# Vakanüvis > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Vakan%C3%BCvis > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Vakanüvis, https://tr.wikipedia.org/wiki/Vakan%C3%BCvis (CC-BY-SA-4.0) ![Vakanüvis (tarih yazarlığı) resmeden bir tablo.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/51/%D0%9B%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B5%D1%86_1887.jpg) *Vakanüvis (tarih yazarlığı) resmeden bir tablo. (Alexander Nikanorovich Novoskoltsev, public-domain)* **Vakanüvis**, [Arapça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap%C3%A7a) *vak'a* ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) *nuvіs* kelimelerinden gelen, zuhur eden olay, hadise ve durumları yazan manasına gelen ifadedir. Bazı söylem farklılıklarında ufak değişiklikle vākayinüvis olarak da geçer.[^1] Şehnâmeci ya da şehnâmenüvis de aynı manada kullanılan bir tabirken zamanla müesseseleşmiştir.[^2] [Osmanlı İmparatorluğu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu)'nda devrin olaylarını yazmakla görevlendirilen resmî devlet tarihçisine vakanüvis denmiştir. ## Osmanlı'da vakanüvislik ### Ortaya çıkışı Osmanlı'da [resmî tarih yazıcılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resm%C3%AE_tarih) devlet politikası doğrultusunda 18. yüzyılın başlarında tesis edilmiş ve devletin çöküşüne kadar devam etmiştir. Tarih yazıcılığında başlıca amaç devletin başarılarını gelecek nesillere aktarmaktır. İlk örnekleri daha çok [şehnâme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehn%C3%A2me) yazımları olarak tanımlanır. Vakanüvislik ile şehnâmecilik resmî tarih yazımının iki farklı sureti olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle vakanüvislik, ilk olarak [Fatih](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Mehmed) devrinde ortaya çıkan ve [I. Süleyman](https://turkipedia.org/tr/wiki/I._S%C3%BCleyman) devrinde asli bir şekil alarak devamlı bir memuriyet niteliği kazanan ve 17. yüzyılın başlarına kadar süren şehnâmeciliğin devamıdır.[^3] Şehnâme deneyimleri [İran tarih yazıcılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0ran_tarih_yaz%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nın etkisiydi. II. Mehmed Şehdî'yi tarihi olayları yazması için görevlendirmiş fakat onun ilk şehnâme deneyimi başarıya erememişti. [II. Bayezid](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Bayezid) devrinde ise bu işi [İdris-i Bitlisî](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0dris-i_Bitlis%C3%AE) ve [Kemalpaşazâde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kemalpa%C5%9Faz%C3%A2de) [Türkçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1ca) ve [Farsça](https://turkipedia.org/tr/wiki/Fars%C3%A7a) vermişti. Bitlisî'nin [Heşt Bihişt](https://turkipedia.org/tr/wiki/He%C5%9Ft_Behi%C5%9Ft)inde [ilk sekiz Osmanlı sultanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_padi%C5%9Fahlar%C4%B1_listesi) Farsça anlatılırken Vassaf ve Cüveynî tarihleri bu eserin yazımında referans olmuştu. Ağdalı bir dille yazılan bu eserde [Osmanlı siyasi tarihinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kronolojisi) [erken devirleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_kurulu%C5%9F_d%C3%B6nemi) hakkında fazla orijinal bilgi bulunmamaktadır. Kemalpaşazâde ise Osmanlı tarih yazımında bir kırılma noktasıdır. Türkçe yazdığı eserinde ilk on padişahı 10 cilde sığdırırken tarihi olaylar arasında [nedensellik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nedensellik) zinciri kurabilmiştir. Şehnâmeciliğin en görünür olduğu aralık ise I. Süleyman devri olup, [Arifî Fethullah Çelebi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arif%C3%AE_Fethullah_%C3%87elebi) ise beş ciltten oluşan 60 bin beytlik [*Şehnâme-i Âl-i Osmân*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Eehn%C3%A2me-i_%C3%82l-i_Osm%C3%A2n)iyi kaleme almıştır.[^4] Görevini uzun süre ifa eden ve en meşhur şehnâmecilerden olan [Lokman bin Hüseyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Seyyid_Lokm%C3%A2n_%C3%87elebi) (ö. 1601) ise [*Hünernâme*](https://turkipedia.org/tr/wiki/H%C3%BCnern%C3%A2me) ve *Şehnâme-i Selim* gibi eserler bırakmıştır.[^5] Şehnâmeciliğin örnekleri [II. Osman](https://turkipedia.org/tr/wiki/II._Osman) ve [IV. Murad](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Murad) devirlerinde de bulunmakta idi. ### Gelişimi İlk Osmanlı vakanüvisi olarak [IV. Mehmed](https://turkipedia.org/tr/wiki/IV._Mehmed) devrini yazan [Abdurrahman Abdi Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurrahman_Abdi_Pa%C5%9Fa) ismini verenler olsa da genel kabul olarak ilk resmî Osmanlı vakanüvisü [*Târîh-i Naîmâ*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%A2r%C3%AEh-i_Na%C3%AEm%C3%A2)nın yazarı olan [Naîmâ Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Na%C3%AEm%C3%A2) (ö. 1716) gösterilmektedir. 