# Uygurlar > Source: https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar > Last updated: 2026-10-05 > License: CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/). Credit "Turkipedia contributors" and link to the source. > Based on: Uygurlar, https://tr.wikipedia.org/wiki/Uygurlar (CC-BY-SA-4.0) - **Grup:** Uygur; Уйғурлар - **Bölge:** Çin; Kazakistan; Kırgızistan; Özbekistan; Türkiye; Suudi Arabistan; Amerika Birleşik Devletleri; Rusya; Kanada - **Nüfus:** 12,8 milyon (2021); 223.100 (2009); 59.367 (2020); 55.220 (2008); 60.000 (2020); ~50.000 (2013); 10.000-15.000 (2021); 3.696 (2010); 1.555 (2016) - **Diller:** Uygurca - **Dinler:** İslam (Sünni) - **İlgili gruplar:** Karluklar, diğer Türk halkları; Türk halkları **Uygurlar** ([Uygur Arap yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Arap_yaz%C4%B1s%C4%B1): ; [Uygur Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Kiril_alfabesi): Уйғурлар; [Uygur Latin yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Latin_yaz%C4%B1s%C4%B1): *Uyghurlar*; , ), [Orta](https://turkipedia.org/tr/wiki/Orta_Asya) ile [Doğu Asya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_Asya)'dan kaynaklanan ve kültürel olarak bu bölgelerle bağlı bir [Türk](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_halklar%C4%B1) [azınlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/Az%C4%B1nl%C4%B1k) [etnik grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Etnik_grup)dur. Uygurlar [Çin'in resmî olarak tanıdığı 55 etnik azınlık](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27deki_etnik_az%C4%B1nl%C4%B1klar)tan biridir. [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in)'in [kuzeybatısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeybat%C4%B1_%C3%87in)ndaki [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi), Uygurların memleketi olarak tanınır. Bununla birlikte, Çin hükûmeti, Uygurları yalnızca [çok kültürlü](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ok_k%C3%BClt%C3%BCrl%C3%BCl%C3%BCk) bir [ulus](https://turkipedia.org/tr/wiki/Millet)a ([*Zhonghua minzu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zhonghua_minzu)) ait olan bölgeli bir azınlık olarak tanır ve Uygurların [yerli bir halk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yerli_halklar) olduğu yönündeki kavramı reddetmektedir.[^1] Uygurlar geleneksel olarak [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) içerisindeki [Taklamakan Çölü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Taklamakan_%C3%87%C3%B6l%C3%BC)'nde bulunan [vaha](https://turkipedia.org/tr/wiki/Vaha) yerleşimlerinde yaşarlar. Bu bölge tarihî olarak [Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_tarihi), [Moğollar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mo%C4%9Fol_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu), [Tibetliler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tibet_%C4%B0mparatorlu%C4%9Fu) ve farklı [Türk devletleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_devletleri_listesi) dahil olmak üzere birçok özge uygarlığın yönetimi altında olmuştur. Uygurlar 10. yüzyılda gitgide İslamlaşmaya başlamış ve 16. yüzyılda Uygurların çoğu İslam dinini artık benimsemiş durumdaydı. Bu zamandan beri İslam, Uygur kültürü ve kimliğinde önemli bir rol oynamıştır. ![Uygurların sayısını gösteren harita.