/tr/wiki/Panayot_Nikusios) ile Hristiyanlık ve İslam karşılaştırması konusunda bir münazara yaptığı bilinir. Bu münazara bizzat [Köprülü Fâzıl Ahmed Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%B6pr%C3%BCl%C3%BC_F%C3%A2z%C4%B1l_Ahmed_Pa%C5%9Fa)'nın himayesinde yapılmış ve o dönem büyük ilgi toplamıştır. Bu münazarada Vanî Mehmed Efendi, sadece İslâm hakkında değil aynı zamanda Hristiyanlık hakkında da önemli ölçüde bilgi sahibi olduğunu kanıtlamıştır.[^7] ## Eserleri - *Arâʾisü’l-Ḳurʾân ve nefâʾisü’l-Furḳān ve ferâdîsü’l-cinân* - *Aʿmâlü’l-yevm ve’l-leyl* - *Tasavvufî Bid’atlardan Sakınmaya Dair Bir Risâle* - *Münşeât* [^1]: MEHMED EFENDİ, Vanî. [^2]: MEHMED EFENDİ, Vanî. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^3]: Afyoncu, Erhan, Sahte Mesih: Osmanlı Belgeleri Işığında Dönmeliğin Kurucusu Sabatay Sevi ve Yahudileri, Yeditepe Yayınevi, Haziran 2013, s. 156. [^4]: İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.108. [^5]: NİYÂZÎ-i MISRÎ. TDV İslâm Ansiklopedisi. [^6]: İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.108. [^7]: İnalcık, Halil, Devlet-i'Aliyye: Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-III, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, Ocak 2018, s.110.