16. yüzyılda tarih yazıcılığı vakanüvislik olarak görülse de [Dîvân-ı Hümâyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun)'a bağlı olan ve devamlılığı bulunan bir vakanüvislik memuriyeti ilk defa [bürokrasi](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%BCrokrasi) kökenli Naîmâ Efendi ile tesis edildi. Bu memuriyete daha sonra [müderris](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCderris)likten gelen [Mehmed Râşid](https://turkipedia.org/tr/wiki/R%C3%A2%C5%9Fid_Mehmed_Efendi) (ö. 1735) ve [Küçük Çelebizâde Asım](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87elebiz%C3%A2de_%C3%82s%C4%B1m_Efendi) (ö. 1760) gibi isimler de gelmiştir. [Enverî Sadullah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver%C3%AE_Sadullah) (ö. 1794) 18. yüzyılda beş defa bu memuriyete tayin edilmiş ve onun eserleri [*Vâsıf Tarihi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/V%C3%A2s%C4%B1f_Tarihi) için kaynak teşkil etmiştir. Tanınmış vakanüvislerden [Ahmed Vâsıf Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vas%C4%B1f_Efendi) ise bu göreve dört defa tayin olmuş; Hâkim, Çeşmizâde, Musazâde, [Enverî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Enver%C3%AE_%28tarih%C3%A7i%29), Edib ve Nuri gibi meslektaşlarının neşirlerini derleyerek verdiği eserlerinde tarihsel bir bütünlüğü amaçlamış, günümüzde bazı nüshaları kayıp olan *Vâsıf Tarihi*ni neşretmiştir. [*Esad Tarihi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Esad_Tarihi)ni yazan vakanüvis [Sahaflar Şeyhizâde Mehmed Esad Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sahaflar_%C5%9Eeyhiz%C3%A2de_Esad_Efendi) (ö. 1848)[^6] ise [Tanzimat modernleşmesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanzimat) arifesinde meşhur bir ilim ehliydi.[^7] [*Üss-i Zafer*](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Css-i_Zafer)’de ise [Yeniçeri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yeni%C3%A7eri)lerin ilgasının resmî bir propagandasını yapmıştı.[^8] Vakanüvisliğin en tanınmışları arasında [Ahmed Cevdet Paşa](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_Cevdet_Pa%C5%9Fa) yer alır. 12 ciltten oluşan [*Târîh-i Cevdet*](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%A2r%C3%AEh-i_Cevdet) olayları neden sonuç zincirine oturtabilmiş, devrinin ileri gelen ricâlinden yaşananları dinlemiş, çağdaş kaynaklar ile muhtelif [efemera](https://turkipedia.org/tr/wiki/Efemera) ve tarihleri kullanmıştı. Cevdet Paşa Tanzimat asrının yenilikçi, [Avrupai](https://turkipedia.org/tr/wiki/Modern_Avrupa) yönünü değil [Muhafazakârlığını](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muhafazak%C3%A2rl%C4%B1k) temsil ediyordu. [Fransızca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Frans%C4%B1zca) biliyordu ve [*Hammer Tarihi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Devlet-i_Osm%C3%A2niye_Tarihi)ni okumuştu. Devlet prestiji için kendi kalemine [sansür](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sans%C3%BCr) bile uygulamıştı. Onun [müverrihliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih%C3%A7i), vakanüvisliğin ilerisinde ancak çağdaş tarihçiliğinin gerisindeydi. Tarihe belirli bir [metodoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih_felsefesi)den bakıyor ve [sosyolojik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarihsel_sosyoloji) bir yaklaşım katıyordu.[^9] *Tezâkir*ini teslim ettiği [Ahmed Lütfi Efendi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ahmed_L%C3%BCtfi_Efendi) döneminde ise ülkede [matbûat](https://turkipedia.org/tr/wiki/Matbaac%C4%B1l%C4%B1k) alemi gelişme göstermiş ve sınırlı da olsa Osmanlı ülkesinde bir [kamuoyu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu%27nda_bas%C4%B1n)[^10] doğmuştu. Bu nedenle yazdığı tarihinde [*Takvîm-i Vekâyi*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Takv%C3%AEm-i_Vek%C3%A2yi)den epey faydalanmıştı. Son vakanüvis ise 1909’dan saltanatın kaldırılmasına kadar olan sürede memurluk eden [Abdurrahman Şeref](https://turkipedia.org/tr/wiki/Abdurrahman_%C5%9Eeref) idi.