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Hangi_%C3%BClke_de_ka%C3%A7_tane_Uygur_ya%C5%9F%C4%B1yor%3F.png/1280px-Hangi_%C3%BClke_de_ka%C3%A7_tane_Uygur_ya%C5%9F%C4%B1yor%3F.png) *Uygurların sayısını gösteren harita. (SahinBasaran, CC-BY-SA-4.0)* Sincan'daki Uygurların yaklaşık %80'inin hâlen Tarım Havzası'nda yaşadığı tahmin edilmektedir. Sincan Uygurlarının geri kalan kısmının çoğu ise tarihî [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) bölgesinde bulunan ve günümüz Sincan Uygur ÖB'nin başkenti olan [Urumçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urum%C3%A7i) şehrinde yaşamaktadır. Çin sınırları içerisinde Sincan'ın dışındaki en büyük Uygur topluluğu [Hunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunan) Eyaleti'nin merkez kuzeyindeki 'nde bulunur (bkz: Changde Uygurları).[^2] Orta Asya ülkelerinde, bilhassa [Kazakistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kazakistan), [Kırgızistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C4%B1rg%C4%B1zistan) ve [Özbekistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbekistan)'da büyük [Uygur diaspora toplulukları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_diasporas%C4%B1) vardır;[^3] Dünya çapındaki birçok diğer ülkede de daha küçük Uygur diaspora topluluklarına rastlanabilir. 20. yüzyılın başlarından bu yana özellikle günümüz Çin sınırları içerisinde yaşayan Uygurlar, kendilerini [dinî ve etnik bir çatışma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Sorunu)nın merkezinde bulmuşlardır. Uygur halkı resmî olarak Çin ulusunun bir parçası olarak sayılsa da birçok Uygur fiilen "[Doğu Türkistan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan)" diye bir devletin kurulmasını amaçlayan bir [bağımsızlık hareketi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Do%C4%9Fu_T%C3%BCrkistan_ba%C4%9F%C4%B1ms%C4%B1zl%C4%B1k_hareketi)ni desteklemektedir. Bir milyondan fazla Uygur'un 2015'ten beri [Sincan yeniden eğitim kampları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_yeniden_e%C4%9Fitim_kamplar%C4%B1)nda tutulduğu tahmin edilmiştir.[^4][^5][^6][^7][^8][^9][^10] Bu kamplar, [Genel Sekreter](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Kom%C3%BCnist_Partisi_genel_sekreteri) [Şi Cinping](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C5%9Ei_Cinping)'in hükûmeti altında kuruldu. Kampların ana amacı ise ulusal ideolojiye uyum sağlamaktır.[^11] Çin'in Uygurlara yönelik uygulamalarını eleştirenler, Çin hükûmetini 21. yüzyılda Sincan'da bir [Çinlileştirme](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87inlile%C5%9Ftirme) politikasını yürütmekle suçlar ve bunu [Uygurlara yönelik bir soykırım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1) ya da [etnosit](https://turkipedia.org/tr/wiki/K%C3%BClt%C3%BCrel_soyk%C4%B1r%C4%B1m) olarak nitelendirirler. Günümüzde Uygur adı verilen etnik grup, [Karluk](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu) boyundan gelmektedirler. Karluklar, [Uygur Kağanlığı'](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nı kuran üç ana boydan birisidir. Daha sonra [Karahanlılar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahanl%C4%B1lar) devletini ve [Çağatay Hanlığı'](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_Hanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)nı kurmuşlardır. Uygur Kağanlığı'nın bölünmesinden sonra bugünkü Doğu Türkistan topraklarında kurulan [Karahoca Uygur Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'ndan kalan Karahoca'nın [Eski Uygurca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi) konuşan Budist Uygur nüfusu zamanla bu büyük Müslüman-Karluk nüfus ve Çağatay dili içinde eriyerek asimile olmuştur. ## Nüfus dağılımı ![Çin anakarası sınırları içerisindeki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin farklı coğrafi bölgelerini gösteren bir harita:](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/48/Xinjiang_regions_simplified.png) *Çin anakarası sınırları içerisindeki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin farklı coğrafi bölgelerini gösteren bir harita: (Quigley, CC-BY-SA-3.0)* ### Çin sınırları içerisinde #### Eyaletlerine göre Uygur nüfusu 2010 yılında yapılmış Çin Ulusal Nüfus Sayımı'na göre, Çin sınırları içerisinde toplam 10.071.394 Uygur vardır; Uygurlar böylece toplam Çin nüfusunun yaklaşık %0,76'ini oluşturur ve Çin'in [en büyük beşinci etnik grubu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27deki_etnik_gruplar_listesi)nu teşkil ederler. Aşağıdaki tabloda gösterildiği gibi, Çin'deki Uygurların neredeyse tümü (%99'dan fazla) Çin'in [kuzeybatısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzeybat%C4%B1_%C3%87in)ndaki [Sincan Uygur Özerk Bölgesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_Uygur_%C3%96zerk_B%C3%B6lgesi)'nde yaşar. Çin'in [birçok diğer eyaletinde](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in%27in_eyaletleri) 1.000 kişiyi aşan Uygur nüfusları vardır. Ayrıca Nüfus Sayımı'nın yapıldığı sırada [Çin Halk Kurtuluş Ordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_Halk_Kurtulu%C5%9F_Ordusu)'nda aktif hizmette bulunan 2.048 Uygur vardı. #### Doğu Türkistan 2010 yılı Nüfus Sayımı verilerine göre Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde 10.001.302 Uygur vardır; yani Uygurlar, Sincan nüfusunun neredeyse %46'sını oluştururlar. [Tarım Havzası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Havzas%C4%B1) içerisinde yer alan tarihî bölgesi, hem tarih boyunca hem de günümüzde Uygurların en yüksek yoğunlukta yaşadığı bölgedir ve Sincan Uygurlarının yaklaşık %80'inin hâlen bu bölgede yaşadığı tahmin edilmektedir. Sincan Uygurlarının geri kalan kısmı Kuzey Sincan'da , yani tarihî [Çungarya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Cungarya) bölgesinde, yaşar. Buradaki Uygurlar azınlıktadır ve birçok yerleşimdeki çoğunluğunu [Han Çinlileri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Han_%C3%87inlisi) oluşturur. 2010 yılı Nüfus Sayımı'na göre, Sincan Uygur ÖB başkenti [Urumçi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Urum%C3%A7i)'de 387.878 Uygur var; yani Uygurlar, Urumçi nüfusunun %12,46'sını oluştururlar.[^12][^13] 2002 yılında, Sincan'daki birçok şehrin üzerindeki yönetimi doğrudan üstleyen [Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sincan_%C3%9Cretim_ve_%C4%B0n%C5%9Faat_Kolordusu) üyelerinin %6,6'sını (165.000 kişi) Uygurların oluşturduğu tahmin edilmiştir.[^14] #### Sincan Uygur ÖB haricindeki yerleşimler Sincan Uygur Özerk Bölgesi haricinde Uygurların nüfusun büyük kısmını oluşturduğu de vardır. Bunların hepsi, [Güney Merkez Çin](https://turkipedia.org/tr/wiki/G%C3%BCney_Merkez_%C3%87in)'deki [Hunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunan) Eyaleti'ndedir ve burada yaşayan Uygurlar Sincan Uygurlarından kültürel açıdan farklıdır (bkz: Changde Uygurları). ## Genetik ![Turfan'da Uygur çocukları](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/41/Xinjiang_kids_Turpan.jpg) *Turfan'da Uygur çocukları (https://www.flickr.com/photos/thebabaganoushkid/, CC-BY-SA-2.0)* Günümüz Uygurlarda büyük oranda genetik çeşitlilik mevcuttur. 2008 yılında [Hotan İli](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hotan_%28il%29)'nde yürütülmüş bir araştırmada genetiği incelenen yerli Uygurlarda %60 Avrupa/Batı Asya ve %40 Doğu Asya/Sibirya genetik kalıtımının var olduğu bulunmuştur.[^15] İleri çalışmalar, Güney Sincan Uygurlarındaki Avrupa/Batı Asya genetik kalıtımının (%52) Kuzey Sincan Uygurlarınkinden (%47) daha fazla olduğunu bulmuştur.[^16] 2009 yılında daha geniş kapsamlı örnek verileriyle yapılmış bir çalışma, Uygurlardaki Doğu Asya genetiğinin %70 olup bunun Avrupa/Batı Asya genetik kalıtımının orantısından (%30) daha yüksek olduğunu bulmuştur.