[^11] ### Kroniklerin nitelikleri Vakanüvis kronikleri Osmanlı tarih yazımında resmî tarihin parçası olarak "devletin pozisyonunu" anlamak için ilk elden kayda değer bilgiler içermektedir. Müellifinin ve devrin özelliklerine göre kendi içinde ayrışmaktadır. Vakanüvislerin bıraktığı kronikler, [Saray](https://turkipedia.org/tr/wiki/Topkap%C4%B1_Saray%C4%B1)’da resmî bir makam tutan [müverrihlerin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tarih%C3%A7i) [Osmanlı tarihi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu_tarihi) ve devletin iktidar anlayışı ile [müellifinin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yazar) dünya görüşünü yansıtmaktadır. 14. yüzyılı takip eden birkaç asırda bu resmî tarih yazımı devletin başarıları ve [padişah](https://turkipedia.org/tr/wiki/Padi%C5%9Fah) ekseninde şekillenen [siyasî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Siyasi_tarih) ve [askerî](https://turkipedia.org/tr/wiki/Asker%C3%AE_tarih) bir temayla yazılıyordu. Bu kayıtlar devletin tarihsel varlığını ve ileriye dönük emelleri için dayanaklar olacaktı. 18. yüzyıla kadar ülkede tarih yazıcılığı hadiseler hakkındaki *habarın* (bilginin) aktarımı ve yansıması olarak görülüyordu.[^12] Vakanüvislerin [memur](https://turkipedia.org/tr/wiki/Memur) olmaları sebebiyle, toplum ve devletin ihtiyaçlarını hatta [resmî ideoloji](https://turkipedia.org/tr/wiki/Resm%C3%AE_ideoloji)yi yansıtmışlardır. Memurluk aidiyetleri istedikleri her belgeye erişebilecekleri manasına gelmiyordu ve yazımlarda [ricâlin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Osmanl%C4%B1_toplumu) anlatıları sıklıkla not ediliyordu.[^13] Vakanüvisler halef-selef durumlarında tarihsel bir bütünlüğü sağlamak için eski ve yarım kalmış notlardan da yararlanabiliyorlardı. İlmî anlayışlarında Tanzimat’a kadar [İslâm tarih yazıcılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0sl%C3%A2m_tarih_yaz%C4%B1c%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1) geleneği etkiliydi. 18. yüzyıl başında [Dîvân-ı Hümâyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/D%C3%AEv%C3%A2n-%C4%B1_H%C3%BCm%C3%A2yun) kalemleri arasında sonrasında ise [Bâbıâli](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%A2b-%C4%B1_%C3%82li)’de Sadâret mektupçuluğu ve Amedî kalemleri çatısına giren memuriyette [II. Meşrutiyet](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0kinci_Me%C5%9Frutiyet) arifesi ve sonrasında daha çağdaş yazımların verilmesi söz konusuydu. Memuriyete olan ilginin azalmasında basın-yayın faaliyetleri[^14] ile Osmanlı entelektüel yaşantısının Batı sahasına girişle beraber çeşitlenmesi etkili olmuştu. ### "Yeni tarih" anlayışı II. Meşrutiyet dönemiyle birlikte Batı'daki yöntem ve yaklaşımlar Türk tarihçiliğinde de etkili olmaya başlamış; [Cumhuriyetin kurulması](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrkiye%27de_cumhuriyetin_ilan%C4%B1) ile birlikte [Atatürk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk)'ün öncülüğünde "yeni tarih" anlayışı ortaya çıkmış, kronolojik tarih anlayışından kurtulmak amaçlanmıştır. Atatürk, Türk tarihinin yalnızca [İslam](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0slam_tarihi) ve Osmanlı tarihinden ve kronolojiden ibaret olmadığını belirterek Türk tarihinin araştırılması amacıyla 1931 yılında "[Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_Tarih_Kurumu)"ni (Türk Tarih Kurumu) kurdurmuştur.[^15] [^1]: İlhan Ayverdi, "Vakanüvis ", Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı, 2010: 1305. [^2]: Ayverdi, 1161. [^3]: Erhan Afyoncu, "Osmanlı Siyasî Tarihinin Ana Kaynakları: Kronikler ", Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Cilt 1, Sayı 2, 2003: 110. [^4]: Afyoncu, 111. [^5]: Bekir Kütükoğlu, “Lokmân b. Hüseyin ”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara, 2003, Cilt 27: 208. [^6]: Ziya Yılmazer, "Esad Efendi, Sahaflar Şeyhizâde ", Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1995), Cilt 11, 341-345. [^7]: Afyoncu, 115-118. [^8]: İlber Ortaylı, Tarih Yazıcılık Üzerine, Ankara, Cedit Neşriyat, 2001: 83. [^9]: Ortaylı, 88. [^10]: Orhan Koloğlu, Osmanlı’dan Günümüze Türk Basın Tarihi, İstanbul, İletişim Yayınları, 1992: 11-25. [^11]: Afyoncu, 119-120. [^12]: Büşra Ersanlı Behar, İktidar ve Tarih: Türkiye’de “Resmiî Tarih” Tezinin Oluşumu (1929-1937), İstanbul, Afa Yayınevi, 1992: 43. [^13]: Ortaylı, 81-83. [^14]: Bekir Kütükoğlu, "Vak’anüvis", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2012, Cilt 42: 461. [^15]: Gölen, Zafer. Atatürk'ün Tarih Anlayışı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Mart 2002, s. 159-185.