[^17] 2017 yılında Sincan'ın 14 farklı bölgesinden gelen toplam 951 Uygurun gen numuneleriyle yapılmış bir gen analizi, [Tanrı Dağları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tanr%C4%B1_Da%C4%9Flar%C4%B1)'nın doğal bir bariyer oluşturduğunu ve bu bariyerin Sincan'ın güneybatısı ile kuzeydoğusundaki Uygur nüfusları arasında genetik farklılıklara sebep olduğunu buldu. Bu analiz, doğudan batıya doğru gidince genetik bileşenlerin değiştiğini belirtmektedir: Avrupa bileşenleri %25'ten %37'ye ve Güney Asya bileşenleri %12'den %20'ye yükselirken, Sibirya bileşenleri %17'den %15'e, Doğu Asya bileşenleri de %47'den %29'a düşer. Bu çalışma, yaklaşık 3.750 sene öncesindeki insanların yerleşim eğilimlerini saptar; bu, 4.000-2.000 sene öncesine dayanan ve Avrupa fiziksel özellikleri olan [Tarım mumyaları](https://turkipedia.org/tr/wiki/Tar%C4%B1m_Mumyalar%C4%B1) ve 750 sene önce yer almış daha yeni bir yerleşim dalgasıyla örtüşmektedir. Bu analiz, Uygurların en çok diğer Orta Asya halklarına, bunun ardından da Doğu Asya ve Batı Avrasya halklarına benzediklerini ileri sürmektedir. Uygur nüfuslarında büyük oranda genetik çeşitlilik olsa da bu farklılıklar Uygurlar ile Uygur olmayanlar arasındaki farklılıklardan küçüktür.[^18] ## Changde Uygurları ![1952'den 1968'deki ölümüne dek Pekin Üniversitesi Başkan Yardımcısı olarak çalışmış Marksist tarihçi Hunan Uygurlarındandır.](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0d/%E7%BF%A6%E4%BC%AF%E8%B4%8A.jpg) *1952'den 1968'deki ölümüne dek Pekin Üniversitesi Başkan Yardımcısı olarak çalışmış Marksist tarihçi Hunan Uygurlarındandır. (政協秘書處, public-domain)* [Hunan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hunan) Eyaleti'ne bağlı 'nde ve [Changde](https://turkipedia.org/tr/wiki/Changde) şehrinin diğer yerlerinde yaklaşık 5.000 Uygurun yaşadığı tahmin edilmektedir.[^19][^20][^21][^22] Bunlar, "Hala Başı" isimli [Turpan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan)lı (o dönemde [Karahoca Uygur Krallığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karahoca_Uygur_Krall%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'na ait) bir Uygur önderinin ve kendisiyle Hunan'a beraber gelmiş askerlerin torunlarıdır. 14. yüzyılın ortasında [Ming Hanedanı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Ming_Hanedan%C4%B1) İmparatoru [Zhu Yuanzhang](https://turkipedia.org/tr/wiki/Zhu_Yuanzhang), Hala Başı'nın önderliği altındaki Uygur ordusunu Hunan'a gönderip orduyu bastırmaya emretti.[^23][^24][^25] Ming İmparatoru bu Uygurların Hunan'a yerleşmesine izin verdi ve bunlara "Jiǎn" (翦) soy ismini, Hala Başı'na ise "Ulusun Güneyindeki Asayişini Sağlayan Makamın Başkomutanı" unvanını verdi.[^26][^27] 1982 Nüfus Sayımı sırasında Hunan'da 4.000 Uygurun var olduğu kaydedildi.[^28] Hunan Uygurlarının 600 yıl öncesinden günümüze kadar şecereleri var. Şecere kayıtlarının tutulması, Hunan Uygurlarının benimsediği bir Han Çinli geleneğidir. [Huiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huiler) de Ming İmparatoru tarafından isyan bastırmak için kullanıldı ve Hunan'daki Uygurlar ile Huilerin arasında evlilikler yer almıştır. Sincan Uygurlarından farklı olarak, Hunan Uygurları Han Çinlilerin kültürüne büyük oranda asimile olmuş durumda; bu durum, Hunan Uygurlarının kendi dinî inançları ve uygulamalarına dair tutumlarında da yansıtılır. Han isimleri olan Hunan Uygurları anadil olarak Uygurca değil, Çince konuşurlar, bazı dinî bağlamlarda ise Arapça kullanırlar. Changde'deki Uygurların İslam'ı uygulayıp uygulamadığı konusunda bazı anlaşmazlıklar mevcuttur. Bazı akademisyenler, Hunan Uygurlarının Han Çinli kültürüne ve toplumuna asimile olduklarını ve artık İslam'ı uygulamadıklarını ve bir tek şecerelerine bakıldığı zaman Uygur soyundan oldukları anlaşıldığını ifade etmiştir.[^29] Çin haber kaynakları ise Hunan Uygurlarının Müslüman olduklarını bildirir.[^30] Diğer bir rapor da Hunan Uygurlarının pek dindar olmadıklarını ve domuz eti tükettiklerini belirtir. Yaşlı Uygurlar, özellikle de Changde camilerindeki yaşlılar bunu reddeder ve genç Uygurları İslami geleneklere geri çekmek isterler. ## Kültür ### Dil ![Uygurcanın Çin anakarası sınırları içerisinde yoğun olarak konuşulduğu bölgeler (kırmızı). İnsan nüfusunun az olduğu bölgeler açık kırmızı olarak gösterilir.](https://thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Uyghur_language_geographical_extent.svg/1280px-Uyghur_language_geographical_extent.svg.png) *Uygurcanın Çin anakarası sınırları içerisinde yoğun olarak konuşulduğu bölgeler (kırmızı). İnsan nüfusunun az olduğu bölgeler açık kırmızı olarak gösterilir. (Quigley, CC0-1.0)* Uygurca, [Türk dil ailesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/T%C3%BCrk_dilleri)nin [Karluk kolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Karluk_grubu)na aittir.[^31] İsim benzerliğine rağmen çağdaş ("yeni") Uygurca, [Sibirya Türk dilleri](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sibirya_T%C3%BCrk_dilleri)ne ait olan [Eski Uygur Türkçesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Eski_Uygur_T%C3%BCrk%C3%A7esi)nden türemedi; diğer Karluk dilleri (ör. [Özbekçe](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%96zbek%C3%A7e)) gibi [Çağatayca](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatayca)dan türemiştir ve en çok bu dillerle [karşılıklı anlaşılabilirlik](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kar%C5%9F%C4%B1l%C4%B1kl%C4%B1_anla%C5%9F%C4%B1labilirlik) göstermektedir.[^32][^33] Karluk Uygur Türkçesini yazmak için birçok farklı [yazı sistemi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Yaz%C4%B1_sistemi) kullanılmıştır. Uygur halkının İslam'a geçmesiyle [Arap alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Arap_harfleri) kullanılmaya başladı; bu alfabenin tarihî yazı biçimi günümüzde "[Kona Yeziⱪ](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87a%C4%9Fatay_alfabesi)" (yani "Eski Yazı") olarak anılır. 20. yüzyıl boyunca yer almış çeşitli siyasi değişikliklerden dolayı yazı sistemi birkaç kez reform edildi. [Sovyetler Birliği](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sovyetler_Birli%C4%9Fi), [Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kiril_alfabesi)ni temel olarak alıp 1937'de [Uygur Kiril alfabesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Kiril_alfabesi)'ni tasarladı; bu alfabe, günümüz Orta Asya'daki eski Sovyet cumhuriyetlerinde yaşayan Uygurlar tarafından kullanılmaya devam etmektedir. Kiril alfabesi bir süre Çin'deki Uygurlar tarafından da kullanıldı, fakat [Çin-Sovyet ayrılığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in-Sovyet_ayr%C4%B1l%C4%B1%C4%9F%C4%B1)ndan sonra Çin, Kiril alfabesinin kullanımını reddetti ve 1959'da Çin'deki Uygurları, "[Uygur Yeni Yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Pinyin_yaz%C4%B1s%C4%B1)" diye [Pinyin](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pinyin) bazlı yeni bir alfabe kullanmaya teşvik etti. 1982 yılında [Uygur Arap yazısı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Arap_yaz%C4%B1s%C4%B1) tekrar Çin'deki Uygurların resmî yazı sistemi olarak uygulandı ve bu zamandan beri Uygurların çoğu tarafından en çok kullanılan yazı sistemi hâline gelmiştir.[^34] Uygurcanın dışında Çin'deki birçok Uygur [Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87ince) de bilmektedir. Eğitim sistemi kapsamında [Standart Çince](https://turkipedia.org/tr/wiki/Standart_%C3%87ince) öğrenmenin yanı sıra bazı Uygurlar ayrıca kendi yaşadıkları bölgelere özgü Çince lehçeleri konuşurlar; örneğin, Sincan'da [Beifanghua](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mandarin)'nın 西北官话 konuşulur. Changde Uygurları ise Çin kültürüne asimile olmalarından ötürü hiç Uygurca konuşmaz ve bunun yerine Beifanghua'nın Southwestern Mandarin konuşurlar. ### Din Uygurlar tarih boyunca farklı dinî inançlar benimsemiştir. 8. yüzyıl [Bögü Kağan](https://turkipedia.org/tr/wiki/B%C3%B6g%C3%BC_Ka%C4%9Fan) zamanında [Maniheizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Maniheizm), [Uygur Kağanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_Ka%C4%9Fanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1)'nın resmî dini oldu. Maniheizmin dışında Uygurlar tarihî olarak [Budizm](https://turkipedia.org/tr/wiki/Budizm) ve [Nestûrî Hristiyanlığı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Nest%C3%BBr%C3%AElik)na da inanmıştır.[^35][^36] Günümüzdeki Uygurların çoğu, [Hanefi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Hanefilik)[^37] mezhebine bağlı [Sünni](https://turkipedia.org/tr/wiki/S%C3%BCnnilik) [Müslüman](https://turkipedia.org/tr/wiki/M%C3%BCsl%C3%BCman)larıdır.[^38][^39] Çin'de Uygurlar, [Huiler](https://turkipedia.org/tr/wiki/Huiler)den sonra çoğunluğu Müslümanlardan oluşan en büyük ikinci etnik grubu teşkil ederler.[^40] ### Mutfak Uygurlardaki yeme ve içme alışkanlıkları, Sincan bölgesinin tarihî [İpek Yolu](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C4%B0pek_Yolu)'nun merkezindeki konumu, Sincan'ın iklimsel ve coğrafî özellikleri ve Uygurlardaki İslamî dinî uygulamaları tarafından şekillendirilir. İpek Yolu'nun birçok farklı kültürün alışverişine olanak sağlamasıyla Uygur mutfağı, diğer Orta Asya, Güney Asya, Ortadoğu ve Doğu Asya mutfaklarında da var olan unsurlar içerir. [*Polu*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Pilav), [*lagman*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Lagman_%28yemek%29) ve [*samsa*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Samsa) gibi tipik Uygur yemekleri, bu tarihî kültür alışverişini yansıtır. Uygur mutfağının özellikle gibi Orta Asya mutfaklarıyla paylaştığı benzerlikler pek belirgin; aynı zamanda [Çin İslam mutfağı](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%87in_%C4%B0slam_mutfa%C4%9F%C4%B1) ile paylaştığı birçok ortak noktası mevcuttur. Uygur mutfağındaki temel gıda maddeleri ekmek ( *nan*) ve erişte ( *çöp*) gibi unlu mamüller ( *un tamaq*) ve hayvan etidir (bilhassa [koyun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Koyun_eti) ve [kuzu eti](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzu_eti)).[^41] Uygurlar, et içermeyen bir öğün yemeğin hem bolluğu hem de tadı açısından insanı yeterince tatmin edemediğini düşünürler.[^42] Buna rağmen, Sincan bölgesindeki kişisel et tüketiminin asıl oranı insanın geliri tarafından belirlenir, böylece de bir bireyin ait olduğu [toplumsal sınıf](https://turkipedia.org/tr/wiki/Toplumsal_s%C4%B1n%C4%B1f)ın bir yansıması olarak algılanır;[^43][^44] örneğin, kendi hanehalkında sadece az oranda tüketime hazır et bulundurmak bir bireyin [sosyal statü](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sosyal_stat%C3%BC)sünü olumsuz şekilde etkiler.[^45] Bunun etkisi Uygurlardaki geleneksel misafirperverlik kültürüne kadar uzanır: Uygurlar misafirlere çay, nan, [*sangza*](https://turkipedia.org/tr/wiki/Sangza) ve meyve servisi yapmanın yanı sıra etli yemekler sunmaya da gayret ederler.[^46] Et ile un ürünlerinin haricinde meyve de özellikle yaz mevsiminde Uygurlar tarafından pek çok tüketilir.[^47] [Turfan Karızı](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan_Kar%C4%B1z%C4%B1) gibi [kehriz](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kehriz) sistemleri, Sincan'ın kurak çöl ikliminde ürünlerin büyük oranlarda yetiştirilmesine olanak sağlamış ve Sincan'ın Çin'deki ana meyve üretici bölgelerinden biri olmasına yol vermiştir.[^48] [Kumul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumul)'un [kavun](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kavun)ları (bkz: ), [Turpan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan)'ın çekirdeksiz [üzüm](https://turkipedia.org/tr/wiki/%C3%9Cz%C3%BCm)leri, [Korla](https://turkipedia.org/tr/wiki/Korla_%28%C5%9Fehir%29)'nın [armut](https://turkipedia.org/tr/wiki/Armut)ları ve [Gulca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca)'nın [elma](https://turkipedia.org/tr/wiki/Elma)ları pek meşhurdur.[^49] ### Müzik "[Mukam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muqam)" ( *muqam*), Uygurların geleneksel müzik tarzıdır. Mukam sistemi, Arap kültüründen kaynaklanan ve hem [Avrasya](https://turkipedia.org/tr/wiki/Avrasya) hem de [Kuzey Afrika](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kuzey_Afrika) çapında birçok farklı müzik tarzının doğumuna yol vermiş [modlu](https://turkipedia.org/tr/wiki/Mod_%28m%C3%BCzik%29) Maqama sisteminin temeli üzerinde Uygurlar tarafından geliştirilmiştir. İsimleri [Dolan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolanlar), [Gulca](https://turkipedia.org/tr/wiki/Gulca), [Kumul](https://turkipedia.org/tr/wiki/Kumul) ve [Turpan](https://turkipedia.org/tr/wiki/Turfan) gibi Sincan çapındaki vaha şehirlerinden alınmış farklı yöresel mukam sistemleri mevcuttur. Bu mukam sistemlerinin en gelişmiş olanı "[On İki Mukam](https://turkipedia.org/tr/wiki/Muqam)" ( *on ikki muqam*)'dır; On İki Mukam'ın barındırdığı parçalar, Uygur milletinin sözlü halk destanını oluşturur. [Amannisa Hanım](https://turkipedia.org/tr/wiki/Amannisa_Han%C4%B1m) (1526–1560), On İki Mukam'ı derlemiş ve sonuç itibarıyla bunun muhafaza edilmesini sağlamış şahıs olarak kabul edilir.[^50] ## Ayrıca bakınız - [Dolanlar](https://turkipedia.org/tr/wiki/Dolanlar) - [Uygur diasporası](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygur_diasporas%C4%B1) - [Uygurlar listesi](https://turkipedia.org/tr/wiki/Uygurlar_listesi) ## Dipnot [^1]: Full Text of White Paper on History and Development of Xinjiang. en.people.cn. [^2]: Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000. [^3]: Ethno-Diplomacy: The Uyghur Hitch in Sino-Turkish Relations. [^4]: George Friedman. The Pressure on China. Geopolitical Futures, 19 Kasım 2019. [^5]: Lipes, Joshua. Expert Says 1.8 Million Uyghurs, Muslim Minorities Held in Xinjiang's Internment Camps. 24 Kasım 2019. [^6]: China Uighurs: One million held in political camps, UN told. 10 Ağustos 2018. [^7]: U.N. says it has credible reports China holds million Uighurs in secret camps. [^8]: Former inmates of China's Muslim 're-education' camps tell of brainwashing, torture. [^9]: Islamic Leaders Have Nothing to Say About China's Internment Camps for Muslims. [^10]: Inside the re-education camps China is using to brainwash muslims. [^11]: Ramzy, Austin. 'Absolutely No Mercy': Leaked Files Expose How China Organized Mass Detentions of Muslims. 16 Kasım 2019. [^12]: Stanley W. Toops. Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Routledge, Ağustos 2012, s. 65-66. [^13]: Sincan Uygur Özerk Bölgesi Halk Hükümeti Sayım Liderleri Ofisi. Ağustos 2012. [^14]: 2002年兵团人口状况. bingtuan.gov.cn, 9 Eylül 2004. [^15]: Analysis of genomic admixture in Uyghur and its implication in mapping strategy. American Journal of Human Genetics, Nisan 2008, s. 883-94. [^16]: A Genome-wide Analysis of Admixture in Uyghurs and a High-Density Admixture Map for Disease-Gene Discovery. Am J Hum Genet, Eylül 2008, s. 322-36. [^17]: Li, H. Genetic Landscape of Eurasia and "Admixture" in Uyghurs. American Journal of Human Genetics, 2009, s. 934-7; author reply 937-9. [^18]: Genetic History of Xinjiang's Uyghurs Suggests Bronze Age Multiple-Way Contacts in Eurasia. Molecular Biology and Evolution, Ekim 2017, s. 2572-2582. [^19]: stin Jon Rudelson, Justin Ben-Adam Rudelson. Bones in the sand: the struggle to create Uighur nationalist ideologies in Xinjiang, China. Harvard University, 1992, s. 30. [^20]: Ingvar Svanberg. The Altaic-speakers of China: numbers and distribution. Centre for Mult[i]ethnic Research, Uppsala University, Faculty of Arts, 1988, s. 7. [^21]: Kathryn M. Coughlin. Muslim cultures today: a reference guide. Greenwood Publishing Group, 2006, s. 220. [^22]: Li Jinhui. DNA Match Solves Ancient Mystery. china.org.cn, 2 Ağustos 2001. [^23]: Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000. [^24]: Shuai Cai. Harmony and happiness in mind the Uighurs living in Taoyuan County. Xinhua News Agency, 30 Aralık 2010. [^25]: Justin Ben-Adam Rudelson, Justin Jon Rudelson. Oasis identities: Uyghur nationalism along China's Silk Road. Columbia University Press, 1997, s. 178. [^26]: Zhonghua Minguo guo ji guan xi yan jiu suo. Issues & studies, Volume 36, Issues 1-3. Institute of International Relations, Republic of China, 2000, s. 184. [^27]: 海峽交流基金會. 遠景季刊, Volume 1, Issues 1-4. 財團法人海峽交流基金會, 2000, s. 38. [^28]: Zhongguo cai zheng jing ji chu ban she. New China's population. Macmillan, 1988, s. 197. [^29]: David Westerlund, Ingvar Svanberg. Islam outside the Arab world. Palgrave Macmillan, 1999, s. 197. [^30]: Ethnic Uygurs in Hunan Live in Harmony with Han Chinese. People's Daily, 29 Aralık 2000. [^31]: Barbara A. West. Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania. 2009, s. 848f. [^32]: Rian Thum. The Uyghurs in Modern China. 11 Temmuz 2020. [^33]: Barbara A. West. Encyclopedia of the peoples of Asia and Oceania. 2009, s. 857. [^34]: Duval, Jean Rahman. An Introduction to Latin-Script Uyghur. Utah Üniversitesi, 2006, s. 2. [^35]: A Review of Guanyin Faith. tanghistory.net. [^36]: ^ ǫH. Ccbs.ntu.edu.tw. [^37]: Paula Schrode. Islam und religiöse Praxis in Ostturkestan. 12 Nisan 2008. [^38]: Paula Schrode. Islam und religiöse Praxis in Ostturkestan. 12 Nisan 2008. [^39]: Palmer, David. Chinese Religious Life. Oxford University Press, 2011, s. 61-62. [^40]: Palmer, David. Chinese Religious Life. Oxford University Press, 2011, s. 61-62. [^41]: M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238. [^42]: Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f. [^43]: M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238. [^44]: Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f. [^45]: Joanne N. Smith Finley. The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur-Han Relations in Contemporary Xinjiang. 2013, s. 93 f. [^46]: Ildikó Bellér-Hann. Community Matters in Xinjiang, 1880–1949: Towards a Historical Anthropology of the Uyghur. 2008, s. 205. [^47]: M. Cristina Cesaro. Consuming Identities: Food and Resistance among the Uyghur in Contemporary Xinjiang. Inner Asia, 2000, s. 225-238. [^48]: Xinjiang (Economy). Encyclopædia Britannica, 9 Ağustos 2018. [^49]: Xinjiang (Economy). Encyclopædia Britannica, 9 Ağustos 2018. [^50]: Kashgar Welcome You!. Kashi.gov.cn.